
Bul jolǵy sammittiń taqyryptary qyzyqty. Sonyń biri: Resei men Qytaiǵa qatysty qandai sharalardy qolǵa alý kerek?
Ýkrain daǵdarysy da shet qalmaidy.
27 mamyrda Obamanyń orynbasary Djo Baiden: «Eger Reseige Ýkrainany talqandaýǵa ári qarai da jol bere bersek, Qytai da mundai áreketke barady» dedi.
Byltyrǵy jyldyń naýryzynda Resei Qyrymdy basyp aldy. Buǵan qosa Ýkrainanyń shyǵysyndaǵy separatisterge qoldaý kórsetýde.
Osyǵan bailanysty Obamanyń bastamasymen AQSh, Japoniia jáne Eýroodaq antireseilik ekonomikalyq sanktsiialar engizgen. AQSh-tyń maqsaty óz ainalasyna «úlken jetilik» elderin biriktirý, Reseidi qysa túsý.
Biraq...

Frantsiia Prezidenti Fransýa Olland Reseimen tildesýge bolady degen senimde.
Japoniianyń pozitsiiasy da Eýroodaqqa jaqyn. Aq Úi basshysy Barak Obamamen kezdeskende Japoniia Premer-ministri Sindzo Abe Pýtindi (biylǵy jyly) elge shaqyrmaq nieti baryn aityp qaldy.
Osy sebepti de aldaǵy G7 sammiti Reseige kelgende ekige jarylaiyn dep tur. AQSh pen Kanada qysymdy ári qarai da kúsheitý kerektigin aitsa, Eýropa jáne Japoniia Pýtinmen dialogqa kelýdi alǵa tartpaq.
Batystyń Qytaiǵa qysym jasaǵysy joq
Budan syrt Qytaidyń máselesi de qaralady. Beijiń Ońtústik-Qytai teńizinde jasandy araldar qurylysyn júrgizýdi kún ótken saiyn kóbeitip jatyr...
Osy jyldyń sáýirinde ótken G7 syrtqy ister ministrleriniń sammitinde «jasandy araldar» máselesi synǵa alynǵan.
Batys elderi Japoniia pen AQSh-–qa túsinistikpen qaraǵanymen alystaǵy Aziiadaǵy ahýaldy jaqsy bilmeidi.
Onyń ústine Batystyń Qytaiǵa qysym jasaǵysy joq. Taǵy ekonomikalyq bailanystary bar. Ulybritaniia, Frantsiia, Germaniia, Italiia Qytaidyń bastamasymen qurylǵan Aziialyq infraqurylymdyq investitsiialar bankine (AIIB) qosylǵan.
Olar «AIIB-ke kirmeńder!» degen AQSh-tyń sózine qulaq asqan joq. Sebebi, Batystyń Qytaiǵa táýeldiligi artyp keledi.
Sammitte sondai-aq «Islam memleketiniń» máselesi de kún tártibinde bolady. Kesheýildetpeý kerek. Búginnen qaldyrmaý kerek.
Terrorizmge qarsy kúres – G7 sammitiniń negizgi taqyrybynyń biri.
Japoniiada lańkestik bola qoiǵan joq, biraq biylǵy jyldyń basynda ILIM eki japon azamatyn jazalady (óltirdi). Týnistegi terakti kezinde taǵy úsh japon qaza tapty.
[caption id="attachment_10971" align="alignright" width="1600"]

G7 vs G20
Sammit qazirgi kúngi jaǵdaidy ashyq, ashyp kórsetedi degen oidamyz. Sebebi, álemdik saiasattaǵy figýralardyń orny, róli ózgergen. Qytai kúsheiip keledi, qarqyndy damyp jatqan elder taǵy bar. Endeshe «úlken jetilikke» óz yqpalyn keńeitip, jańa zamanǵy álemdik ekonomikanyń tártibin túzetetin kez keldi.
Sammit 1975 jyldan beri ótkizilip keledi. Biyl 40-shy ret ótkizilmek. Esterińizde bolsa, 1975 jyly alǵashqy munai daǵdarysy oryn alǵan.
2005 jylǵa deiin G7 elderiniń álemdik ekonomikadaǵy jalpy ishki ónimi (JIÓ) 60 paiyzdy quraǵan bolatyn. Qazirgi kúni ol 50 paiyzdan tómen túsip ketti...
Al G20 elderiniń, onyń ishinde Qytai men Úndistannyń JIÓ-si qazirgi kúni álemdik ekonomikanyń 90 paiyzyn quraidy.
2008 jyly oryn alǵan qarjylyq daǵdarystyń nátijesinde G20-nyń salmaǵy da, yqpaly da arta tústi. 2009 jyldan keiin G20 sammiti álemdik ekonomikanyń máselesin talqylaityn eń joǵary deńgeidegi is-sharaǵa ainaldy.
Degenmen de...
«Úlken jiyrmalyqtyń» qatysýshylar sany tym kóp. Sondyqtan da olardyń ortaq mámilege kelýi qiyn. Onyń ústine damyǵan elder men damý ústindegi elderdiń oi-pikiri kóp jaǵdaida toqailaspaidy.
Resei G8 tobynan shyqty. Osymen ekinshi jyl kezdesý G7 formatynda ótedi. «Dál qazir G7 álemdik ekonomikanyń tizginin ózine alý kerek», – deidi sarapshylar.
Nege? Sebebi, olardyń ustanymdary, júrgen joldary uqsas. Bostandyq jáne demokratiia. Óz kezeginde Resei, Qytai nemese damý ústindegi budan basqa memleketter adam quqyǵynyń taptalýyn úlken másele sanamaidy. Qorshaǵan ortanyń lastanýyn talqylaý da olar úshin kúlkili.
Aitpaqshy, sammit barysynda qorshaǵan ortanyń problemasy sóz bolady. Erkin saýda aimaǵyn qurý, terroristik qarjy kózderiniń kózin joiý máselesi de shet qalmaidy. G7 aldaǵy ýaqytta bul pozitsiialar boiynsha jetekshi rólge ie bolýy kerek.
«Álemdik ekonomikanyń ósimin qamtamasyz etip otyrǵan Qytai jáne damý ústindegi ózge memleketterdiń qarqyny baiaýlap qaldy» dep budan qaýip kútip otyrǵandar bar. Endeshe «úlken jetilik» elderine ekonomikany qaita tiriltý úshin qurylymdyq reformalar júrgizýge týra keledi.
«Úlken jetilik» buǵan kirisip ketti. AQSh, Japoniia jáne Eýroodaq ázirge kúni Resei men Qytaidyń qatysýynsyz júzege asatyn jańa halyqaralyq erejelerdi jasaý ústinde. TransTynyqmuhittyq áriptestik (Japoniia – AQSh), ekonomikalyq áriptestik jónindegi Kelisimshart (Japoniia – Eýroodaq) jáne Transatlantikalyq saýda jáne investitsiialyq áriptestigi (AQSh- Eýroodaq) erkin saýdany jańa deńgeige kóterýge múddeli.
Eger mundai saýda aimaǵyn keńiter bolsa, bul Resei men Qytai kiretin DSU-nyń jumysyna «jan bitirip», álemdik ekonomikada jańa, taza tártiptiń ornaýyna septeser edi.