Qoǵamda «veip» dep atalyp ketken elektrondy temekilerdi satýǵa tyiym salý týraly usynys bir emes, birneshe jyl qatarynan ashyq aitylyp keldi. Osy aralyqta hosh iisi bar quraldarǵa eresekterden bólek, balalar da áýes bola bastaǵan. Osy problemanyń aldyn-alý nemese joiý úshin ne isteý kerek?
Elektrondy shylymǵa tyiym salý týraly usynysty qoǵam belsendileri, ata-analar, Májilis depýtattary aitýyndai-aq aitty, joǵary minberlerde kóterdi. Al shyn máninde, elektrondy temekilerdi tasymaldaýǵa, satýǵa tyiym salý arqyly másele sheshile me? Osy sharýamen balalardy ziiandy dúnieden qorǵai alamyz ba?
Mysaly, «Baitaq» jasyldar partiiasynyń jetekshileri bul pikirmen kelispeidi. Iaǵni, «elektrondy shylymdardy jetkizýge, satýǵa tyiym salý arqyly is bitpeidi, onyń ainalymyn qatań baqylaý qajet» dep sanaidy olar.
Bir sózben aitqanda «Baitaq» jasyldar partiiasy veiptiń satylymyna tyiym salýǵa qarsy ekenin bildire otyryp, mundai quraldardy tabak jáne alkogoldi zattarmen qatar qatań baqylaýǵa alý kerek degen ustanymda ekenin ańǵartty. Bul usynysty «Baitaq» jasyldar partiiasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaevtyń ózi bylai túsindirdi:
«Ańǵarsańyzdar, osy ýaqytqa deiin tyiym salý arqyly esh másele tolyq sheshimin tappady. Qazir elektrondy temekilerdiń túr-túri shyǵyp jatyr. Árine, biz halyqtyń, sonyń ishinde jasóspirimderdiń temeki ónimderine jýymaǵanyn qalaimyz. Qazir depýtattardyń elektrondy temeki ónimderine qarsylyq bildirip jatqanyn kórip, bilip otyrmyz. Bul qadam – burynnan temekiniń kádimgi túrin shyǵaratyn kompaniialardyń kóbirek tabys tabýyna jol ashady. Taǵy bir jait, elektrondy temekige tyiym salynatyn bolsa, birden zańsyz taýar ainalymy kóbeiedi. Iaǵni, ashyqtyq saqtalmaidy. Osy baǵytta jumys isteitin kásipkerlerdiń salyǵynan qaǵylamyz. Keiin, zańsyz kelgen taýardy jastardyń qalai paidalanyp jatqanyn da zerdelei almaimyz. Aitpaǵym, tyiym salýmen shektelý – máseleniń sheshimi emes»
Al «Baitaq» partiiasy Jasyldar saiasaty departamentiniń direktory Azamat Aiiabergenovtiń oiynsha, bul rette tyiym emes, júieli jumystar qajet.
«Baitaq» jasyldar partiiasy Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasatyna súiene otyryp, biliktiń júrgizip otyrǵan reformalaryn qoldaidy. Túrkistan óńirinde ótken Ulttyq Quryltaida Memleket basshysy: «Ult saýlyǵyna ziianyn tigizetin taǵy bir kesel – veip jáne túrli elektrondy temekiler. Ókinishke qarai, ony tartý jasóspirimder arasynda sánge ainalyp barady. Sebebi, elektrondy temeki bárine qoljetimdi, onyń ziiansyzdyǵy týraly túrli jarnamalar da kóbeiip ketti. Is júzinde, jastarymyz ózine qaýip tóndirýde. Sebebi, bul – shyn máninde, ziiandy nárse. Veip pen esirtkiniń arasy bir-aq qadam. Osy qaýipti úrdispen kúresý úshin júieli jáne shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Tyiym salýmen ǵana máseleni sheshý múmkin emes», degen edi. Biz qazir elde qorqor usynatyn oryndarǵa sheteý qoiylǵanyn bilemiz. Biraq, qalada mundai oryndardy tabý túk te qiyn emes. Kez kelgenimizge esigi ashyq. Sonymen qatar densaýlyǵyqqa ziian keltiretin basqa da zattarǵa shekteý qoiylǵanymen, qatań baqylaýǵa alynbaǵan. Sol úshin de elektrondy shylymdardyń satylymyn qatań baqylaý qajet. Shekteý qoiylsa, kóleńkeli biznes paida bolady. Al eresekter qandai ónim paidalansa da óz erkinde bolýy kerek dep oilaimyn»
Temeki zattary naryǵynyń qaýymdastyǵy tóraiymy Malika Baqytjanova elektrondy temekilerdi satyp alý ekiniń birine, iaǵni jasóspirimderge qoljetimdi bolmaýy tiis dep sanaidy. Sonymen qatar, veipterdiń qaptamasy men dámine de ózgeris engizý kajet.
«Qazir elektrondy temekini kez kelgen adam satyp alýyna bolady. Barshaǵa qoljetimdi. Statistikaǵa úńilsek, veipti elge tasyǵan kásipkerler barlyq normativtik aktilerdi saqtaǵan. Elektrondy temekilerge tyiym salý máselesi 3 jyldan beri kún tártibinde tur. Biraq, áli zań qabyldanbady. Jaqyn beriden osyndai ónimderdi tańbalaýǵa qatysty talaptar qoiyldy. Bul talap – naryqtaǵy elektrondy shylymdardy tańba arqyly retteýge jol ashty. Kásipkerlerdiń jumysy da birshama jeńildedi. Biz osy zańdy kásipkerlerge únemi túsindirip otyramyz. Kásipkerler elektrondy shylymdardyń qaptamasyn kóz qyzyqtyratyndai emes, qarapaiym ázirleýge kelisip otyr. Sosyn, tátti dámin de ózgertýge daiyn. Jasóspirimder men balalardyń temeki zattaryna áýes bolýyna túbegeili qarsymyz. Biraq, eresekter shylymnyń qai túrin qoldanatynyn ózderi tańdaǵany durys sekildi. Biz veipterdiń ýtilizatsiiasyn da óz quzyrymyzǵa alýǵa daiynbyz»
Elektrondy temekilerdi shekteý kádimgi temeki óndiretin kompaniialarǵa tiimdi. Óitkeni, olar elektrondy shylym satylymǵa shyqqaly shamamen 30 paiyz tabysynan qaǵylyp otyr. Veipterdiń satylymy baqylaýǵa alynsa, 2024-2030 jyldar aralyǵynda shamamen 60 milliard teńge el ekonomikasyna túsýi múmkin degen boljam bar. Mamandar aityp otyrǵan usynys – elektrondy temekilerdi jasóspirimderge satýǵa qatań shekteý qoiyp, tek arnaiy dúkenderde ǵana satýǵa ruqsat berý kerek. Bul rette veipterdi onlain saýdalaityndardy da eskerý qajet.
Qazirgi tańda Qarjylyq monitoring agenttigi elektrondy shylymdardy elge zańsyz kirgizgenderdi anyqtap jatyr. Sáikesinshe, zańsyz taýar tasymaldaǵandar jaýapkershilikten qutylmaidy.
