Aralǵa qoldan jańbyr jaýǵyzyp, "Rainman" atanǵan qazaqstandyq ǵalym Altai Ainabek aldaǵy ýaqytta Almatynyń kók tútinimen kúrespek. Búginde iri megapoliste nárestege deiin temeki shegip jatyr dep dabyl qaqqan maman Dalanews.kz agenttigine jańa jobasyn tanystyrdy.
Tútinge tunshyqqan Almatynyń aýasy kúni-túni damylsyz júretin kólikter men qalanyń qaq ortasynda oryn tepken zaýyttardyń áserinen lastanyp jatqany kópshilikke málim. Atalǵan máselege qarsy túrli shara júrgizilip jatqanymen, nátijesi kóńil kónshitpeidi. Sondyqtan halyqtyń kók tútinge áldeqashan eti úirengen.
Al Almatynyń jaǵdaiyna alańdap, arnaiy joba ázirlegen Altai Ainabek túiini sheshilmei turǵan máseleni aiaqtan turǵyzýǵa bolatynyn jetkizdi. Aitýynsha, bul isti birneshe ai buryn qolǵa alǵan.
“Almatyny kók tútinnen aryltý ideiasyna “Qańtar oqiǵasyna” deiin 3-4 ai buryn iske kiristim. Sodan beri ákimshilikke jáne basqa da qyzyǵýshylyq tanytqan tulǵalarǵa resmi úndeý jasap kelemin. Biraq osy kúnge deiin tek jinalystardan kóz ashpadyq. Ekologiia ministrimen jeke jolyǵyp, osy másele tóńireginde sóilesken edik. Almaty qalasynyń Ekologiia basqarmasymen de birneshe ret bet kóristik. “Jasyl Almaty” syndy kóptegen mekemelermen de kezdesýler uiymdastyrdyq. Ókinishke qarai, bitpeitin jiyn men jinalystardan ary asa almai qaldyq ”, - deidi ol.
Onyń sózinshe, bul joly da jobany synǵa alyp, tabalaityndar tabylǵan.
“Kazgidromettiń basshysymen jeke kezdesý barysynda jobany jasaý múmkin emes dep betmizden qaqty. Sonymen qatar buǵan qarsy toptar da shyǵyp jatyr. Aita keteiin, Almatynyń kók tútini báz bireýler úshin - kásip kózi”, - deidi ol.
Ǵalym ákimdik tarapyna arnaiy usynys joldaǵan. Alaida qarajat áli bólinbegen.
“Tehnologiia jańa bolǵandyqtan, ony endirý tetikteri men ólsheý joldarynyń bekitilgen jospary joq. Ákimshilikpen júzege aspai keledi. Biz birinshi kelsek te, árdaiym eki ai tegin jumys júrgizemiz. Nátije kórsetkennen keiin, ony taza kúiinde saqtap otyrýǵa kúsh jumsaimyz. Osylaisha eki ai ishinde verifikatsiialyq quraldardy bekitkennen keiin qarjylandyrý kózderi arqyly birneshe jyl boiy jumys júrgizý usynysyn jasaǵan edik. Bastapqy 3-5 jyl aralyǵynda kommertsiialyq joba etip, ary qarai Almaty qalasynyń ákimdigine tehnologiiany ótkizý máselesin qarastyrǵanbyz. Degenmen ákimdikten jaýap bolmady. Sondyqtan bul joly atalǵan jobany ǵylym, tehnologiia, biznes áleýmetpen birigip júrgizemiz”, - deidi maman.
Onyń sózinshe, joba aiasynda Almatyǵa qarapaiym júie jasalady.
“Almatydaǵy kók tútinniń basty máselesi klimattyq minezdemesinde ekenin atap ótkim keledi. Óitkeni taýdan jyly aýa túsedi, ony “fion” (bul taýlardan túsetin jyly, qurǵaq jel) dep ataidy. Ol taý baýrailaryndaǵy aýanyń tómen qarai qozǵalysy kezinde qyzýyna bailanysty paida bolady. Fion jeli taýlardan tómen túskende aýa qysymy artyp, aýa temperatýrasy joǵarylaidy. Bul qubylys Almaty siiaqty taýly jerlerde jii kezdesedi. Almatynyń klimatyna áser etetin fion jeli jazda qalaǵa ystyq ári qurǵaq aýa ákelýi múmkin. Sol aýanyń jylylyǵy men deńgeii qazirgi tańda joǵarylap jatyr. Sebebi búginde kóp qurylys nysandary salynyp, kólikter men basqa da óndirister kóbeiip, aýany lastaýda.
Invertsiialyq qabat jyly bolmaǵandyqtan, Almatynyń oipatty jerinde (kotlovina) las aýa jinalyp, qalada uzaq ýaqyt taramai turyp qalady. Sodan adamdar tún shyǵyp jatady. Al invertsiialyq qabat degenimiz – bul atmosferalyq qubylys, onda jyly aýa salqyn aýanyń ústinde qaqpaq siiaqty turyp qalady. Bul kezde lastanǵan aýa joǵary kóterilmei, qala ishinde qalyp qoiady. Almaty taýlardyń ortasynda ornalasqandyqtan, inversiia jii bolady, jáne las aýa qalada jinalyp, taza aýaǵa shyqpaidy. Sondyqtan Almatyda aýanyń lastanýy kóp baiqalady”, - deidi Altai Ainabek.
Túsinikti bolýy úshin ǵalym birneshe mysaldy bólisip ótti.
“Bir institýt ǵylymi jumys jasaǵan eken. Eger Almaty qalasynda bir mikrogramǵa lastaný túsetin bolsa, adamdar densaýlyq jaǵdaiy men jumys ónimdiligine 52 mln dollar únemdei alady. 2011 jyly qazaqstandyq ǵalymdardyń zertteýi boiynsha, Almaty aýasynyń sapasy nasharlap, adamdardyń densaýlyǵy men ómirine 500 mln dollardai shyǵyn kelgen eken. Qazir 2024-2025 jyldary adam sany tipten kóp. Sáikesinshe lastaýshy deńgeii de artqan. Osy tusta shamamen aitatyn bolsaq, adamdar jylyna 1,5-2 mlrd dollar shyǵynǵa ushyrap otyr. Iaǵni, onyń ishine em-dom sharasy, adamdardyń jumysqa degen qabilet kórsetkishi kiredi”, - dep qosty ol.
Aitýynsha, bul joba eki qadamnan turady.
“Birinshi biz aýanyń vertikaldy jáne gorizontaldyq qozǵalysyn qamtamasyz etemiz. Naqtyraq aitsaq, únemi jeldetý jasap otyramyz. Bunyń jaýyn-shashynǵa esh qatysy joq. Tek aýanyń qozǵalysyn qamtamasyz etemiz. Toqyraý bolmaýy kerek. Ekinshi qadam - elektrizatsiia. Bul – aýadaǵy usaq bólshekterdi (mysaly, shań, tútin) elektr zariady arqyly basqarý protsesi. Elektrizatsiianyń kómegimen osy bólshekterdiń bir bóligi jerge qonady nemese atmosferaǵa taralady. Munyń maqsaty – aýanyń tazalyǵyn saqtaý jáne ziiandy bólshekterdiń qalqyp júrmeýin qamtamasyz etý. Al eń úlken kúrdeli lastanýǵa PM 2,5 (aýadaǵy óte usaq, kózge kórinbeitin bólshekter) jáne odan kishi bólshekter jol ashady. Sony jerge qondyryp, birazyn atmosferaǵa jiberýimiz kerek.
Atalǵan eki protsesti júzege asyrǵannan keiin Almaty qalasy taza bolady. Alaida óte taza bolady dep aita almaimyn. Óitkeni áli de kólikter toqtaýsyz júrip jatyr. Qala berdi zaýyt pen fabrikalar jumys istep tur. Biraq jaýyn-shashynnan keiin bolatyn tazalyq deńgeiin syilaidy. Almatynyń kózge kórinetin eki-úsh jerine beinebaqylaý ornatyp, invertsiialyq qabatty baqylap otyramyz”, - deidi ol.
Al joba jeti aiǵa sozylmaq.
“Osy qazan aiynyń ortasynan bastap, sáýir aiyna deiin jalǵasyn tabady. Sol ýaqyttyń ishinde tap-taza etip ustap otyramyz”, - deidi.
Jobany aiaqtan turǵyzý úshin ǵalym qaiyrymdylyq qory ashylǵanyn qulaqqaǵys etti.
“Jobany iske asyrý úshin kásipkerlerden demeýshilik etýin surap, hattar daiyndap otyrmyz. Osy maqsatta arnaiy “Altay Rain Man foundation” qoryn ashtyq. Osy qor arqyly jobany iske asyramyz dep josparlap otyrmyz. Jeti aiǵa sozylatyn jobada ýniversitetterdiń bireýimen kollaboratsiia jasap, sol jerde tehnologiianyń ǵylymi zertteý quraldaryn birge bekitip, Qazaqstan qalalarynyń aýasyn jaqsartýǵa bailanysty ǵylymi jumyspen ainalysamyz. Adamdardyń kóshede betperdesiz jáne kólik terezesin ashyp otyra alatyndai jaǵdaiyn jasaýǵa árekettenemiz”, - dep sózin túiindedi.
