Al, islam qoǵamnyń barlyq salasynda din talaptary men zamanaýi naqty ǵylymǵa súiene otyryp amal jasaýdy qoldaidy, sondyqtan Iran búginde ǵylym men tehnika salasy boiynsha álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń sapynda.
Osyǵan orai birshama derekterdi keltireiik:
Irandaǵy Hamadan qalasynda ornalasqan ǵylymi-tehnikalyq ortalyq zertteýshileri aralardy jasandy uryqtandyrý úshin olardyń genetikalyq ahýalyn jaqsartý mehanizmin usyndy, bul olardyń túrli aýrýlarǵa qarsy emdik shipasyn arttyrady. Mundai tehnologiia tek Germaniia men Daniiada ǵana bar edi. Aralardy uryqtandyrý jónindegi tehnikalyq ilim jaǵynan Iran dúnie júzi boiynsha úshinshi orynda, nemis sarapshylary islam elindegi bul tehnologiianyń álemdik sapa úlgisine sai keletinin málimdedi.
[caption id="attachment_9073" align="alignright" width="487"]
Iadrolyq ǵylym jaǵynan da óz ornyn taba bilgen ýranmen baiytylǵan iadrolyq otyndy beibit maqsatta paidalanýda, bul salany damytý ázirge 7-8 memlekettiń ǵana enshisinde ekeni kózi qaraqty jurtqa málim emes pe? Álemdik ǵaryshtyq keńistikke ený de Irannyń ǵylym men tehnikadaǵy úlken jetistigi. Ǵaryshtyq ǵylym men tehnikany az ǵana memleketter meńgergen. Iran osyndai ilimdi meńgergen óz aimaǵyndaǵy jalǵyz memleket. Buǵan deiin jer orbitasyna birneshe jasandy jer serigi (spýtnik) jiberilgen edi, keleshekte jańadan jasalǵan taǵy da birneshe jasandy jer serigi ushyrylmaq. Iran osyndai jer serikterin shyǵaratyn, jobasyn jasaityn jáne kókke jiberetin alty memlekettiń biri.
Iran Aziia boiynsha strategiialyq lazerlik indýstriia jaǵynan birinshi orynda. Odan keiin Qytai, Koreia, Japoniia, Túrkiia ekenin eskersek, bul eldiń osy salada qanshalyqty alǵa shyqqanyn ańǵarasyz. Budan júz jyl buryn lazer óndirisin alǵash oilap tapqan adam irandyq Djavan myrza edi. Elektronika, mehanika ónerkásibinde, áskeri qorǵanys, meditsinada bul óndiris jyldam qarqynmen tarady. Iran lazerlik tehnologiia salasyndaǵy ilimdi damytyp qana qoiǵan joq, mashina jasaý, meditsina, aeroǵaryshtyq óndiris salalaryna osy ilimge bailanysty jańalyq (jyldamdyq, dáldik, sapa) engizip, súbeli úles qosty. Bul sala boiynsha Iran osy ilimdi meńgergen on eldiń ishinde. Al, aeroǵaryshtyq ilimdi ekige bólýge bolady: áskeri jáne azamattyq. Ushqyshsyz (pilotsyz) ushaqtardyń jobasyn jasaý ári jinaqtaý jóninen jer sharyndaǵy tórt memlekettiń biri de osy – Iran. Bul salany odan ary damytýdy qolǵa alyp otyr.
Iran adamnyń miy ólgennen keiin aǵza almastyrý (donorlyq) jaǵynan Taiaý Shyǵysta birinshi orynǵa shyqty. Tegeran men Shiraz qalalarynda laparoskopiia tásilimen 1000-ǵa jýyq baýyrdy, 3000 búirekti aýystyrý otalary tabysty túrde júrgizildi. Shiraz qalasy baýyrdy aýystyrý jáne dene múshelerin almastyrý jóninen álem elderiniń arasynda úshinshi oryndy alady.
Adamdardyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa birinshi kezekte kóńil bóletin parsylar eli meditsinaǵa basa nazar aýdarady. Mysaly, qaterli isikti operatsiiasyz emdeý meditsina ǵylymynyń úlken jetistigi. Iran osy ádisti qoldanatyn álemdegi damyǵan elder sanatynda tómendegidei tásilderdi qoldanady:
- Qýyq qalbyrshaǵy jáne bezin olardy alyp tastamai emdeý ;
- Balalardaǵy qýyq joldary tarylýyn otasyz emdeý;
- Búirek qaterli isigin búirekti almai emdeý;
- Búirektegi tastardy ýltradybys arqyly tabý.
- Álemde birinshi ret nigella ósimdiginen «Phytovagex» dárisi jasalyp shyǵaryldy.
Irannyń farmatsevtikalyq óndiris zertteýshileri Mashhadttaǵy meditsinalyq ýniversitetpen birige otyryp, dúniejúzi boiynsha tuńǵysh ret taz aýrýy, ásirese qyshymaǵa qarsy Candida Albicans (kandidoza) emdeitin jańa dárilerdi shyǵardy. Bul aýrýdan kóbine áielder azap shegedi. Álemde birinshi ret qyshyma jáne infektsiiaǵa qarsy nigelladan jasalǵan jańa vaginaldy dáriler tuńǵysh ret osy elde shyǵaryldy.
Sondai-aq, Iran adamnyń miy ólgennen keiin aǵza almastyrý (donorlyq) jaǵynan Taiaý Shyǵysta birinshi orynǵa shyqty. Tegeran men Shiraz qalalarynda laparoskopiia tásilimen 1000-ǵa jýyq baýyrdy, 3000 búirekti aýystyrý otalary tabysty túrde júrgizildi. Shiraz qalasy baýyrdy aýystyrý jáne dene múshelerin almastyrý jóninen álem elderiniń arasynda úshinshi oryndy alady. Bul qalada aǵza múshelerin aýystyrýǵa bailanysty ǵylymi zertteý jumysyn júrgizetin ortalyq ornalasqan. Mundai ortalyqtar dúniejúzi boiynsha AQSh-ta ekeý, Ulybritaniiada bireý ǵana.
Irannyń myqty ǵalymdarynyń kúsh salýymen álemdik meditsinalyq standartqa sai keletin dińgekti jasýshalar tásilimen óte aýyr haldegi 5000 adam emdelip jazyldy. Bul ádisti dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy bekitken bolatyn. Osy tásil arqyly naqty emdeý júiesi joq qan diabetin, baýyr, júrek aýrýlaryn, basqa da nevrologiialyq dertterdi emdep, jazýǵa bolady. Quddy, parsylar bul salada Ibn-Sina salǵan joldy qaita jalǵastyryp jatqandai ásmerge bóleidi.
[caption id="attachment_9074" align="alignleft" width="419"]
Iran kózdiń múiizdik qabyǵyn kúiikten emdeý jóninen álemdegi úsh memlekettiń biri. Búgingi tańda osyndai tásilmen aiyna 3-4 adam emdelip jazylýda. Bul aýrý himikattarmen jumys isteitin nemese himiialyq shabýyldarǵa kýá bolǵan adamdarda kezdesedi. Osyǵan bailanysty zertteý jumystary Iranda, Italiiada jáne Ulybritaniiada júrgizilgen edi. Farabi atyndaǵy aýrýhana kóz almasyn emdeýdi júzege asyratyn eń iri ortalyqtardyń biri. Munda jylyna 700 myń ota jumystary jasalady. Iran jasýshaly terapiia tásilimen emdeý jóninen Taiaý Shyǵys aimaǵynda kóshbasynda keledi. Irannyń myqty ǵalymdarynyń kúsh salýymen álemdik meditsinalyq standartqa sai keletin dińgekti jasýshalar tásilimen óte aýyr haldegi 5000 adam emdelip jazyldy. Bul ádisti dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy bekitken bolatyn. Osy tásil arqyly naqty emdeý júiesi joq qan diabetin, baýyr, júrek aýrýlaryn, basqa da nevrologiialyq dertterdi emdep, jazýǵa bolady. Quddy, parsylar bul salada Ibn-Sina salǵan joldy qaita jalǵastyryp jatqandai ásmerge bóleidi.
Irannyń ǵylym men tehnika salasyndaǵy orasan zor tabystaryn bir maqalada sanamalap shyǵý múmkin emes. Azýly memleketterdiń qysymyna ushyrasa da, adamzatqa paidaly ónimderdi shyǵaryp, islami órkeniettiń dańǵyl jolyna túsken Iran Islam Respýblikasy alda da álemdi tań qaldyryr ǵylymi jańalyqtar ashýda kósh basshy elderdiń qatarynan tabylady dep úmit artamyz.
Gúlbahram JEBESIN,
Almaty qalasy.
