Biz umytshaq halyqpyz... Ótkenimizdi tez umytyp úlgirmesten, búginimizdi de baǵdarlai almai jatamyz. Kim aitqany esimde joq: «Bárin keshirýge bolady, kemshilik – túzeler, olqylyq – tolar, degenmen, keshegisin búgin, búgingisin erteń umytatyn adamdardy (halyqty) ózi keshirse de, ýaqyt keshirmeidi», – depti. Bizdiń boidaǵy osy umytshaqtyq, ózimizdi umyta júrip, ózgeni ulyqtaýǵa qumarlyq derti kóptegen isimizdiń keri ketýine sebepker. Áitpese, umytýǵa bolmaityn oqiǵalar, zamanalar kóz jasy, sondai zulmat kezeńde ómir súrgen tarihi tulǵalar bizde jeterlik. Birin bilsek, ekinshisin umytyp, ekinshisin tanysaq, úshinshisin izdeýsiz qaldyryp jatamyz. Bizdiń búgingi keiipkerimiz, belgili metsenat, talai igilikti isterdiń uiymdastyrýshysy bolyp júrgen, el men jer úshin aiǵai-shýsyz, taza nietpen eńbek etken, eń bastysy, halyq sanasyn otarsyzdandyrýǵa bar kúsh-qairatyn sarqyp júrgen tulǵa – Qýat Esimhanov.
Bizdiń anyqtama
Qýat Esimhanuly Esimhanov
1952 jyly dúnie esigin ashqan.
Ár jyldary Aqsý qalasynyń ákimi, Petropavl oblysy, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary boldy. «Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasy» AQ-nyń vitse-prezidenti, «Qazavtokólik» AQ-nyń prezidenti, Qazaqstan temirjoly salasynda basshylyq qyzmetterde boldy. Qazir Astanada Qazaqstan temirjoly «Temirjoljylý» AQ-nyń prezidenti. QR Eńbek sińirgen mádeniet qairatkeri, «Qurmet» ordeniniń iegeri, QR «Qurmetti temirjolshysy», Aqsý qalasynyń Qurmetti azamaty.
Táýelsizdik bizge táýeldilikten qutylý úshin berildi. Iá, eldiń táýelsizdigi, jerdiń qojasynyń kim ekeni, shekaranyń bekitilýi, ekonomikanyń erkindik alyp, naryqqa beiimdelýi, dúnie-múliktiń jekeniń qolyna ótýi – bul memleketti nyǵaitatyn negizgi faktorlar. Áitkenmen, bir eldiń tolyqqandy táýelsiz bolýy úshin sol el halqynyń saiasi-ekonomikalyq jaqtan ǵana emes, rýhani turǵydan táýelsiz bolýy basty shart. Onsyz táýelsizdik – táýmendiliktiń ekinshi ataýy ǵana bolmaq-dúr.
Rýhani táýelsizdik – sanany otarsyzdandyrý. Ony júieli júrgizbegen halyqtyń keshegi bodandyq shekpenin áli ańsaityny, óziniń erkindigin qorǵaýdan buryn, ózgeniń pármenimen júrgen kezin kóksep, soǵan emirenip, sol úshin qyzmet eteri búgingi kóptegen jaittardan belgili bolyp otyr.
Táýelsizdik jyldaryn kóp adamdar «toi toilaýmen» ótkizip júrmiz dep synap jatady. Menińshe, bulai deý qate pikir. Tarihi tulǵalar men oqiǵalardyń mereili nemese ataýǵa tiis jyldaryn eske alý, sol arqyly búgingi urpaq sanasynda ulttyq qundylyqtar men uly esimderdi jańǵyrtý kúni keshe bodandyq qamytyn kigen ár el úshin mańyzdy qadam. Mundai tájiribeden biz ǵana emes, bir kezderi otarlyqtyń qamytyn kigen kez kelgen memleket ótken.
Bizde Táýelsizdik tusynda osy jolmen júrdik. Buǵan keltirer mysal kóp. Sonyń kóbi ákimshilik qurylymdardyń jáne memlekettiń yqpalymen jasaldy. Mundai sharalardy qoǵamdyq belsendiler men metsenattar birigip atqarsa, anaǵurlym aýqymdy ári maǵynaly bolary daýsyz.
Joq, umytýǵa bolmaidy!
Osy salada aianbai eńbek etken azamattyń biri hám biregeii – Qýat Esimhanov. Esimhanulynyń tynymsyz eńbegin sholyp otyryp, tasada qalǵan talai taǵdyr iesiniń óz biigine ornaýyna ólsheýsiz úles qosqanyn biler edińiz.
Buǵan kúlli Alashqa aty málim Kempirbai, áigili «Qorlan» ániniń avtory, qazaq án ónerine erekshe mánermen jańalyq engizgen Estai, Segiz Seri, Qojabergen jyraý, jazýshy Sábit Dónentaev, Alashshyl tulǵa Otynshy Áljanov, Sáken Seifýlinniń tuiaǵy, aýyr azap jolynda shetinegen Aian Sákenuly sekildi onnan astam tarihi esimderdiń halyq jadynda qaita jańǵyrýyna yqpal etýin ataýǵa bolady. Biriniń basyna eskertkish turǵyzsa, endi birine eskertkish taqta ornatýǵa muryndyq boldy. Biriniń kitabyn shyǵaryp, as berip, týys-týǵandaryn jinap, kúlli qazaq ziialylarynyń basyn qosyp, umytylmas shara ótkizse, taǵy birine aqyndar men jazýshylardy uiymdastyryp, sózden ólmes eskertkish qoiǵyzdy. Bulardyń kóbin el bilgenimen, ziraty qaida ekenin umyta bastaǵan edi. Birin zamany daýyly jasyrsa, endi birin ózimiz eskerýsiz qaldyrǵamyz. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý jolyna dál Esimhanovtai eńbek etken azamattar neken-saiaq.
Kúlásh pen Qanabek Baiseiitovterdiń elge bara jatyp, demalyp, dastarqan jaiǵan jerine de eskertkish-taqta ornatyp, quran oqytyp, duǵa baǵyshtaǵany uly korifeiler aldyndaǵy ulttyq paryz desek te bolatyndai. Esimhanov álemine úńilseńiz, mundai igi sharalardyń kóbine ózi bastamashy bolǵanyn baiqaisyz.
Qazir óziniń ata-babasyn, rýlasyn, jerlesin izdep, batyrlaryn tanytyp, óz álinshe eńbek etip jatyr. Biriniki ońdy is bolsa, ekinshisiniki ózgeden qalmaý, iaki óz atyn shyǵarý muǵdaryndaǵy is. Qajet emes demeimiz, dese de, keide osyndai sharalardyń rýh qairaý úshin emes, rý jarystyrý naýqanyna ainalyp ketetinin nesin jasyralyq!
Qýat aǵa Esimhanov mundai dańǵazalyqqa boi aldyrmaǵan. Muny týabitti minezi men ulttyq qundylyqqa rýlyq sheńberden qaramaityn parasat-paiymy arqyly júzege asyryp otyr deýge bolady. Áitpese, Esimhanov ósken óńirinen uzamai-aq, biz áli eskermei júrgen talai tulǵanyń obrazy «shań basqan arhivterden» arshyp alar edi.
Ájeniń ertegin, túgemes áńgimesin, týyp-ósken ólkedegi jyraýlar jyryn tyńdaǵan, anasynyń izetti, izgilikti oilaryn tanymyna shegelegen azamattardyń qai-qaisysy da bolattai berik, adýyn keletini osy Qýat Esimhanov sekildi aǵalardyń boiynan menmundalap turady.
Esimhanovtyń mundai oily jumysyna túrtki bolǵan dúnie – bilimdarlyǵy, sóz túsinetin ári sóz syilai biletin ereksheligi desek, qatelespespiz.
Bala kezinen án men jyrǵa, tolǵamaly, tolǵamdy kúige qanyp ósken zerek jastyń erjete kele el isine aralasqanda eń aldymen Alash urandy azamattardy izdeýi, solardyń esimin ulyqtaýdy qolǵa alǵany zańdylyq.
Óziniń estelikteriniń birinde anasymen birge Semeidegi et kombinatynyń qasynan ótip bara jatqan kezdegi aradaǵy áńgime aitylady. Jastaiynan Qýat ulyn ultynyń aimańdai azamattarynyń esimderine qanyqtyryp ósirgen aiaýly ana kózine jas alyp: «E, bul dalada qanshama arystardyń taǵdyry tálkekke ushyramady deisiń. Myna mańda Kempirbaidyń súiegi jatyr... Talai azamat eskerýsiz qaldy-aý...» dep kúrsinipti. Ana kóńilin arydan boljaǵan Esimhanov keiin nar Kempirbaiǵa arnap eskertkish ornatyp, eldi jiyp as berip, azamattyq paryzyn oryndady.
Ana demekshi, bala kezinde Qýat Esimhanovqa abzal jannyń aitqan myna bir sózi ár ana balasyna eskertýge tiis mańyzdy túiin deýge bolady. Tipti ár shańyraqtyń tórine ilip qoisa da artyqtyq etpes deimiz. Jastaiynan ákeden aiyrylyp, qamkóńil ósken balaǵa: «Ár jigittiń ishinde syrǵaýyl bolady. Sol syrǵaýyl maiyssa eshqashan túzelmeidi. Sen Alladan ózge eshkimge qaryz emessiń! Eńseńdi tik usta», – degen eken. Bul – ana sózi! Ana sózinen qadirli sóz bolsyn ba?!.
[caption id="attachment_20794" align="alignright" width="361"]
Ermakty tuǵyrynan taidyrý
Qýat Esimhanovtyń esimin elge tanytqan oqiǵany qazirgi oqyrmandardyń kóbi eskermeýi múmkin. Ásirese, 1980 jyldary Ermak qalasynda jaýapty qyzmet atqaryp júrgen jyldarynda Qýat Esimhanovtyń esimi aýdannan asyp, respýblikaǵa jaiyla bastady. Ermak qalasyndaǵy ultaralyq teńsizdikti qoǵamdyq talqyǵa salyp, birde bir qazaq balabaqshasy joq ekenine nazar aýdartty. Siresken, qasarysqan júiemen betpe-bet kelgen ol tynbai júrip, ózderiniń turǵylyqty halyqqa jasaǵan qyspaǵyn zań aiasynda ári halyqty uiystyrý arqyly dáleldep, shovinistik piǵyldardy jeńe bildi. Sol arqyly aýdan kóleminde qazaqtildi balabaqshalardyń ashylýyna yqpal etken soń, sol óńirdegi tiisti arhivterdi kóterip, qazaq dalasyna Ermaktyń qandai qatysy barlyǵyna kóz jetkizgisi keledi. Biraq bul ońai sharýa emes edi. Akademik Manash Qozybaevqa arnaiy jolyǵyp, Ermaktyń ómirin, qaida týyp, qaida ólgenin anyqtaýǵa usynys jasaidy. Akademik óziniń Reseidegi dostary ári tynymsyz eńbegi arqyly Ermaktyń batyr emes, qanisher, baskeser bolǵanyn, onyń qazaq tarihyna esh qatysy joq ekenin anyqtaidy. Onyń Omby mańyndaǵy Tarsk qalasynda ómirden ótkeni de kóp ótpei belgili bolady. Sol kezde aýdan basshylyǵy qyzmetinde júrgen Esimhanov aýdan atyn ózgertý usynysyn jasap, jurtty taǵy da ózine qaratady.1993 jyly Ermak aýdany Aqsý bolyp ózgertildi. Bul aitýǵa ońai, isteýge qiyn sharýa edi. Ermaktyń eskertkishin taǵynan taidyrýdyń qanshalyqty shý týdyrǵanyn osy kúni ańyz retinde qabyldaityndar bar. Ony qulatpaq túgil, mańyna jolatýǵa qarsy bolǵan imperiiashyl piǵyldar qasarysyp baqty. Biraq Esimhanov bastaǵan top bar kúshin salyp, alyp eskertkishti baltalap tastaǵany Táýelsizdik tarihyndaǵy airyqsha oqiǵalardyń biri deýge tolyq quqymyz bar. Esimhanovtyáo óńirdegi qazaq ultshyldary qoldady ári osy oqiǵada qazaqtardyń jeńiske jetýin tilegen elde shek bolmady.
Eger osy oqiǵa ózge memleketterde iske asqan bolsa, Ermak eskertkishin qulatý barysy týraly derekti filmder túsirilip, otarshyldyqpen kúres tarihyndaǵy bastamalardyń biri retinde dáripteler edi. Mundai oqiǵalardy da umytýǵa bolmaidy. Eger Esimhanovtyń qaisarlyǵy ár óńirdegi aýdan, aimaq qyzmetkerlerinde bolǵanda, biz talai sovettik kósemder men imperiianyń júrek syzdatar belgilerinen áldeqashan azat bolǵan bolar edik-aý...
Sol kezderi Prezident Nazarbaevtyń ózi Esimhanovtardy ishtei qoldap, «Azamattar, myqty bolyńdar!» degen desedi.
[caption id="attachment_20795" align="alignright" width="488"]
Qairan da bizdiń Qyzyljar...
Soltústik Qazaqstan oblysyna Qajymurat Naǵmanov oblys ákimi bolyp barǵanda jergilikti aýzy dýaly kisilerdiń biri ákimge bir suraq qoiypty desedi. «Burynǵy ákim bizge kelgende bir vagon komandasyn ertip kelip edi. Siz qansha vagon kadr ákelesiz?».
Tosynnan qoiylǵan suraqqa esh irkilmesten jaýap bergen ákim: «Men bir vagonǵa tatityn bir-aq adam ákelemin. Ony keiin bilesińder», – degen eken.
Sol bir vagonǵa tatityn azamat bizdiń keiipkerimiz Qýat Esimhanov ekenin jurtshylyq keiin bilipti. Osy kezge deiin Naǵmanov pen Esimhanov birlesip istegen igi jumystar týraly óńir halqy tek qana saǵynyshpen eske alady.
Petropavl qalasynyń kórkeiýi, óńir turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaiynyń jaqsarýy, biznes pen kásipkerliktiń damýyna qosqan úlesterin aitpaǵannyń ózinde osy óńirdiń qazaqylanýyna, baiyrǵy ataýlarynyń qaita túleýine Esimhanovtyń qosqan úlesi ushan-teńiz. Tarihi tulǵalardyń esimin mektep, kóshelerge berip, olardyń ómiri týraly zerttetip, óńirdegi qazaqtardyń eńsesin kóterýge qolynan kelgenniń bárin jasaidy.
Sol kezde Esimhanov ózi bas bolyp bul jerde Abylai han ordasynyń bolǵanyn naqty aiǵaqtarmen dáleldegen. Máskeýdegi Syrtqy ister ministrliginiń jer tólesindegi qupiia arhivterdi ózi baryp aqtaryp, Abylai han ordasynyń smetalyq-jobasyn kórip, arnaiy elge ákeledi. Odan bólek, óńirdegi qazaq tarihyna belgili eren tulǵalardyń esimin ulyqtap, olardy nasihattaýǵa da bir kisidei eńbek sińiredi. Qyzyljar degen ataýdy jii atap, bazarǵa, iri saýda oryndaryna, eń bastysy halyq kóp jiylatyn oryndarǵa Qyzyljar esimin bere bastaidy. Tipti, sonaý Keńes kezinde óńirdiń ataýyn Qyzyljar dep ózgertý týraly naqty sheshim qabyldanǵan qujat baryn anyqtap, Petropavldy Qyzyljar dep ózgertý usynysyn ózi qolyna alady.
Amal neshik, sol kezderi saiasi dármensizdik pen depýtattardyń bulǵalaq tirligi osy iske shekteý qoidy. Sondaǵy depýtattardyń aitqan ýáji: «Ana halyqtan uiat boladyǵa» saiypty. Esimhanov bul bailamǵa kúiinip:«Ana halyqtyń kóńilin oilaityndar kóp eken. Myna halyqtyń kóńilin nege oilamaidy?!» dep kúiingenin kórgen jurt áli kúnge aitady...
Eger Esimhanov bastaǵan is júzege assa, áli kúnge Soltústiktegi kórshiniń ýaqytymen uiyqtap, sol ýaqytpen oianatyn óńirdiń ataýy áldeqashan qazaqshalanar edi.
Bul da bir kem dúnie.
Túiin:
Esimhanov týraly aitar áńgime munymen túgesilmeidi. El úshin aiǵaisyz-aq abyroily is atqarǵan tulǵany júzbe-júz kórmesek te, istegen eńbekterin jastaiymyzdan estip óstik. Bizdiń maqsat – el aldynda tik sóilep, búgejektemei, «syrǵaýylyn» maiystyrmai júrgen azamattardyń kóp bolýyna ǵibrattyq tulǵalardy keńirek tanystyrý. Ol bir maqalanyń júgi emes. Qýat Esimhanov – búgingi jas shendiler men «kreativtilikti unatatyn» shekpendiler úshin úlgi tutýǵa ábden laiyq tulǵa. Qaladaǵy Ermaktardan qutylǵanymyzben, sanadaǵy Ermaktardan áli qutyla almai júrgenimizdi keide amalsyz moiyndaimyz. Endigi lektiń – jastardyń jumysy sol bolýǵa tiis!
Aialdar KÚNTÝǴAN
