Esirtkiniń quryǵyna ilikken jan ońai qutyla almaityny ámbege aian. Sondyqtan elimizdiń árbir azamatynyń negizgi mindetteriniń biri – esirtkisiz qoǵam qurýǵa atsalysý bolýy tiis. Búginde jastar arasynda ásirese, sintetikalyq esirtkiniń kóptep taralýy bolashaǵymyzǵa balta shaýyp, urpaǵymyzdyń ál-aýqatyna qaýip tóndiretini aitpasa da túsinikti.
Birikken Ulttar Uiymynyń málimetinshe, sońǵy 10 jyl ishinde esirtkige táýeldi bolyp qalǵandar sany 22 paiyzǵa ósken. Álem boiynsha 275 million nashaqor esepte tur. Ǵasyr dertiniń kesirinen jylda jarty millionnan astam astam adam jer qoinyna tapsyrylýda. Elimizdiń Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, elde 18,5 myńnan astam nashaqor tirkelgen. Onyń ishinde 1,5 myńy áiel adamy eken.
Sondai-aq, Birikken Ulttar Uiymynyń málimetine sensek, Orta Aziia elderiniń ishinde bizdiń elde psihobelsendi zattar kóp tárkilenedi eken.
Sondyqtan búginde nashaqorlyqpen kúreske elimizde basa mán berilip otyr. Memleket basshysy Q.Kemeluly halyqqa Joldaýynda esirtkiniń, onyń ishinde sintetikalyq esirkiniń taralýy – bolashaq urpaqtyń jaǵdaiyna úlken qaýip tóndiretinin aitqan bolatyn. Prezident tapsyrmasy boiynsha esirtkini saittar, áleýmettik jeliler, iaǵni, internet resýrstary arqyly taratqany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheitildi. Endi osy keselmen kúres elimizde qalai júrgizilýde, nendei sharalar júzege asýda? Osy tóńirekte sandardy «sóiletip» kórelik.
Jalpy, 2020 jyldan bastap naryqta esirtki kólemi azaiyp, nashaqorlardyń esirtki jetkizýshilerge degen senimi tómendei bastaǵany kóńil qýantady. Oǵan túrli deńgeidegi aldyn alý sharalarynyń ótkizilýi de sep bolsa kerek. Búginde narkomaniiany nasihattap, jarnamalaǵany, grafiti-sýretter men QR kodtar arqyly jaýapkershilikke tartýǵa bolatyn qylmystyń jańa quramy engizilgen.
«www.polisia.kz» saitynan elimizdiń ár óńirinde kúndelikti esirtki saýdalaýmen, tasymaldaýmen jáne paidalanýmen ainalycatyndardyń ustalyp jatqanyn, narkobiznesmendermen kúres jumystary boiynsha atqarylyp jatqan aqparattarmen tanysýǵa bolady. Ishki ister organdarynyń resmi media ortalyǵyna qarasty osy «Polisia.kz» saitynyń derekterine júginer bolsaq, 2021 jyly Ishki ister ministrligi sintetikalyq esirtkiniń zańsyz ainalymyna qatysty 1400-den asa qylmys tirkepti. 142 kilogramnan astam sintetikalyq esirtki tárkilenip, 17 esirtki laboratoriiasy joiylǵan.
Byltyr qańtar aiynda quqyq qorǵaý organdary esirtkiniń zańsyz ainalymyna qatysty 79 qylmystyq quqyq buzýshylyqty anyqtapty. Bir zerthanany joiyp, 5 kelidei sintetikalyq zat tárkilegen.
Jalpy, esirtki qylmysyna qarsy keshendi sharalar qatary az emes. Sonyń biri «Qarasora – 2022» jedel aldyn alý sharasy. Byltyr maýsym aiynyń 1-inen qazan aiynyń 31-ine deiin ótkizilgen shara nátijesinde 12,7 tonna esirtki zaty tárkilenipti. Onyń 33 kilogramy geroin bolsa, 68 kilosy apiyn, 705 kilogramy gashish, 507 kilogramy sintetika, 4 tonnaǵa jýyǵy anasha, qalǵan 7 tonnadan astamy kanabis syndy ósimdikter.
QR IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qimyl departamentiniń basqarma bastyǵy Baqytjan Ámirhanovtyń aitýynsha, «Qarasora» jedel profilaktikalyq is-sharasyna Ulttyq ulan sarbazdary men quraldary, tehnikalary, «Búrkit» jeke quramy, ishki ister organdarynyń arnaiy bólimsheleriniń jaýyngerleri jumyldyrylady eken. Byltyr tuńǵysh ret ushqyshsyz ushatyn apparattar iske qosylyp, tikushaq, joǵary ótimdi arnaiy kólikter kádege asqan.
Jyl saiyn 10-15 tonna aralyǵynda esirtki tárkilenip, 200-den astamy esirtki túrin ósiretin 50 shaqty iri plantatsiialary joiylatyny da jaǵa ustatpai qoimaidy.
Jalpy, «Qarasora-2022» jedel-profilaktikalyq is-sharasynyń nátijesinde, elimiz boiynsha jasalǵan 1275 qylmys anyqtalǵan. Olardyń ishinde 667 ótkizý, 178 zańsyz saqtaý jáne 245 esirtki ósirý faktisi bar. Politsiia qyzmetkerleri barlyǵy 9,7 tonna esirtki, onyń ishinde 2,3 tonna marihýana, 200 kelige jýyq gashish, 113 keli sintetikalyq esirtki, 7 tonnaǵa jýyq qarasora jáne 179 myńnan astam túp esirtki bar ósimdikterdi tárkilegen.
Bul sharadan bólek, Qazaqstanda «Esirtki qylmysyna qarsy is-qimyl jáne nashaqorlyqtyń aldyn alý sharalaryn jetildirý» jónindegi 2022-2023 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy bekitilgen bolatyn. Oǵan sáikes, jasóspirimder men jastar arasyndaǵy nashaqorlyqtyń aldyn alý máseleleri boiynsha jergilikti jerlerdegi atqarýshy organdardyń jumystary jolǵa qoiylyp, kúsheiýi kerek.
Ǵasyr dertimen kúreste qomaqty úles qosyp kele jatqan qordyń biri – «Esirtkisiz bolashaq» korporativtik qory 2004 jyly qurylǵan. Qor basshysy Jandos Aqtaevtyń aitýynsha, búginde qordyń eki júzden astam múshesi bar. Korporativtik qordyń negizgi maqsaty – elimizdiń barlyq azamattaryn biriktire otyryp, saý ult, bolashaǵy zor qoǵam ornatý. Uiym nashaqorlyqtan ǵana emes, basqa da táýeldilikterden saqtaý baǵytynda jumys istep keledi.
Mundaǵy eriktiler «sarbaz» dep atalady. Olar elimizdiń barlyq derlik óńirinde bar. Negizgi qyzmetteri – esirtki saýdasymen ainalysatyn saittardy, jelilerdi buǵattap, olardy jarnamalaityn graffitilerdi boiap, óshirý. Qor basshysynyń sózinshe, uiymǵa sarbaz bolǵysy keletin jastar kóp. Degenmen, olar aldymen arnaiy rekrýter mamandardyń irikteýinen ótedi eken. Sarbazdar esirtki izdeýmen ainalyspaidy, onymen arnaiy quqyq qorǵaý organdarynyń mamandary ǵana ainalysady. Eriktiler birinshiden psihologiialyq turǵyda daiyn bolǵandary jón. Sebebi mundai ispen qashanda qaýip-qater qatar júredi.
«Esirtkisiz bolashaq» qory qazirgi tańda esirtki satatyn Telegram jelisindegi arnalardy buǵattap, respýblika boiynsha 147 Telegram arnasyn buǵattaǵan. Bul baǵytta kúres júrgizý úshin bul týraly jastardyń saýatyn arttyrý asa mańyzdy. Osy oraida áleýmettik jelide qazaqsha kontenttiń sany men sapasyn ulǵaitý da ózekti.
Buǵattaýǵa ońailyqpen boi bere qoimaityn bul ǵasyr dertimen kúres respýblika ishinde ǵana emes, kórshiles Qyrǵyz, Resei, Qytai, Ózbekstan elderimen birlese otyryp ta júrgizilýde. Sebebi ony toqtatýǵa, iaki, azaitýǵa jalǵyz eldiń qaýqary jetpeitini anyq.
