Sondyqtan donor týraly bul jolǵy áńgimeniń júgi aýyr. Donor degenimiz kim? Donorlyq. Osy túsinikke el, onyń ishinde qazaqtildi qaýym áli de bolsa úrke qaraityny ras pa? Munyń sebebi nede? Bálkim, aqparattyq nasihat jumystarynyń azdyǵy shyǵar? Elimizde júrek, baýyr, ókpe aýystyrýda qansha adam kezekte tur? Ulttyq ǵylymi hirýrgiia ortalyǵyna osy jáne ózge saýaldarǵa jaýap alý úshin arnaiy bardyq.
– Negizinde naýqastar bizdiń ortalyqqa eki jaǵdaida jetkiziledi. Munyń birinshisi mi jaraqatyn alǵandar. Iaǵni, biikten qulaǵan, basynan qatty soqqy alǵan bolmasa kólik apatyna ushyraǵan jandar. Ekinshisi mi insýltyn alǵan naýqastar. Munyń ózi gemarragiialyq jáne ishemiialyq insýlt dep ekige bólinedi. Mundai jaǵdaiǵa ushyraǵandardy taǵy eki jikke bólemiz. Bir top aýrýhanaǵa esin bilip, al endi biri aqyl esinen tanyp túsedi. Meditsinada muny tereń uiqy nemese koma dep ataitynyn biletin bolarsyz, – dedi bizge atalǵan ortalyqtyń kardiohirýrg dárigeri Arman Týǵambaev.
Tereń uiqy týraly ne bilemiz?
[caption id="attachment_8218" align="alignright" width="293"]
Arman Týǵambaevtyń aitýynsha ortalyq donorlyqty osy tereń uiqynyń jaǵdaiynda ǵana qarastyrady. «Al kópshilik bul terminniń qandai maǵyna beretinin jáne qansha túrge bólinetinin ústirt estigen. Ári qanshalyqty qaýipti ekenin túsine bermeidi», – deidi maman. Negizinde tereń uiqynyń ózi dárejesine qarai úshke bólinedi eken. Munyń bastapqy ekeýine túskenderdi aman alyp qalýǵa bolady. Úshinshi dárejeli koma – ajal. Mundaiǵa ushyraǵan jannyń ómirin saqtap qalý múmkin emes jáne búgingi deiin meditsina tarihynda munshalyqty tereń uiqydan oianǵan jaǵdai tirkelmepti.
Eń aýyry... estirtý
«Týysqanyńyz úshinshi dárejeli komada jatyr. Biz qoldan kelgenniń bárin istedik. Biraq, endigi jerde bul kisini qutqaryp qalý múmkin emes. Júregi men ókpesi arnaiy apparattyń, dári-dármektiń arqasynda ǵana jumys istep tur...». Osyndaǵy jan saqtaý bóliminde isteitin mamandardyń aitýynsha 3-shi dárejeli tereń uiqyǵa ketkenderdiń qaitip oianý múmkin emesin estirtý eń aýyr is. «Mundai adamnyń miy ólgen dep sanalady. Al midyń ólýi biologiialyq ólimmen teń. Biraq kóp jaǵdaida jaqyny aýyr jaǵdaida tap bolǵan azamattar máseleniń mán-jaiyn túsine bermeidi. Senbestik tanytyp, orynsyz kúdiktenedi. Biraq, olardy da kinálaýǵa bolmas. Sondyqtan mundai jaǵdaidy habarlaý úshin júikeniń shydamdy bolǵany mańyzdy», – deidi dárigerler. Bilgenimizdei, 3-shi dárejeli tereń uiqyǵa ketken adamnyń endigi jerde bul dúnielik emes ekenin naqty anyqtaityn quraldar bar. Sonyń biri klinikalyq test. Testileýden ótken adamnyń «koma 3 -ke» ushyraǵanyn anyqtaǵannan keiin ortalyq naýqasty donor retinde qarastyrady. Biraq, naǵyz qiyndyqtar da osy jerden bastalady eken.
Aitaiyn degenim
«Ókpesi demalady, júregi jumys istep tur. Budan artyq ne kerek?». «Kórshim on kún jatyp oianyp ketti ǵoi!». «Senderdiń qoldaryńnan is kelmeidi, týysqanymdy Qytaiǵa alyp ketemin. Ol jaqtaǵylar ony bir aidyń ishinde komadan shyǵaramyz dedi». Arman Týǵambaev jumys barysynda ortalyq mamandary osyndai aiyptaýlardy jii estitinin jasyrǵan joq. Biraq, bulai deitinderdiń kópshiligi qateleskenin keiin bilip jatady eken. «Eshkimdi aiyptaǵym joq, alaida donorlyqqa kelgende orystildi ortaǵa qaraǵanda, qazaqtildi qaýymǵa máseleniń qanshalyqty mańyzdy ári ózekti ekenin túsindirý óte qiyn. Aýyr. Óz basym osy kúnge deiin orys ultynyń arasynan «organ bermeimiz» degendi estimedim. Al qazaqtarǵa kelgende munyń arty aiǵai-shýmen aiaqtalyp jatady. Bul arada másele dini kózqarasta emes, aqyl aitatyn adamdardyń kóptiginde jatyr. 3-shi dárejeli tereń uiqyǵa ketken naýqastyń artynda jiyrma adam júredi. Biz olardyń barlyǵymen sóilesýge tiisti emespiz. Tek, balasy bolsa ákesimen, kúieýi bolsa áielimen sóilesýǵa mindettimiz. Donorlyqqa qatysty áieli nemese balasyna máseleniń mán- jaiyn túsindirgen kezde aidaladaǵy aǵaiyny kelip álgi adamdy oiynan ainytyp jiberedi. Donordyń bir emes, tórt adamǵa ómir syilaýy múmkin ekenin eskere bermeidi. Kópshiliktiń donorlyq, onyń mańyzdylyǵy týraly biletini áli de az», – deidi ol.
Din jáne donorlyq
Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymi hirýrgiia ortalyǵy buǵan úlken daiyndyqpen kelipti. Donorlyqtyń shariǵat jolymen sheshilýin maqsat tutqan ortalyq Qazaqstan Musylmandary Dini basqarmasynyń (QMDB) kómegine júginedi. Bul máseleniń aq-qarasy naqty anyqtalǵasyn QMDB: «eger qaitys bolǵan naýqas shyn máninde bireýge kómektese alatyn jáne miynyń ólgeni naqty dáleldenip ári bul organ saýdaǵa túspeitin bolsa, onyń múshelerin basqa adamǵa aýystyryp salýǵa ruqsat beriledi » degen pátýa shyǵarady. Aita ketelik, buǵan Qazaqstan ǵana emes, kópshilik musylman memleketterinde shariǵat jolymen ruqsat etilgen. Qazir ár juma namazy saiyn osy pátýa oqytylyp, úgit-nasihat jumystary júrgizilip jatyr.
Kútý paraǵy
Júrektiń, baýyrdyń sozylmaly jetispeýshiliginen ábden qajyǵan azamattar Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hirýrgiialyq ortalyqqa kelip kútý paraǵyna tirkeledi. Bizdiń bulai deýimiz tegin emes. «Sebebi transplantatsiiaǵa keliskenderdiń deni aýrýdan sharshaǵan azamattar», – deidi mundaǵy mamandar. Degenmen, donor az. Al kezek kútip turǵandar kóp. Elimizde 3000-ǵa tarta adam búirek, 1000-nan asa adam baýyr tranplantatsiiasyna muhtaj. Budan syrt, jylyna 500 –ge jýyq júrek aýystyrý operatsiiasyn jasaý qajet. Alaida adamdardyń kópshiligi elimizde mundai kúrdeli operatsiialar jasalatynyn bile bermeidi eken. «Bizdiń kútý paraǵymyzda jańa baýyrǵa muhtaj 50 adam kezekte tur. Sonda qalǵan 950-i qaida júr, qandai em alyp jatyr? Biz muny bilmeimiz. Júrek aýystyrý boiynsha ulttyq hirýgiia ortalyǵynda 10 adam kezekte. Al ózgesi qaida? Dárigerler olardy bizge nege jibermeidi? Bulardyń arasynda óziniń júregin, baýyryn aýystyrý qajet ekendigin bilmeitinder de bar bolýy múmkin», – deidi Arman Týǵambaev.
Alkogoldi tsirrozǵa transplantatsiia jasalmaidy
[caption id="attachment_8219" align="alignleft" width="256"]
Baýyr transplantatsiiasymen ainalysatyn hirýrg Maqsat Doshanov sózine qaraǵanda, baýyr almastyrý boiynsha jyl saiyn ulttyq hirýrgiialyq ortalyqtyń kútý paraǵynda turǵandardyń shamamen 30 paiyzy kóz jumady. Sebebi, baýyrdyń jumysyn belgili bir merzimge deiin sozatyn dári dármek bolmasa meditsinalyq apparattar joqtyń qasy. Sondyqtan baýyr jetispeýshiligimen kezekte turǵan naýqastar kóp ýaqyt kúte almaidy. Al baýyr jetispeýshiligin týdyratyn keibir virýstyq gepatitter bastapqy satyda bilinbeidi, baiqalmaidy eken. Saiyp kelgende adamnyń baýyr jetispeýshiligimen aýyratynyn aldyn-ala anyqtaý qiyn. Tek sońǵy satyda, óńeshtegi qan-tamyrdyń jarylyp ketýinen aýyzdan qan ketkende ǵana tekserister júrgiziledi. Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hirýrgiia ortalyǵyndaǵy kútý paraǵyna tirkelgenderdiń deni dál osy sońǵy satyda turǵandar...
«Biz alkogoldi tsirrozǵa transplantatsiia jasamaiyz. Sebebi, ishimdikke táýeldi adamnyń qaitadan araqtyń sońyna túspesine eshkim kepildik bere almaidy. Jalpy búginge deiin (2011 jyldan beri) bizdiń ortalyqta 16 baýyr transplantatsiiasy jasaldy. Onyń ishinde «miy ólgen» degen diagnoz qoiylǵan adamdardan alynǵan baýyrdy 3 naýqasqa saldyq. Ózge 13-i týystyq donorlardan alynǵan baýyr» deidi Maqsat Doshanov.
Dýman TANABASOV
P.S. 2013 jyly 2 mýltiaǵzany alý otasy jasalsa, biyl onyń sany 4-ke jetti. Atap aitqanda, Aqtóbe jáne Qostanaida, eki donor tabyldy. Biyl barlyǵy 6 baýyr almastyrý operatsiiasy men 21 búirek aýystyrý operatsiiasy sátti jasalǵan. Ulttyq hirýrgiialyq ortalyq bolashaqta ókpe aýystyrý operatsiiasyn júrgizýdi josparlap otyr. «Almatyda transplantatsiia jasaityn 2 ortalyq bar. Onyń biri Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hirýrgiialyq ortalyq jáne Qalqamandaǵy №7 qalalyq klinikalyq aýrýhana. Jalpy Astana men Almatyda bul másele degen kózqaras durystalyp keledi. Alaida ózge óńirlerde donorlyqtyń nasihattalýy áli de bolsa kemshin. Iaǵni, donor tabý qiyn», – deidi ortalyq mamandary.
