Konstitýtsiiaǵa ózgertýler men túzetýler engizý jobasyn Parlamentte qabyldamai, jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarý týraly Memleket basshysynyń sheshimi demokratiialyq qaita qurýlardyń naqty júzege asyp jatqanyn kórsetedi. Qazirgi kezde Memleket basshysynyń bastamasy el ishinde qyzý talqylanyp, kópshilikten qoldaý tabýda.
Jalpyhalyqtyq referendýmda Konstitýtsiianyń 30-dan astam babyna ózgeris engizý jáne 20-dan astam zańdy qabyldaý qajettiligi týyndap tur. Olardyń ishinde birqatar bilik ókilettigin qaita bólý, Parlamenttiń rólin kúsheitip, mártebesin arttyrý, eldi basqarý isine halyqtyń qatysý múmkindigin keńeitý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderin jetildirý jáne basqa da birshama ózgerister bar. Eger reformalardyń búkil paketine muqiiat, eń bastysy, beitarap qaraǵan sátte, ózgerister aýqymynyń buryn-sońdy bolmaǵanyn kórýge bolady.
Birinshiden, Memleket basshysy júrgizilip jatqan reformalardyń mindetin naqty belgilep – bilik institýttary arasynda túbegeili jańa konstitýtsiialyq tepe-teńdik qalyptastyrý ekenin naqty atap ótti. Qazir sýperprezidenttik biliktiń ýaqyty ótti, qazir elimizdegi ahýal múldem basqa. Tutastai alǵanda, bul onyń eldegi barlyq qoǵamdyq protsesterdi demonopoliiasyzdandyrý jónindegi aǵymdaǵy saiasatynyń qisynyna sáikes keledi.
Eń bastysy – eshkimde artyqshylyq bolmaýy kerek. Bul tek ekonomikaǵa ǵana emes, saiasatqa da, onyń ishinde Prezidenttiń ózine de qatysty. Bul týraly Q.K.Toqaev óz Joldaýynda keń kólemde aityp ótken bolatyn.
Prezidenttiń qolynda bilik ókilettikteriniń shoǵyrlanýy táýelsizdiktiń bastapqy kezeńinde, alǵashqy naryqtyq reformalardy jedel júzege asyrý, memlekettik shekarany resimdeý kezde qajet boldy. Al, búgingi tańda el aldynda turǵan mindetterdiń sipaty túbegeili ózgerdi.
Burynǵysha barlyq jaýapkershilik pen sheshimder tek bir ortalyqqa baǵyttalǵan model endi jumys istemeidi. Qoǵamnyń ekonomikalyq jáne áleýmettik qurylymy edáýir kúrdelene tústi.
Táýelsizdikke qol jetkizgen 30 jyl ishinde qoǵamnyń talabyna sáikes tyń ózgerister engizý qajettigi týyndady. Eń bastysy – saiasi júie de osy ózgeristerge sáikes kelýi tiis.
Sondyqtan Qasym-Jomart Kemeluly júieni «ózi úshin» emes, kerisinshe qazirgi zamannyń aqiqatyna beiimdep, onyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn arttyra otyryp qurastyrýda.
Sondai-aq, memleket basshysy aitqandai, «Jańa Qazaqstan ádildik aýmaǵyna ainalýy tiis». Onda «týysqandyq pen paternalizmge, sybailas jemqorlyq pen ymyrashyldyqqa» batyl tosqaýyl qoiylady.
Bul norma popýlistik emes, naqty maqsattardy kózdeidi. Kez kelgen ózgeris biliktiń ózinen bastalýy kerek jáne Prezident muny ózi úlgi retinde kórsetip otyr.
Taǵy bir aita keterligi, Aqordadan bastaý alatyn ózgerister óńirlerde de júzege asady. Budan bylai oblystar, respýblikalyq mańyzy bar qalalar jáne astana ákimderiniń kandidattaryn kelisý rásimi jańa tetik boiynsha júzege asady.
Máselen, Memleket basshysy balamaly negizde máslihat depýtattarynyń qaraýyna ákim qyzmetine keminde eki kandidatty engizetin bolady. Jergilikti depýtattardan kópshilik daýys alǵan kandidat kelisim alǵan bolyp eseptelinip, osydan keiin ǵana ákim laýazymyna taǵaiyndalady. Iaǵni, depýtattar is júzinde ákimdi tańdaityn bolady.
Ekinshiden, Májilistiń róli jáne tutastai alǵanda biliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń yqpaly eleýli túrde kúsheie túsýde. Munda aralas proportsionaldy-majoritarlyq sailaý júiesin engizý óte mańyzdy ról atqaratyn bolady.
Bul shara zań shyǵarýshy organdardyń institýtsionaldyq zańdylyǵyn kúsheitedi. Sondai-aq, depýtattardyń elektoratpen bailanysyn nyǵaitady. Mysaly, sailaýshylar bir mandatty aýmaqtyq sailaý okrýgi boiynsha sailanǵan depýtatty qaitaryp alý múmkindigine ie bolady.
Al, Parlament palatalarynyń róli men mártebesi artady. Májilisti qalyptastyrýda 30% majaritorly, 70% partiialyq tizim engiziledi. Zań shyǵarýshy ókiletti organ úshin bul tiimdi bolary anyq. Parlamentte aimaqtaǵy eldiń únin bildiretin ókilderdiń de, zań jobasyn daiyndaýdyń halyqaralyq tártibi men qalyptasqan júiesin meńgergen kásibi zańgerlerdiń kelýine jol ashady.
Aýyl halqynyń kúndelikti ómirine qatysty sheshimderdi qabyldaityn aýdandyq-qalalyq máslihattar 100% turǵyndardardyń daýys berýi arqyly sailanady. Oblystyq máslihatta 50h50 standarty enedi, iaǵni jeke mandattyq okrýgte, partiialyq tizim de bolady.
Sonymen birge, aýyl, aýdan ákimderin sailaý 100% eldiń tikelei daýys berýi arqyly júzege asady. Qazirdiń ózinde Túrkistan oblysynda 181 aýyl okrýginiń 80-ge jýyǵynda ákimder tikelei eldiń daýys berýimen tańdaldy. 2024 jyly óńirdegi 2,2 mln turǵyndy basqaryp otyrǵan 17 aýdan-qala ákimi de halyqtyń qatysýymen sailanady.
Búginde Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi referendýmdy túsindirý júmystaryn júrgizýge «AMANAT» partiiasyda belsendilikpen atsalysýda. Aqparattyq-túsindirý jumystary men is-sharalardy uiymdastyrý úshin partiia respýblikalyq jáne 17 óńirlik shtab qurdy. Olardyń quramyna ortalyqtaǵy jáne óńirlerdegi «AMANAT» aktivteri kirdi. Atalǵan jumystardy úilestirýge Parlament pen máslihattardaǵy fraktsiia depýtattary, ziialy qaýym ókilderi, mádeniet pen sport qairatkerleri, jastar qanaty men óńirlerdegi filialdar atsalysýda. Partiia músheleri óńirlerde jáne shalǵai eldi mekenderde sailaýshylarmen kezdesýler ótkizip jatyr.
El úshin osyndai mańyzdy sátte Túrkistan oblysyndaǵy partiia músheleri de úgit-nasihat jumystaryna belsendilikpen qatysýda. Oblystaǵy partiia filialdary janynan 18 shtab qurylyp, 1132 is-sharadan turatyn jelilik keste bekitildi. Onyń 227-si Ortalyq jáne oblystyq deńgeide, 905-i aýdandyq, qalalyq deńgeidegi ótip jatyr.
Al, Túrkistan oblysyna 12-19 mamyr jáne 23-31 mamyr aralyǵynda Qazaqstan Respýblikasynyń Parlamenti Májilisiniń depýtattary Darhan Myńbai, Qudaibergen Erjan, Qainar Abasov, Syrym Ertaev issaparmen keledi dep kútilýde. Úgit-nasihat jumystaryna qatysý úshin 2 tolqynnan turatyn jumys kestesine sáikes olar oblysymyzdyń shalǵai eldi mekenderinde 197 is-sharaǵa qatysady.
Búginde óńirdiń belsendi azamattary men «AMANAT» partiiasynyń músheleri qoǵamdyq shtab atynan eldiń oi-pikirin, usynystaryn jinaqtaýda. Sebebi, Ata Zańnyń úshten birine engiziletin ózgeristerge degen halyq pikiri mańyzdy. Al, Ata Zań barshamyzǵa ortaq qúndylyq.
Kezdesýlerde baiqaǵanymyz, Konstitýtsiiadaǵy 6-baptyń jer, sý, basqa da tabiǵi bailyqtardyń halyqqa tiesili bolyp ózgeretindigi kópshiliktiń kóńilinen shyǵýda. Sebebi, búgingi kúni halqymyz úshin jer máselesi óte ózekti. Jer men tabiǵi resýrstarǵa memleket halyqtyń atynan menshik quqyǵyn júrgizetin bolsa, kóptegen aýyl turǵyndarynyń jerge qatysty problemalary sheshiler edi. Iaǵni osy atalǵan zań óz deńgeiinde jumys júrgizse, halyq kóterip otyrǵan syn-eskertpelerge septigin tigizedi dep oilaimyn.
Sondai-aq, el ishinde júrgen sátte «elimizdiń Konstitýtsiiasyna jii ózgerister engizilip jatyr» degen syndy jii estimiz. Sonymen qatar, basqa elderdiń, eń aldymen Batystyń mysaldary jii keltiriledi, negizinde ol elderde mundai ózgerister áldeqaida jii kezdesedi. Bul jerde birneshe tarmaqtardy eskerý qajet.
Qazaqstan – saiasi tranzitti áli tolyq kólemde aiaqtamaǵan salystyrmaly túrde jas memleket. Bizdiń elimizdi konstitýtsionalizm dástúri kóptegen ǵasyrlar boiy qalyptasqan basqa eýropalyq jáne batys elderimen salystyrý múldem oryndy emes.
Ózgeristerdiń árbir paketi bizdiń elimizdiń saiasi júiesiniń qalyptasýynyń naqty kezeńiniń rýhyna sáikes keldi. Osyǵan bailanysty, konstitýtsiialyq reformanyń qarqyndy protsesin bastan ótkergen Aziia elderiniń, eń aldymen, Shyǵys Aziianyń tájiribesi jaqynyraq. Sondyqtan Konstitýtsiiadaǵy ózgeristerdi bizdiń elimizdiń jalpy damýy, onyń saiasi jetilgen, demokratiialyq qoǵamǵa qarai kezeń-kezeńimen qozǵalysy turǵysynan qarastyrǵan jón.
Osylaisha elimizdiń saiasi júiesinde birshama ózgerister oryn aldy. Biylǵy refendýmnan da eldiń kúteri úmiti kóp. Referendýmnan soń jalǵasatyn reformalar sailaý, partiialyq jáne sot-quqyqtyq júiesin, aýmaqtyq-territoriialyq qurylymy men memlekettik biliktiń bóliný printsipin túbegeili ózgertetini anyq. Qoǵamnyń bilikten kútip otyrǵany da osy.
Sondyqtan «Jańa Qazaqstannyń» erteńi úshin barshamyz referendýmǵa belsendilikpen qatysqanymyz durys. El bolashaǵy úshin durys tańdaý jasap, azamattyq boryshymyzdy tanytaiyq!
Beisen TÁJIBAEV.
(Material avtordyń tapsyrys berýimen jariialandy)
