(Ashyq hat)
Atom elektr stansasy (AES) qurylysy men Semei iadrolyq synaq poligony (SIaSP) aýmaǵyna iadrolyq qaldyqtar saqtaýǵa qatysty sýyq habarǵa beijai qaraý múmkin emes.
Buǵan qýanǵandar da bolýy múmkin, bórkimizdi sheshkenimizben, ony aspanǵa atýǵa júrek daýalamaidy.
ashyq hat (1)
Pavlodar oblysynyń Mai aýdany – Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystarymen shekaralas eldi meken. Alǵash ret atom bombasy jarylǵannan beri Semei iadrolyq synaq poligonynyń zardabyn kórip keledi. Atom, sýtegi bombalarynyń júzdegen jarylysyn óz kózimen kórip, bar aýyrtpalyqty basynan ótkergen jurt endi ǵana eńsesin tiktedi. Stalinniń tapsyrmasymen atom bombasy jarylmai turyp úiir-úiir jylqysy oi men qyryn erkin kezip, aq bókeni dala kórkin keltirgen, jeri shuraily, topyraǵy qunarly óńir bolatyn.
Antiiadrolyq qozǵalys qurarda ataýyn «Nevada-Mai-Semei» qozǵalysy dep ataý usynysy bolǵanymen, qozǵalys «Nevada-Semei» atalyp ketipti degen sóz bar el arasynda. Sondyqtan bolar, Mai aýdany iadrolyq jarylystar saldarynan zardap shegýshi eldi meken retinde kóp aitylmaidy.
40 jyl boiy lapyldaǵan ot astynda ǵumyr keship, azap kórgen halyqqa endi ǵana el qatarly ómir súrýge múmkindik týdy degen oi kelgen edi. Sary dalaǵa kiikter de orala bastaǵanyn kórgen jurt qýanysyp qalǵan-tuǵyn. Poligon apatyn joiý búgingi urpaq mindeti bolsa da, aýdan halqynyń densaýlyǵy, tabiǵaty áli tolyq tekseristen ótkizilmedi. Aýyz toltyryp aitarlyqtai kómek te kórsetilmedi, eldiń datyn estir eshkim bolmady.
1985 jyly Mai aýdanynda 25 myń halyq bolsa, 2015 jylǵy esep boiynsha 10 myńnan astam turǵyn bar. Kóp adam kóship ketti desek te, halyq sanynyń azaiýy tek turmystyń aýyrtpalyǵynan emes, tórt túlik malyn ósirgen halyq jumyssyzdyq máselesin kóp kótermeidi. Halyqtyń basym bóligi 40-60 jas aralyǵyndaǵy adamdar. Jastar az.
Ómirge kelgen sábiler aǵzasy fiziologiialyq aýytqýlarǵa ushyrap, múgedek bolyp týylýda. Nege jaqyn týystarymyz túrli dertke ushyrap, em qonbai qaitys bolyp jatyr? Sebebi, kóp jaǵdaida qaterli isik syndy aýrýdy erterek anyqtaý múmkin emes. Adam boiyndaǵy radiatsiia mólsherin anyqtaityn qurylǵy aýdan emhanalarynda múldem joq. Ol úshin Semei qalasyna barýyńyz kerek. Aýrý ekenińdi anyqtaý úshin de áýre-sarsańǵa túsesiń. Jalaqysy joq adamdar jolaqyny qaidan tapsyn?!
Poligon máselesi kómekskilenip, tek tarih betterinde qalatyndai kúide. Sebebi adam óliminiń kóbeiýi men densaýlyǵynyń nasharlaýyna basqa da máseleler barlyǵyn alǵa tartýmen júrgender halyqtyń mysyn basyp, Úkimetten jeńildik, kómek suraýǵa qarsy áreket jasaýda. Mysaly, SIaSP Pavlodar oblysynyń Baianaýyl, Lebiajy men Mai aýdandaryna shekaralas, áseri ortaq deýge bolady. Atalmysh aýdan turǵyndaryna ortaq shipajai salý máselesi sóz kúiinde qaldy.
Ómirge kelgen sábiler aǵzasy fiziologiialyq aýytqýlarǵa ushyrap, múgedek bolyp týylýda. Nege jaqyn týystarymyz túrli dertke ushyrap, em qonbai qaitys bolyp jatyr? Sebebi, kóp jaǵdaida qaterli isik syndy aýrýdy erterek anyqtaý múmkin emes. Adam boiyndaǵy radiatsiia mólsherin anyqtaityn qurylǵy aýdan emhanalarynda múldem joq. Ol úshin Semei qalasyna barýyńyz kerek. Aýrý ekenińdi anyqtaý úshin de áýre-sarsańǵa túsesiń. Jalaqysy joq adamdar jolaqyny qaidan tapsyn?!
Jýyrda aýdan ákimi B. Ysqaqova aýdan halqy aldynda esep berdi. Densaýlyq saqtaý salasyna toqtalyp: «Jańa týǵan náresteler ólimi 10,2 paiyzǵa, qaitys bolǵan adamdar sany 109 paiyzǵa, ólim kórsetkishi 5,3 paiyzǵa ulǵaidy. Jalpy, aýdan boiynsha týberkýlezben aýyratyn adamdar sany 2,4 paiyzǵa, qaterli isikpen aýyratyn adamdar sany 5,9 paiyzǵa ósti. Qaterli isik aýrýlarynan qaitys bolǵan adamdar sany 26,7 paiyzǵa, júrek aýrýlarynan qaitys bolatyn adamdar sany 28 paiyzǵa ulǵaidy» dep málimdedi. Bul tek resmi aqparat.
Kók jáshikten Beriia kelip atom bombasyn synaýǵa buiryq bergen qalashyq Kýrchatovqa Atom elektr stantsiiasy salynady degendi estip, eńsemiz tústi. Teledidardan sóilegen QR Energetika vitse-ministri Baqytjan Jaqsaliev «Adam densaýlyǵyn qorǵai otyryp, tabiǵatqa ziiansyz atom energiiasyn tiimdi paidalanýǵa baǵyttalǵan» qurylys jumystary 2025 jylǵa deiin tolyq aiaqtalatynyn aitty jáne «AES qurylysyn josparlaǵanda mindetti túrde onyń qaldyǵyn qaida jiberemiz degen suraq turady. AES-ti kem degende 60 jyl paidalanýǵa bolady. Keiin kózin joiý kerek. Al biz qaldyqtardy Semeidegi synaq poligondaryna kómýimiz múmkin» dedi.
40 jyl boiy iadrolyq qarýlar synalǵan qazaq jeri, endi qaldyqtar tógiletin alańǵa ainalatyn boldy. Onyń ústine Mai aýdanyna qarasty 706 myń gektar jerdi Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi surap otyrǵany aitylyp, «radiatsiialyq lastanǵan jerlerdi qaitemiz» degen saýal kópshilik talqysyna túsip, turǵyndar biraýyzdan «ómir boiy osynda turyp kelemiz. Endi osy jerde urpaǵymyz malyn ósirip, igiligine paidalansyn» degen oilaryn jetkizdi.
[caption id="attachment_9907" align="alignleft" width="412"]
Bul qoǵamdyq tyńdaýlardyń arjaǵynda «Jerdi paidalanbasańdar, basqa óńirge beremiz» degen oi jatqany jasyryn emes. Olardyń kórshi oblystaǵy «Mal ósirgimiz keledi, mal basyn kóbeiteiik desek, jer joq» degen birneshe malshynyń sózine asymdyq bergeni baiqalady. Mai aýdanynda poligon aýmaǵynan bólek aýylsharýashylyǵy maqsatynda igerilmei jatqan myńdaǵan gektar jer baryn aýdandyq jer qatynastary bólimi rastai alady. Sondyqtan jerdi aýylsharýashylyǵyna qaitarýdyń astarynda basqa maqsattar bary aiqyn.
«706 myń gektar jerdiń barlyǵy radiatsiialyq lastanýǵa ushyramaǵan, onyń eki jarylys oshaǵynan basqasyn aýylsharýashylyǵyna paidalanýǵa berý kerek» degen pikirde Ulttyq iadrolyq ortalyq mamandary. Jalpy, osy Ulttyq iadrolyq ortalyǵynyń aqparatyna senýge bola ma?
Semei iadrolyq synaq poligonynyń 39 paiyzy Mai aýdanynyń ieliginde. Osy jerlerdi Shyǵys Qazaqstanǵa berse, Mai aýdany radiatsiialyq lastanýǵa ushyraǵan aimaqtar sanatynan alynyp tastalýy ǵajap emes. Zertteý jumystaryn júrgizip otyrǵan institýt ta Mai aýdanyna salyq tólemeitin bolady.
Jerdi aýylsharýashylyǵyna paidalaný men radiatsiialyq qaldyqtardy kómý isi bir-birine qarsy áreketter. Biliktegilerdiń bul isin qalai túsinýge bolady?
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini, qazaqtyń qai jerine bolsyn Atom elektr stantsiiasyn salýdyń qajeti joq, oǵan tek tabiǵat janashyrlary ǵana emes, tabiǵat zardabyn kórip otyrǵan kópshilik qarsy. Keńes biligi Abai men Shákárimniń týǵan jerin 40 jyl boiy synaq alańyna ainaldyrdy, endigi kezekte Qazaq biligi «qoqys alańyna» ainaldyrady degenge sengiń kelmeidi.
«Jumys orny ashylady, elektr qýatynyń tapshylyǵy bolmaidy» dep turmysy aýyr eldi aldaýdyń qajeti joq. AES-ke qarapaiym aýyl turǵyndaryn jumysqa alady deý aqylǵa syiymaidy.
AES Ertis ózeniniń boiyna salynbaqshy, Pavlodardyń Ekibastuz qalasynyń boiymen aǵady, sondai-aq, Qaraǵandy oblysyn aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan tirshiliktiń kúre tamyry. Ertis ózeni Kýrchatov qalasynyń irgesimen ótedi, sondyqtan AES elimizdegi eń úlken ózenge de qaýip tóndiretinin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Ǵalymdar aýyr metalldardyń ydyraýy úshin myńdaǵan, tipti milliondaǵan jyldar kerektigin aitady, radiatsiia aýa, topyraq, sý arqyly adam aǵzasyna jetetini málim.
Chernobyl men Fýkýsimanyń apatqa ushyraýy Qazaqstanda qaitalanbasyna eshkim kepildik bere almaidy. Japondar álemde ǵylymi tehnikasy damyǵan el bolsa da, atom stantsiiasynyń apatyn boljai almady.
[caption id="attachment_9908" align="alignright" width="420"]
AES Ertis ózeniniń boiyna salynbaqshy, Pavlodardyń Ekibastuz qalasynyń boiymen aǵady, sondai-aq, Qaraǵandy oblysyn aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan tirshiliktiń kúre tamyry. Ertis ózeni Kýrchatov qalasynyń irgesimen ótedi, sondyqtan AES elimizdegi eń úlken ózenge de qaýip tóndiretinin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Ǵalymdar aýyr metalldardyń ydyraýy úshin myńdaǵan, tipti milliondaǵan jyldar kerektigin aitady, radiatsiia aýa, topyraq, sý arqyly adam aǵzasyna jetetini málim.
Qazaq jeriniń atom elektr santsiiasyn salatyn, iadrolyq qaldyqtar tógetin «ýly alańǵa» ainalýyna jol bermeýge tiispiz. «Mal baqqan, eshkimge soqtyqpai jai jatqan» eldiń shyrqyn buzý kimge qajet?!
Uly dalada kósile shabatyn qulagerdiń sý isher jer tappai, atom kóliniń jaǵasynda ólgenin elestetýdiń ózi qorqynyshty. Biz úshin el men jerdiń tynyshtyǵy, alańsyz ómir súrýi bárinen mańyzdy. Úkimettiń ár sheshimine qatysty óz pikirimizdi bildirý bárimizdiń konstitýtsiialyq quqymyz. Bul toptyń pikiri emes, kóptiń jan aiqaiy!
(Pavlodar oblysy Mai aýdanynyń 20-ǵa jýyq turǵyny qol qoiǵan)
