Qazirgi tańda balalar ýyqatyn kóńildi ótkizý úshin úlken saýda oryndaryna barǵanda jón sanaidy. Iá, bul álemdegi tendentsiia. Jalǵys Qazaqstanda emes. Qazir saýda oryndarynda balalardy magnittei tartyp turatyn kinoteatr, fast-fýd, oiyn alańdary, kitaphana, túrli dúkender bar. Sondyqtan bala bitken sabaqtan qoly bolsaǵanda «Megaǵa» barǵysy kelip turatynyn túsinýge bolady. Iri qalalarda balalar barýy tiis qýyrshaq teatyry jumys isteidi. Osyǵan deiin elimizde qýyrshaq teatrlary mádeni muranyń mańyzdy bóligi retinde sanylyp keldi. Qýyrshaq teatrlary balalar men jasóspirimder jii baratyn mádeniet oshaǵy retinde óziniń mańyzyn áli de joiǵan joq. Qaita sońǵy ýaqyttary qýyrshaq teatryna baratyn kórermenderdiń qatary arta túsken. Buǵan Almaty qalasyndaǵy Memlekettik qýyrshaq teatrynyń direktory Almat Abdrahmanovpen tildeskenimizde kóz jetkizdik.
Iá, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qýyrshaq teatrlary aýyr kezeńdi bastan ótkirgenin bárimiz bilemiz. Al qazir jaǵdai aitarlyqtai túzelgen. Sońǵy jyldary eldegi qýyrshaq teatrlarynyń jaǵdaiy jaqsar túsýine memlekettik qoldaýy airyqsha yqpal etkenin aitýǵa tiispiz.
Búginde elimizde qýyrshaq teatrlary Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynda toqtaýsyz jumys istep keledi. Árbir teatrdyń ózine tán repertýary bar. Qýyrshaq teatrlarynda ulttyq jáne sheteldik ertegiler, folklorlyq elementter men zamanaýi avtorlardyń shyǵarmalarynan túrli repertýaryna jasaqtap keledi.
Qazirig tańda teatrlar dástúrli jáne zamanaýi qoiylymdardy qatar qoiyp, balalardyń qyzyǵýshylyǵyn oiatýǵa baryn salyp keledi. Avtorlar men rejisserler ulttyq naqyshty saqtai otyryp, álemdik shyǵarmalardy da sahnalap júrgenin aita ketýimiz kerek. Munyń ózi kórermenderdiń ártúrliligin qamtamasyz etetini sózsiz.
Almatydaǵy Memlekettik qýyrshaq teatry elimizde balalarǵa arnalyp boi kótergen alǵashqy óner ordasy. Sondyqtan teatrdyń bai tarihy bar. Oǵan qazir shamamen 90 jyldan asyp ketti. Teatr jumysyn bastaǵan kúnnen bastap, talantty ártisterdi tartyp, kóptegen gastrolder uiymdastyryp, qýyrshaq teatyry ónerin damytýǵa barynsha úles qosyp keledi.
Qýyrshaq teatarynyń qyzmetkerleri ózderinde adamdar men janýarlardyń beinesindegi kóptegen qýyrshaqtar bar ekenin alǵa tartty. Eń eski qýyrshaq – Jalmaýyz kempirdiń beinesi eken. Ol 1940 jyly tigilip, osy attas spektaklde negizgi keiipker bolǵan. Mamandar ár spektakl úshin jańa dekoratsiialar men qýyrshaqtar daiyndalalatynyn alǵa tartty. Al eń jańa qýyrshaqtar – ǵashyq eki jup. Bul – Shámshi Qaldaiaqovtyń ánderinen shabyt alǵan «Ómir – ózen» spektakliniń keiipkerleri. Mundai qýyrshaqtar planshettik dep atalady, iaǵni, mundai qýyrshaqtar sahnada júre alady.
Qazirgi tańda qýyryshaq teatrynyń qorjynynda 22 qoiylym bar. Onyń kóbisi halyq ertegileri, ańyzdar, Shyǵys pen Batys klassikalyq shyǵarmalarynan qoiylǵan. Olar – «Qanbaq shal», «Atameken», «Kerýen-Dala», «Tarqamaidy toiymyz», «Chempion Qoja», «Ertegiler áleminde qonaqta: Shalqan, Masha jáne Aiý, Úishik», «Kishkentai baqanyń shytyrman oqiǵasy», «Meiram jalǵasady», «Aladdinniń úlken shamy», «Úsh torai», «Ali baba jáne qyryq qaraqshy», «Altyn balapan», «Arystannyń qorqynyshyn qalai emdeimiz» syndy balalardyń kóńilinen shyqqan qoiylymdar.
Qýyrshaq teatrynyń direktory Almat Abdrahmanovtyń aitýynsha, qýyrshaq teatry tek balalarǵa arnalǵan degen paiymyn ortaǵa saldy. Qaita, teatr qazir ekinshi jańǵyrýdy bastan keshýde. Muny kórermender sanynyń artýy men teatrdyń repertýary da dáleldeidi.
– Bizdiń teatrda úlkenderge arnalǵan repertýar bar. Biz álemdik klassikany da sahnalap júrgen jaiymyz bar. Aitalyq Shekspir, Makbet, Romeo men Djýlettany da qoiyp júrmiz. Sondai-aq, Abai Qunanbaiulyna arnalǵan iri qoiylymdarmyz da bar. Qazirgi tańda teatrǵa barý trendke ainalǵany bizdi qýantady. 5-10 jyl buryn zalda tek 15-20 adam otyrýshy edi. Qazir bizdiń árbir qoiylymymyz anshlagpen ótedi. Máselen, ótken jyly 80 myńnan astam kórermen kelgen. Al bes jyl buryn jylyna bar bolǵany 20-30 adam kelýshi edi. Qazir jaǵdaimyz jaqsy. Tabysymyz artyp, ártisterimizdiń kóńil-kúii joǵary deńgeide. Biz únemi kórermenderge qandai qoiylymdar unaitynyn qadaǵalap, olardyń oi-pikirin basyshylqqa alyp otyramyz, – dep teatr basshysy kókeide júrgen oiyn bólisti.
Teatr basshysymen tildeskenimizde zamanýi tehnikalyq qural-jabdyqtar qoiylymdardyń kórkemdik deńgei kóterip, kórermenderdiń qyzyǵýshylyǵyn oiatqanyn bildik. Búginde qýyrshaq teatrlary mýltimediialyq tehnologiialar qoldanylyp, interaktivti spektaklder de usynýda.
Tetar bolǵannan keiin ózne tán máselesi bolatyny belgili. Búginde elimizdegi qýyrshaq teatrlarynda kásibi mamandardyń jetispeýshiligi týyndai bastaǵan. Qýyrshaq oinatatyn akterlerdi daiyndaý, rejisserler men sýretshilerdi tartý máselesi ózekti bolyp tur. Óitkeni, jastardyń bul salany kóp tańdamaityny jasyryn emes. Sondyqtan mádeniet jáne óner salasyndaǵy bilim berý mekemeleri qýyrshaq teatr ónerine mamandanǵan kadrlar daiarlaýǵa kúshsalýy kerek. Osylaisha jas talanttardy tarta bastaǵan jón.
Búginde Almaty qalasyndaǵy qýyrshaq teatry sheteldiń teatrlarmen áriptestik qarym-qatynas ornatyp, tájiribe almasý isine de barynsha kóńil bólip keledi. Mundai mádeni yntymaqtastyqtar elimizdegi qýyrshaq teatrlarynyń jańa deńgeige kóterýge múmkindik beretini sózsiz. Osy rette teatarlardyń halyqaralyq festivalderge qatysyp, elimizdiń ónerin ózge elderge tanytý dy mańyzdy. Bul baǵytta da jumystar júrip jatyr. Aldaǵy qazan aiynda elimizde onshaqty eldiń qýyrshaq teatrlary kelip, óz ónerlerin kórsetpekshi. Qýyrshaq teatarynyń direktory osy is-sharaǵa barynsha daiyndalyp jatqanyn alǵa tartty.
– Qýyrshaq teatry ár kezeńde de elimizde tanymal boldy. Óitkeni, qýyrshaq teatry kishkentai kórermendi tárbieleýdiń bir joly dep bilemin. Eger úi irgetastan bastalatyn bolsa, onda úlken teatrlardyń bolashaq kórermenderi qýyrshaq teatrynan ósip shyǵatyna senimdimin. Bolashaq teatr súier qaýym, ónertanýshylar, teatrǵa ǵashyq jandar dál osy jerde ónerge degen alǵashqy mahabbatyn sezinedi, – deidi aktrisa.
Iá, elimizde ónerdiń mańyzyn túsinetin alǵashqy kórermender osy qýyrshaq teatarynan bastalatyny anyq. Elimizdegi qýyrshaq teatrlary mádenietti damytyp, balalarǵa tárbie berýde mańyzdy ról atqaratyny sózsiz. Olar ulttyq qundylyqtar men dástúrlerdi saqtaýǵa jáne ózderinen keiingi urpaqqa jetkizýge úlken úles qosady. Sondyqtan qýyrshaq teatyrlaryn úlken ónerdi sezinýdegi alǵashqy baspaldaq desek artyq aitqandyq bolamas edi.
