Engenshe eleńdestik. Túrli pikir aityldy. San alýan aitys-tartys boldy. Halyq arasynda alań kóńildi azamattar da kóptep kezikti. «Bul odaq – Keńes odaǵynyń kóshirmesi, Pýtinniń qurǵan tuzaǵy» deskender de, «Odaqqa ensek, úlken naryqqa jol ashamyz, básekege qabiletti ekonomika quramyz» deskender de tabyldy. Endi ol aitystyń quny az. Kelesi gáp: «Qaitsek utylmaimyz, ózgege jem bolmai, óz upaiymyzdy túgendeýdiń sharalary qandai? Eldikti, erkindikti, qazaq ekonomikasyn nyǵaitýdyń naqty joly bar ma?», – degen bátýaly suraqqa tirelip tur. Sońǵy kezderi Reseidiń ekonomikasy shatqaiaqtap, rýbl quldyraǵan ústine quldyrap barady. Tutas Batys – bir jaq, Resei – bir jaq. Mundai sátte Qazaqstan óz pozitsiiasyn qalai anyqtaýy tiis? Osy suraqtardyń bir parasyn saiasatker Ámirjan Qosanov pen saiasattanýshy Edýard Poletaevqa joldaǵan edik.
Ámirjan Qosanov, saiasatker:
Odaqqa kirgenimiz – kirgen! Biz qansha qarsy bolsaq ta, kelisimge qol qoiyldy. Odaq óz ómirin bastady. «Endi ne istemek kerek?» degen saýalǵa men bylaisha jaýap berer edim.
Birinshiden, osy Odaqtyń Qazaqstan ekonomikasyna tigizer teris áserin meilinshe azaitýymyz qajet! Onyń ústine Odaq ideiasy pysyqtalyp, ekonomikalyq, qarjylyq qujattar kelisilip jatqanda Resei men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵys bolǵan joq. Al qazirde Batys sanktsiialarynyń astynda qalyp, qurdymǵa ketip bara jatqan kórshiniń ekonomikasy bizdi de oqshaýlaný uiyǵyna tartyp, «Titanik» sekildi ózimen birge alyp ketýi ábden múmkin! Árine, 7 jarym myń shaqyrym ortaq shekara bar Reseimen saýda-sattyq jasaýdy toqtatýdyń keregi joq, biraq ta birjaqty ekonomikalyq qarym-qatynastan bas tartyp, basqa eldermen, sonyń ishinde damyǵan Batys elderimen bailanysty odan saiyn údete túsý kerek. Onyń ústine Batys naryǵyna shyǵa almai qalǵan Resei biznesi endi bizdiń elge lap qoiýy múmkin ekenin de eskergen jón. Munyń ózi otanlyq taýar óndirýshilerimizge qosymsha qiyndyq týǵyzbaq.
Ekinshiden, Odaqtyń geosaiasi astary taǵy bar. Bul uiym Pýtinniń óziniń neoimperiialyq saiasatyn júzege asyrýdyń birden bir jobasy ekenin ýaqyt kórsetip otyr. Ásirese, Ýkrainanyń bir bóligi – Qyrymdy anneksiialaýy, Donetsk pen Lýganskiden aiyrylmaýy, ol jaqqa basqynshylyq kúshterdiń barýyna muryndyq bolýy bizdi de qatty oilantýy tiis. Máselen, óz ishimizdegi separatistik kúshterdiń qoltyǵyna Kreml sý búrkip jatsa, biz ne amal qarastyrmaqpyz?
Búginde Resei óziniń ishki saiasatynyń bar salasynda keshegi Sovet zamanyn ashyqtan-ashyq nasihattap, sol kezeńdi kóksep, ańsaýshylyq tanytyp jatyr! Ol reseilik resmi shesheýnikterdiń baiandamalarynan ǵana sezilip qoimaidy. Qazirgi Resei teledidaryn, kinosyn, ónerin, ádebietin qarasańyz sol zamandy aqtap alý, sol kezdegi elge tizesin batyrǵan teris tulǵalardy «jaǵymdy», tipti, «uly» etip kórsetý tendentsiiasy anyq baiqalady.
Sonymen birge, geosaiasi turǵydan alǵanda, biz oqshaýlanǵan saiyn oqshaýlana beretin Reseidiń birden bir odaqtasy bop qalyp, basqa órkenietti elderdiń aldynda osynshama jyl jiǵan-tergen abyroiymyz ben bedelimizden de aiyrylyp qalmaiyq! Kezinde prezident ózi qol qoiǵan «Eýropaǵa qarai jol» degen baǵdarlamany qaita jańǵyrtyp, qazirgi talaptarǵa sai etip, jańa nusqasyn qabyldaý kerek.
Qazaqstan men Resei arasyndaǵy bólek kelisim-shartta «kelisilgen syrtqy saiasat júrgizý» týraly bap bar. Sol páleden de qutylý qajet! Áitpese, erteń bizdiń syrtqy saiasatty Qazaqstan Syrtqy ister ministrligi emes, Lavrov anyqtap, álemge jariia etip júredi.
Úshinshi máseleniń tarihi, kerek deseńiz, moraldyq astary bar.
Búginde Resei óziniń ishki saiasatynyń bar salasynda keshegi Sovet zamanyn ashyqtan-ashyq nasihattap, sol kezeńdi kóksep, ańsaýshylyq tanytyp jatyr! Ol reseilik resmi shesheýnikterdiń baiandamalarynan ǵana sezilip qoimaidy. Qazirgi Resei teledidaryn, kinosyn, ónerin, ádebietin qarasańyz sol zamandy aqtap alý, sol kezdegi elge tizesin batyrǵan teris tulǵalardy «jaǵymdy», tipti, «uly» etip kórsetý tendentsiiasy anyq baiqalady. «Synyqtan basqanyń bári juǵady» deidi.
Odaqtyń ortaq tarih oqýlyǵy, ortaq mádeni ortasy bolady dep jatyr emes pe? Erteń oqýlyqtarymyzda adamzat pen óz tarihymyz eskini ańsaǵan, totalitarlyq júieni aqtaǵan reseilik ǵalymdardyń kózqarasyna sáikes baiandalyp jatsa, óskeleń urpaq qandai bop tárbielenbek? Erteń bizdiń ekrandarymyzdyń tórine Stalin men Beriialar shyǵyp ketpesine kim kepil? Handyǵymyzdyń emes, KSRO-nyń mereitoiyn toilap júrmeiik!
Edýard Poletaev, saiasattanýshy:
– Eýraziia ekonomikalyq odaǵynyń saiasi integratsiiany kózdemeitini, tek ekonomikalyq bailanystarmen shekteletini san ret aityldy ǵoi. Bilseńiz, Reseidiń jaǵdaiynda saiasi integratsiia týraly sóz qozǵaý aýyr. Nege? Sebebi kórshimizdegi saiasi keńistik birtutas emes. Reseide 90-jyldary qalyptasqan aimaqtyq saiasi júie áli kúnge deiin joiylǵan joq. Federaldyq, jalpyulttyq saiasi elitanyń álsizdigi aimaqtyq saiasi elitanyń qalyptasýyna jol ashty. Memlekettik ideologiianyń álsizdiginen aimaqtardyń óz saiasi ideologiiasy qalyptasty. Negizinde reseilikter bizge (Qazaqstanǵa) qyzyǵa qaraidy. Munym kólgirsóz, pafos emes. Bizde tutastyq bar. Al Reseide árbir ult topqa, jikke bólingen. Saiyp kelgende, qazirgi kúni Reseide 85 saiasi júie bar. Al aimaqtyq saiasi júieni ózgertýge, oǵan yqpal etýge resmi Máskeýdiń ózi qaýqarsyz. Aitalyq Sheshenstan men Daǵystan etnikalyq quramy, tili men dili jaǵynan ózara uqsas bolǵanymen, saiasi ustanymy eki bólek. Qazirgi Kaliningrad oblysy 70 paiyzǵa Eýropamen integratsiialanǵan. Muny reseilik aqparat quraldary aita bermeidi. Bylaisha aitqanda, kórshimizde jalpyreseilik tutastyq degen uǵym joq. Esesine, aimaqtyq, etnikalyq jáne konfessiialyq qaǵida bar. Iaǵni, Reseidiń óz ishki máselesi shash-etekten.
Dál qazir biz osy odaq aiasynda shekaralas óńirlerdi ekonomikadaǵy asa mańyzdy sýbekti retinde investorlarǵa tartymdy qylý úshin olardyń tartymdylyǵyn, jarnamasyn jasaýdy durys jolǵa qoiýymyz kerek. Nege deseńiz, Qazaqstannyń 14 oblysynyń 7-ýi teriskei kórshimizben shekaralas jatyr. Al Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna qol qoiylǵaly beri aimaqaralyq seriktestiktiń mańyzy arta túspese, kemigen joq.
Ekinshiden, Eýraziialyq odaq bul qaiyrymdylyq jasaityn qor emes, bul odaqtas elderdiń ekonomikalyq básekege túsýine jáne taýar almasýǵa jol ashatyn joba. Iá, ol 170 mln. adamy bar naryqty qamtidy. Biraq, bizdiń qazaqstandyq kásipkerler osy naryqty jaýlaýǵa qanshalyqty ázir? Dál qazir biz osy odaq aiasynda shekaralas óńirlerdi ekonomikadaǵy asa mańyzdy sýbekti retinde investorlarǵa tartymdy qylý úshin olardyń tartymdylyǵyn, jarnamasyn jasaýdy durys jolǵa qoiýymyz kerek. Nege deseńiz, Qazaqstannyń 14 oblysynyń 7-ýi teriskei kórshimizben shekaralas jatyr. Al Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna qol qoiylǵaly beri aimaqaralyq seriktestiktiń mańyzy arta túspese, kemigen joq. Keden odaǵy iske kiriskennen bergi kezeńde aimaqtar arasynda 240-tan asa kelisimge qol qoiylypty.
Úshinshiden, Qazaqstan men Reseidiń arasyndaǵy bailanystarǵa úńilgende myna bir jaidy nazarymyzdan qalys qaldyryp ketemiz. Qazaqstandyq qoǵamda áli de bolsa «sábettik» brendterdiń yqpaly óte kúshti. Olarǵa degen saǵynysh sezilip turady. Ózge postkeńestik elderde mundaidy múlde baiqamaisyń. Sonda buǵan ne sebep? Dál osy saýalǵa jan-jaqty jaýap izdelýi tiis dep oilaimyn. Aitalyq, Almatydaǵy «Koka-kola» zaýyty óz óniminen tys «Býratino» limonadyn óndiretin birden-bir zaýyt. «Býratinonyń» keńestik brend ekeni barlyǵymyzǵa belgili. Atalǵan ónimdi óndirý arqyly naryqty jaýlaityndaryna senimdi bolǵasyn kompaniia osy sýsyndy shyǵara bastady. Qazaqstanda «sovetskii», «rýsskii» dep atalatyn ózge ónimder de jetip artylady. Mundaidy Ýkrainada elestetý qiyn. Bálkim, bul ótken kúnge degen saǵynyshtyń kórinisteri bolar. Mysalǵa, men jaqynda ǵana «Sábettik musylmandyq» dep jergilikti jerde óndirilgen shujyqty satyp aldym. Keńes ókimetiniń dinge degen kózqarasy qandai bolǵandyǵyn eskersek, muny naǵyz paradoks dep baǵalaýǵa bolar edi...
