Bul basqosýdyń mańyzdylyǵy sonda, buǵan deiingi jiyndarda «AES kerek pe, joq pa?» degen saýal tóńireginde áńgime órbise, bul joly «AES – energetika qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń birden-bir kózi» degen pikirge toqtaldy. Sebebi, muny basqa emes, osy salany jetik biletin ǵalymdar men mamandar aityp otyr.
Alǵashqy tanystyrylym baiandamasyn jasaǵan «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialdary» JShS Bas direktory Timýr Jantikinniń aitýynsha, jasyl ekonomikaǵa kóshý – zaman talaby.
«Jasyl ekonomikanyń bir tarmaǵy – AES. Sebebi, qazir elimizde ǵana emes, álemde dekorbanizatsiia protsesi júrip jatyr. Ókinishke qarai, bizde kómir energetikasy basymdyqqa ie bolyp keldi. Onyń da qurylǵylary eskirgen, tozǵan. Jańa qurylys nysanyn salýdyń da óz qiyndyǵy bar. Oǵan qomaqty qarajat kerek. Kógildir otynǵa da shekteý bar. Sondyqtan bizde AES salýdan basqa nusqa joq», – dedi T.Jantikin.
«Qazaqstan ýran otynyn óndirý boiynsha birinshi orynda. Búginde shiki ónimdi bolmaityn aqshaǵa shetelge shyǵaryp jatyrmyz. Sonaý 1990 jyldardyń ózinde atom energetikasyn damytý týraly sóz boldy. Árine, ol kezde qarjylyq áleýetimiz jetken joq. Ekinshi, Mańǵystaýda qarastyrylǵan joba da iske aspai qaldy.
Degenmen, atom salasy biz úshin tańsyq dúnie emes. Bizde bilikti mamandar da, qarjylyq áleýet te jetkilikti. Ulttyq iadrolyq ortalyǵy, Iadrolyq fizika institýty jumys isteidi. Olar uzaq jyldar boiy atom reaktorlaryn paidalanyp kele jatyr, al bul reaktorlar atom elektr stantsiialarynan aitarlyqtai ózgeshe emes. Demek, bizde úlken tájiribe bar. Sońǵy jyldardaǵy energiia kóziniń tapshylyǵyn eskersek, AES salý bastamasyn qoldaý – energetikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Atom ónerkásibin damytsaq, basqa elge táýeldilikten qutylamyz», – dedi Timýr Jantikin.
Buǵan deiin AES salynatyn oryn retinde tańdalǵan Úlken aýylynda jergilikti ákimdikter men máslihattardyń ókilderi, energetika ministrligi, ekologiia, seismika, qaýipsizdik jónindegi sarapshylar, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen ekologiialyq belsendiler men qoǵam qairatkerleri qatysqan qoǵamdyq tyńdaý ótken.
Onda aýyl turǵyndarynyń kóbi atom stantsiiasyn salýǵa qarsy emestigin de jetkizdi. Osy turǵyda Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversitetiniń professory, tehnika ǵylymdarynyń doktory Birlesbek Aliiarov bolashaqta AES salynýy múmkin Úlken aýyly seismoqaýipti aimaq emes degendi aitty.
«AES salýy múmkin tórt eldiń biri Frantsiiada AES-tiń jumys istep kele jatqanyna – 50 jyl. Munda osy ýaqytqa deiin eshqandai oqys oqiǵa tirkelgen joq. Al Fýkýsimadaǵy apat tabiǵi jaǵdai – tsýnamige bailanysty. Sondyqtan olarǵa AES-ty sýdyń jaǵasyna salmaýy kerek edi. Qytai qashan da jasyryp baǵady. Bizde tańdalǵan Úlken aýyly seismoqaýipti aimaqqa jatpaidy. AES-te sý ishki ainalymda jáne syrtqy ainalymda ǵana qoldanylady. Artyq býlaný bolmaidy. Buryn AES salýǵa qarsy boldym. Qazir qoldaimyn. Óitkeni, qazir zaman ózgerdi. Kómirqyshqyl gazy óte qymbat. Shetelde bir tonnasyna 200 dollar, al bizde 6 dollar tóleý kerek. Ekinshiden, AES bar elden eshkim oza almaidy. Ásirese, biz ýrandy tabletka túrinde óńdeitin elmiz. Iaǵni, bizde atom energetikasyn óndirýge paidalanatyn daiyn ónim bar, – dedi Birlesbek Aliiarov.
Elimizde AES salynsa, onda jumys istei alatyn mamandardyń bir parasy – Iadrolyq fizika institýtynda. Munda iadrolyq fizika men radiatsiialyq qatty dene fizikasy salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymi zertteýler men iadro-fizikalyq taldaý ádisterin zertteý jáne qoldaný, sondai-aq ónerkásip jáne meditsina úshin radioizotopty ónimderdi óndirý men atom energiiasyn paidalaný jumystary atqarylady. Iadrolyq fizika institýtynda bolashaqta Qazaqstanda salynatyn AES-tiń qurylymyna uqsas «sý-sý Qazaqstan reaktory» (CCR-Q) qondyrǵysy 60 jylǵa jýyq jumys istep keledi. Iadrolyq fizika institýtynyń bas direktory Saiabek Sahievtiń aitýynsha, búginde Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttiginiń (MAGATE) AES pen atom reaktorlaryna qoiatyn talaby birdei. Al álemdegi eń qaýipsiz AES túri – sý-cý energetikalyq reaktorynyń qurylymy Qazaqstanda salynatyn AES-tiń qurylymy ispettes.
«Bizdiń institýtty Qazaqstanda salynatyn AES-tiń prototipi desek bolady. Elektr energiiasyn kim arzan jáne ekologiialyq turǵydan taza túrde ala alady, sol eshkimge táýeldi bolmaidy. Buryn-sońdy eń arzan dep eseptelgen kómir energiiasy qazir tiimsiz. Sebebi, álem elderinde de munyń qorshaǵan ortaǵa, adam ómirine keri áseri týraly aitylyp júr. Al jasyl energetikaǵa jatatyn kún men jel energiiasy turaqsyz. AES – bazalyq elektr enegriia. AES salatyn kompaniianyń barlyǵy alǵashqy 60 jylǵa kepildik beredi. Shyn máninde, 100 jyl ýaqyt derlik úzdiksiz elektr energiiamen qamtamasyz ete alady», – dedi Iadrolyq fizika institýtynyń bas direktory.
Sondai-aq, Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń Teoriialyq jáne iadrolyq fizika kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Medeý Ábishev te atom energetikasyn turaqty energiia kózine jatqyzady.
«Sebebi, BUU atom energetikasyn jasyl energetikanyń qataryna qosty. Óitkeni, atom energetikasyn óndirý barysynda kómirtegi bólinbeidi. Shyn máninde, kómirden shyǵatyn parniktik gazdyń ekologiiaǵa zalaly kóp. Soǵan sáikes, budan qýańshylyq máselesi týyndaidy. Qazir kóp memleket dekorbanizatsiia máselesine orai «Parij kelisimine» qol qoiǵan.
Iaǵni, jasyl energetikaǵa basymdyq berip, ekinshiden kómirqyshqyl gazyn shamadan tys bóletin energetikaǵa investitsiia azaiady. Tipti, kómirmen nemese munaimen jumys isteitin jylý stantsiialaryna sheteldik komaniialar da investitsiia quimaidy. Bergenniń kúninde belgili bir sanktsiia engizip, tejeitin is-sharalar qoldanady. Sondyqtan bizde jasyl energetikanyń deńgeii belgili bir paiyzdan tómen bolsa, aiyppul salýy da múmkin.
Sondyqtan jasyl energiia kózderiniń diversifikatsiiasy mindetti túrde qajet. Qazaqstanda uzaq merzimge arnalǵan jasyl energetikaǵa ótý baǵdarlamasy bar. Al atom energetikasy jel, kún energetikasymen salystyrǵanda turaqty elektr kózin beredi.
Radiofobiia jaqsy nárse emes. Atom energetikasynyń damýy radiomeditsina, radiotehnologiia salasyndaǵy mamandardyń kóbeiýine múmkindik beredi.
Jalpy, radiofobiia degen jaqsy nárse emes, ekinshiden atom energetikasyn damytý bizde qajetti mamandardyń kóbeiýine ákeledi. Qazir QazUÝ-da «iadrolyq injeneriia» degen mamandyǵy ashyldy. Bular radiotehnologiiamen, naqty qoldanbaly tehnologiiamen ainalysady. Búginde «AES salynady» degeli beri osy salaǵa qyzyǵýshylyǵy artyp jatqan jastardyń qarasy basym. Bir sózben aitqanda, damyǵan memleket bolý úshin onda iadrolyq tehnologiiamen ainalysatyn ǵalymnyń sany kóp bolý kerek», – dedi Medeý Ábishev.
Aita ketý kerek, qazirgi kezde jergilikti jáne sheteldik uiymdardyń tarapynan AES-tyń ornalasatyn jerine qarai sipattama jasaý boiynsha baǵa usynysy bar. Osy uiymdardyń ishinde KHNP (Koreia), Assystem (Frantsiia), Qazaqstannyń jobalaý jáne energoónerkásip institýty, sondai-aq ulttyq iadrolyq ortalyq bar. Buǵan deiin qytailyq CNNC, reseilik «Rosatom», frantsýzdyq EDF pen koreialyq KHNP kommertsiialyq usynystaryn jasaǵan. Sol sebepti osy tórt kompaniianyń usynystaryn qarastyrýǵa sheshim qabyldandy. Bul jerde negizgi basymdyq – qaýipsizdik. Iaǵni, ekonomikalyq turǵydan jaqsy kórsetkishke ie zamanaýi úlgidegi 3 jáne 3+ sońǵy býyn reaktory qarastyrylyp jatyr.
Timýr Jantikinniń pikirinshe, eger 2024 jyly referendým sátti ótip, úkimettiń AES-tyń ornalasý aimaǵyna qatysty qaýlysy shyqsa, sondai-aq tehnologiiany jetkizetin kompaniia anyqtalsa, 2025 jyly tehnikalyq-ekonomikalyq negizdeme de daiyn bolady. Budan keiin jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleý jáne saraptamadan ótkizý jumystary bastalady.
Aiaýlym ShAIMARDAN
