«Qala men Dala» gazetiniń atynan Resei astanasy Máskeýge jol túsken is-saparda teriskei kórshimizdiń elge tanymal birqatar qoǵam qairatkerleri, saiasattanýshylarymen tildesýge múmkindik týdy. Solardyń biri – «Jahandyq saiasattaǵy Resei» jýrnalynyń Bas redaktory, Reseidiń ishki jáne qorǵanys saiasaty Keńesiniń múshesi Fedor Lýkianov. Áńgimemiz búgingi Resei ahýaly, álemdik saiasat jáne Eýraziialyq odaq tóńireginde órbidi.
– Fedor myrza, Vladimir Pýtinniń: «KSRO –nyń kúireýi HH ǵasyrdaǵy eń iri geosaiasi apat boldy», – degen pikiriniń ózi Resei Prezidentiniń Keńes úkimetiniń qulaǵanyna qatty qynjylatynyn ańǵartpai ma?
– Pýtinniń pikirin kópshilik durys túsingen joq jáne aiaǵyna deiin tyńdamady. Sóziniń jalǵasynda ol: «...biraq Keńes úkimeti endi qaitip kelmeidi. Bul múldem múmkin emes»,– degen bolatyn. Óz basym onyń oiymen kelispeimin. HH ǵasyrdaǵy eń úlken apat KSRO-nyń kúireýi emes, úsh imperiianyń túbine jetken Birinshi dúniejúzilik soǵys.
Qazir biz basqa álemde ómir súremiz. Sondyqtan «postkeńestik keńistik» degen uǵym óziniń ózektiligin joiǵan. Dál osy sózdi qoldanýdy qoiý kerek. Búgingi kúni bul sóz eshteńeden habar bermeidi.
Jalpy 80-90-shy jyldar úlken ózgerister kezeńi edi. Qazirgi TMD aýmaǵynda ǵana emes, Latyn Amerikasynda, Shyǵys Eýropada, Shyǵys Aziiada (Taivan, Ońtústik Koreia, Indoneziia) tektonikalyq ózgerister boldy. Áskeri diktatýralar birinen soń biri qirap, qulady. 80-shi jyldardyń sońynda Keńes úkimetinde qoǵamdyq oi-sana birtindep oiana bastady. Árine, onyń kórinisi ártúrli boldy. Demokratiia týraly urandar aitylyp, jastar alańǵa shyqty. Solardyń arasynda ózim de boldym...
«Qyzyl imperiianyń» kúireýi qytailar úshin kútpegen jaǵdai boldy. Bárinen buryn olar irgesi sógile bastaǵan imperiiaǵa eshkim qol sozbaǵanyna qatty qairan qaldy. Qoǵam, tipti 17 mln. múshesi bar Keńes úkimetiniń Kommýnistik partiiasy da buǵan jol bermeýge tyrysqan joq. Bul KSRO-nyń eń aldymen ishten irigeniniń aiǵaǵy edi.
[caption id="attachment_8560" align="alignright" width="447"]
– Amerika – jaý! Osy úreiden qashan arylasyzdar? Álde munda bir negiz bar ma?
– Búgingi aǵa býyn, odan keiingi orta býyn: «KSRO-ny qulatqan Amerika, ol bizdiń basty jaý»,– dep oilaidy. Bul – mif! KSRO-nyń qulaýyna AQSh-tyń janama áseri bolǵan da shyǵar, alaida buǵan eń negizgi sebepker sol kezgi «sábet» úkimetiniń saiasi elitasy. Keńes úkimetiniń qulaýyna múddeli bolǵan birden-bir el ol... Resei. Sol kezgi saiasi elita: «Reseidiń aiaǵyna oratylyp otyrǵandardan arylsaq jyldam damimyz»,– dep oilady. Taǵy bir aita keter jait, «Qyzyl imperiianyń» kúireýi qytailar úshin kútpegen jaǵdai boldy. Bárinen buryn olar irgesi sógile bastaǵan imperiiaǵa eshkim qol sozbaǵanyna qatty qairan qaldy. Qoǵam, tipti 17 mln. múshesi bar Keńes úkimetiniń Kommýnistik partiiasy da buǵan jol bermeýge tyrysqan joq. Bul KSRO-nyń eń aldymen ishten irigeniniń aiǵaǵy edi.
– Resei Qyrymdy Ýkrainadan tartyp aldy ma, álde qaitaryp aldy ma? Sizdiń oiyńyz qandai?
– Qyrym HHI ǵasyrdaǵy úlken ózgeristerge negiz bolatyn obekt retinde qaralǵan joq. Iá, Resei Ýkraina territoriiasynyń tutastyǵyn moiyndady. Biraq, belgili bir jaǵdaida bul másele (Qyrym, avtor.) kóterileri anyq edi. Qazir Kreml munyń bárin kúni buryn jobalaǵan deidi. Menińshe, Ýkrainada dál mundai oqiǵa bolaryn Máskeý kútken joq. Kreml mundaida qaitý, ne isteý kerektigin bilmei eseńgirep qaldy. Pýtin jyldam sheshim qabyldaýǵa májbúr boldy.
Sosyn qyrǵi-qabaq soǵys aiaqtalǵasyn «jańa jahandyq tártip» ornady degenderdiń qatty qateleskenin kórip otyrmyz. Bul túsinikti tilge engizgen Gorbachev-tyn. Biraq onyń oiyndaǵy álem teńquqyqty edi. Al KSRO qulaǵannan keiingi 25 jylda AQSh jahandyq tártiptiń tizginin óz qolyna aldy. Alaida Ýkraindaǵy jaǵdai Amerikanyń sýperkóshbasshylyqqa áli daiyn emestigin dáleldep berdi. Qyrymdy qol astyna qaratý arqyly Máskeý: «Ne qylsań, o qyl! Endigi jerde seniń aidaǵanyńa júrip, aitqanyńa kónbeimiz»,– dedi. Pýtin munyń arty nege ákep soqtyratynyn bilmedi emes, bildi.
Amerika ázir alańdaýly. Sýperkóshbasshyǵa qarsy shyqqan el qandai bolmaq? Árine, qysymǵa ushyraidy. Qytai men Úndistan siiaqty iri elderdi Reseidiń Qyrymdy qol astyna alǵany asa alańdatpaidy, bular Kreml men Aq úidiń aiqasy nemen aiaqtalaryn kútip otyr. Olarǵa kimniń jeńiske jeteri «qyzyqty». Bylaisha aitqanda, olar bul aiqasta kimniń mysy basym bolyp, «qojaiyn» atanaryn bilgisi keledi jáne soǵan sai saiasat júrgizbek. Bul aiqasta Resei eshkimge arqa súiei almaidy. Qytai da, Iran da «orys álemi» úshin basyn báigege tikpeidi.
Jalpy dál qazir orys qoǵamy bárine daiar. Basshysyna senimdi. Resei biligi ári qaraiǵy jaǵdai qalai bolmaq, qalai qimyl-áreket etý kerektigin qarastyrǵany jón. Óitkeni búgingi eiforiia ótpeli...
– Sońǵy kezdegi suhbatyńyzda bolmasa belgili basylymdarǵa bergen pikirińizde siz Germaniiany qatty synǵa alyp júrsiz. Nege eken?
– Eýroodaq elderiniń arasynda dál qazir Reseige Germaniia erekshe shúiligip otyr. Muny AQSh qysymynyń nátijesine balaidy. Meniń oiymsha másele munda emes. Nemister ózgerýde... Bul budan 5-10 jyl burynǵy memleket emes.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys nemisterdiń áreket etý shekarasyn naqty anyqtap berdi. Germaniia bertinge deiin osy shekarany saqtady. Biraq... soǵys bitkeli 70 jyl. Osy ýaqytta birneshe býyn almasty. «Germaniia adamzattyń aldyndaǵy qaryzyn ótedi. Kúnási úshin keshirim surady. Endigi jerde ol eshkimniń aldynda jaýap berýge tiisti emes»,– deitin saiasattanýshylar paida boldy. Olar bul týraly ashyq aitpaýy múmkin. Bul degenimiz nemisterdiń Eýropadaǵy bilik tizginin óz qoldaryna alǵysy keletinin ańǵartady. Bul el endigi jerde Eýropadaǵy kóp elderdiń biri emes, qalaýynsha, bilgeninshe áreket etetin kóshbasshy. Alaida bul úshin nemister AQSh-pen aradaǵy araqatynasyn ózgertýge tiis. Germaniia men AQSh-tyń áriptestigi biz oilaǵandai emes, salqyn. Frantsiia, Polshamen de ara-tura qabaq shytysyp qalady. Másele, nemister mundai kóshbasshylyqqa daiyn ba? Buǵan aldaǵy bes jylda anyq jaýap alamyz.
[caption id="attachment_8561" align="alignright" width="312"]
– «Pýtin óz áleminde ómir súredi. Shynaiy ómirden alshaqtap ketken»,– degen pikirmen kelisesiz be?
– Bulai dep aiyptap otyrǵan AQSh pen Batystyń aqparat quraldary. Olar Kremldiń qazirgi saiasatyn túsinbeidi jáne túsingileri joq. Ózderi she? Mysalǵa, men AQSh-tyń ázirgi kúni Taiaý Shyǵystaǵy saiasatyn qalai saraptasam da, uǵyna almaimyn.
Jalpy dál qazir orys qoǵamy bárine daiar. Basshysyna senimdi. Resei biligi ári qaraiǵy jaǵdai qalai bolmaq, qalai qimyl-áreket etý kerektigin qarastyrǵany jón. Óitkeni búgingi eiforiia ótpeli... Syrtqy qysym Pýtinniń pozitsiiasyn bekite túsýde.
[caption id="attachment_8556" align="alignleft" width="394"]
– Qazaqstanǵa qatysty arandatatyn pikir aityp, balaǵattap, qazaqtyń Táýelsizdigine til tigizgen Jirinovskii, Limonov siiaqtylar Kremlge jumys isteidi deidi. Endeshe biz olardyń aýzyna qaqpaq qoia almaimyz, solai emes pe?
– Siz aityp ótken azamattardyń árqaisysyna jeke-jeke toqtalýǵa bolady. Mysalǵa, Limonov tvorchestvolyq tulǵa, sonymen birge jaýapsyz adam. Sóziniń salmaǵy joq. Óz basym onyń pikirimen Kremldiń arasynda qandai da bir bailanys bar dep oilamaimyn. Bul múldem qisynsyz ýáj.
Al Jirinovskiidiń jaiy bólek. Qansha degenmen saiasi tulǵa. Onyń saiasi arenada júrgenine 25 jyl. Orystar ony óz arasynda «aljyǵan shal» deidi. Iá, onyń Qazaqstan týraly aitpaǵany joq. Estip, bilip otyrmyz. «Mundai memleket joq» dep aitqan kezi de boldy. Bul bizdegi sóz bostandyǵynyń, demokratiianyń kórinisi dep aitar edim... Árine, belgili bir shekara bolýy kerek. «Orys álemi» kúshti, myqty. Kishi halyqtar túgeldei soǵan baǵynýy kerek»,– degen pikirdi ustanatyndar bar. Bul qaýipti estilýi múmkin. Alaida is júzinde Jirinovskii siiaqtylardyń sózi eshqashan áreketke ulaspaidy. Onyń sózin jaqyn qabyldaýdyń qajeti joq. Sizderge de bul tarapta úreiden arylǵan artyq etpes edi.
– Eýraziialyq odaq úreidi údetip otyr...
– Meni bul odaqtyń Qytaidyń «Jańa Jibek joly» jobasymen qanshalyqty básekege túseri alańdatady? Sebebi, atalǵan joba odaqtas elderdiń aýmaǵyn qamtidy.
Árine, odaqtyń saiasi uiymǵa ainalýyna qarsymyn. Onyń ishinde bizdiń Premerdiń ortaq valiýta týraly ideialaryn qoldamaimyn. «Sábet úkimeti» kelmeske ketti. «Bir kezde shalqyp ómir súrgen edik. Turmys túzý, qarnymyz toq edi»,– deitin úlkender jaǵy ótkendi kóksegendi qoiý kerek. Boldy. Ol kezeń tarih qoinaýyna sińdi. Bul odaqqa ekonomikalyq basymdyq bergisi kelse, endeshe ózgesi emes, eń aldymen Resei óz psihologiiasyn ózgertýi qajet.
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
