Álbette, sanktsiia sol eldiń qarjy salasynyń aqsaýyna da túrtki bolýda. Iaǵni, rýbl álsiredi. Al onyń salqyny teńgege de tiiýde deidi sarapshylar.
Sondai-aq AQSh pen Qytai arasyndaǵy saýda «soǵysy», munai baǵasynyń bir kóterilip, bir túsýi siiaqty faktorlar teńgeniń quldyraýynyń bir sebebi degendi aitady.
Osy másele jóninde belgili kásipker, «Baitaq bolashaq» ekologiialyq aliansynyń tóraǵasy, qoǵam belsendisi Azamathan Ámirtai mynadai oi aitady:
– Qurmetti Azamathan myrza! Qazir teńge qulap, dollar baǵamy qatty ósip barady. Munyń negizgi sebebi ne, qalai oilaisyz, ne aitasyz buǵan?
– Biz mynany túsinýimiz kerek: Reseige qarsy sanktsiialar qoiylady degen sózdiń aitylǵany sol edi, dollar baǵamy kóterilip ketti. Bul naqty bir ekonomikalyq jaǵdaidan bolyp otyr ma, álde bir úreiden ǵana paida bolǵan impýls pa?
Árine, bul úreiden paida bolǵan impýls. Biraq dollardyń kóterilgeni bireýge úrei bolsa, endi bireýlerge paida ákelýi múmkin. Mysaly, valiýta saýdagerlerine dollar óskeni myqty paida ákeledi.
Al valiýta saýdagerleri degen kim? Bul birinshiden, bank qojaiyndary, oligarhtar jáne taǵy basqalar. Olar teńgege tómen kýrspen dollar alyp, dollar qymbattaǵanda qaita ótkizý arqyly paidaǵa keneledi.
Muny matematikalyq túrde ońai túsinýge bolady. Sondyqtan, jaǵdaidy memleket tarapynan túsindiretin Ulttyq bank qazirgi jaǵdaidy álsizdik dep kórsetýde. Naqty baqylaýǵa almai otyr. Baiqasańyz, dollar 319-dan birden 365-ke deiin kóterildi. Odan keiin 355-ke qaita tústi. Sosyn 372-ge batyp, qaita tústi, 380-ge baryp taǵy tústi.
Aqyry 387-ge deiin ósip, sosyn taǵy tústi… Sebebi ne? Óitkeni Ulttyq bank dollar baǵamyn baqylamai otyr. Qaýqarsyz dep aita almaimyn, baqylai almai otyr.
Bizde ekinshi deńgeili bankter jetkilikti. Olardyń báriniń óz qojaiyndary, aktsionerleri bar. Olar – óz qarajatyn dollarda ustap otyrǵan úlken oligarhtar. Jer asty bailyǵyn shetelge satyp otyrǵan, túrli investitsiiany shetelden ákelip, jobalar jasap otyrǵandar. Olar úshin dollar baǵamynyń óskeni óte paidaly. Paidaǵa kenelip otyr.
Al bizdiń Ulttyq banktiń basshylary olarǵa óz sózin júrgize almai otyr. Esińizde bolsa, kezinde Marchenko Ulttyq bank tóraǵasy bolǵan kezde osy jait baqylaýda boldy: Ulttyq bank kóptegen ekinshi deńgeili banktermen qaqtyǵysqa ushyraǵan.
Al búgingi Ulttyq bank ishteńe istei almai otyr. Onyń sebebi de óte kóp, sonyń biri – ekinshi deńgeili bankterdiń ákimshilik resýrstary joǵary bolǵandyqtan, olar óz degenin istetkizip otyr. Ekonomikanyń kóleńkeli jaǵy bar.
Eger biz sol kóleńkeli ekonomikany baqylamasaq, bizdiń teńgemizge qatty áser beredi. Mysaly, 2015 jylǵy statistika boiynsha, Reseide syrtqa shyǵatyn qarajatty eseptegen kezde 400 mlrd dollar degen esep aitylǵan.
Al endi Qazaqstannyń syrtqa ketetin qarajaty budan 10 ese az desek, bul 40 mlrd dollar. 40 mlrd dollardy 365 kúnge bóletin bolsaq, ekonomikanyń kóleńke jaǵy kúnine 100 mln dollarǵa suranys týǵyzyp otyr.
Ekinshi deńgeili bankter qazaqstandyq qor birjasynan dollar satyp alýda. Osylaisha jalǵan suranys týǵyzýda. Ulttyq bank: naryq búgin dollardyń naqty baǵamyn aitty deidi. Bul da jalǵan aqparat. Ekonomikanyń kóleńkelinen jaǵynan bolyp otyrǵan.
Bizde búginde qarajat baqylaý komiteti bar, jemqorlyqqa qarsy ulttyq agenttik bar, túrli memlekettik fiskaldyq mekemeler bar. Olar nege osy máseleni baqylamaidy?
Olar nege ekinshi deńgeili bankterdiń, Ulttyq banktiń jumysyn teksermeidi? Al eger qazaqstandyq qor birjasy týraly aitatyn bolsaq, ol búgingi kúni úlken aiyrbastaý pýnkti. Kóshede qaptap turǵan kádimgi aiyrbas orny siiaqty. Meniń aitarym, Qazaqstannyń qazirgi naqty ekonomikasy eshqandai da daǵdarysqa ushyraityn jaǵdaida emes. Tek osy jalǵan qarajat ainalymynyń kesirinen biz teńgemizdi álsiretip otyrmyz.
Teńge álsiregen saiyn ekonomikamyz turaqsyz bolady
Al ekonomika turaqsyz bolsa, birden shaǵyn jáne orta kácipkerlik qurdymǵa ketedi. Óitkeni olardyń ainalymdaǵy aqshasy túgeldei teńgemen, olar óz biznes-josparlaryn tek teńgemen ǵana jasaidy.
Dollardyń erteńgi baǵamyn bilmegendikten, olar erteńge jaýap bere almaidy. Al shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń qurdymǵa ketkeni degen sóz – eń aldymen halyqtyń ál-aýqatyna áserin tigizedi. Mysaly aýyldy jerlerdi alaiyq. Aýylda halyqtyń kóbi osy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń arqasynda kún kóredi. Memleket osy máselege kóńil bólýi kerek.
– Memleket qazirgi jaǵdaida ne isteýi kerek?
Shaǵyn jáne orta kásipkerlik pen Úlken biznes. Úlken biznes árine, oligarhtardyki. Kóleńkeli biznes, olar búgin ekonomikanyń baqylaýshylary bolyp otyr. Olar memlekettik mekemelerge óz yqpalyn júrgizýde. Ony naqty kórip otyrmyz. Osy jerde shaǵyn-orta kásipkerlik, kádimgi halyq qorǵalmai otyr. Halyqtyń osyndai suranysy memleket tarapynan qorǵalsa, prezident Nursultan Ábishuly bul jaǵdaidy óz baqylaýyna alýy kerek deimiz. Ol oligarhtardyń kóbi bilikte de otyrýy múmkin. Osyny baqylaý kerek.
Keshe ǵana Prezident ákimshiliginiń apparat jetekshiligine Áset Isekeshev myrza keldi. Kórermiz, ne bolatynyn. Biraq Isekeshevke birden aitatyn mynadai usynystarymyz bar:
- Birinshiden, shetelden keletin taýarlarǵa memlekettik tólemdi kóterý kerek, mindetti túrde. Osylaisha biz ishki naryqtaǵy óndiris pen kásipkerlerdi qoldaimyz. Eger Isekeshev osy isti atqara alsa, bul el úshin istelgen úlken igi is bolady.
- Ekinshiden, Ulttyq bank, barlyq fiskaldy organdar, memlekettik mekemeler eldegi kóleńkeli qarajat ainalymyn baqylaýǵa alýy kerek. Sondai-aq, qazaqstandyq qor birjasyn túsken dollardyń ainalymyn baqylaýǵa alý.
- Úshinshiden, memleket dollardy bir baǵamda ustaýy óziniń tetikterin paidalanýy kerek. Bizdiń ekonomikamyz 1 dollar = 350 teńge baǵamyn esh qinalmai ustai alady.
- Tórtinshiden, ekinshi deńgeili barlyq bankterdiń nesielerin, ásirese biznesti nesieleýge alǵan aqshasyn tekserý kerek. Memleket tarapynan berilgen qarajat qalai jumsalýda? Qazir shaǵyn kásipkerler sol nesieni bankten tikelei ala almaidy, eki ortadaǵy deldardardyń kómegimen úlken paiyzdarǵa áreń alýda. Bul sumdyq qoi?!
- Besinshiden, bizge tez arada úlken memlekettik baǵdarlama qajet. Shekarany soldattarmen qorǵaý bir bólek, biz ekonomikalyq shekaramyzdy qorǵaýymyz qajet. Eshqandai memleket ózinde bar taýardy shetelden kirgizbeidi. Olar qalai bolsa da syrttan kelgen taýardy, ysyryp, ebin taýyp shyǵaryp tastaidy.
Eksporttyq áleýet tek qana shikizat taýarlarynda bar. Al halyq paidalanatyn ónimderdi ishki naryq úshin ózimiz qamtamasyz etsek, sol da jetedi. Eksport, syrtqy naryqty oilaýdyń esh qajeti joq bizge.
Mysaly, Qyrǵyz eli. Olarda naǵyz ashyq naryq bar. Ekonomikasynyń 90 paiyzyn shaǵyn jáne orta kásipkerlik ustap tur. Olarda dollar baǵamyn naryq anyqtaidy. Bizde ondai joq. Bizdegi dollar baǵamy oligarhtardyń áreketterimen qalyptasýda. Sondyqtan men teńgeni erkin ainalymǵa jiberý degenge qarsymyn.
Munyń bári memlekettiń qolynda. Memleket endi-endi kásipkerlikpen ainalysa bastaǵan halyqtyń obalyna qalmaýy kerek. Teńgemizdiń baǵamyn birqalypty ustap turýǵa, ekonomikamyzdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge ekonomikalyq tetikterdiń, quraldardyń jetkilikti ekenin taǵy da qaitalap aitqym keledi.
Bireýler bizdi Reseimen bailanystyrady. Meniń olarǵa qoiar suraǵym bar: biz osy shikizatty qai elge satyp otyrmyz? Batys elderi men Qytaiǵa satyp otyrmyz. Bizdiń biýdjetimizdiń negizgi bóligi Reseimen bailanysty emes.
Meniń oiymsha, bizdiń emes, Reseidiń ekonomikasy bizben bailanysty.
Óitkeni Qazaqstanda Reseidiń taýarlary tolyp tur barlyq dúkenderde. Resei bar taýaryn Qazaqstanǵa satady.
https://youtu.be/IpUeJx4psTs
Derekkóz: kaz.365info.kz
