Energetika mamany M.K. Esekin Dalanews.kz-ke AES taqyrybyna qatysty pikir bildirdi. Sarapshynyń sózinshe, atom elektr stantsiiasynyń qurylysy - Qazaqstan úshin ómirlik qajettilik.
Sarapshy bul máselede kásibi mamandar alǵy shepke shyǵýy qajet degen pikirde.
"Ókinishke orai, bizdiń zamanymyzda aqparat alańynda naqty jaǵdai týraly múlde saýatsyz aqparat taratatyn, sol arqyly qoǵamdyq pikirge teris áser etetin túrli blogerler men psevdosarapshylar kóbirek ainalysady. Bizdiń jaǵdaida, menińshe, atom elektr stansasyn salý qajettigi týraly máseleni bul mańyzdy máseleni qaraýdy popýlisterge qaldyrmai, kásibi mamandar sheshýi kerek", - dedi ol.
Energetika mamanynyń aitýynsha, Qazaqstannyń energetika salasyndaǵy qazirgi kúrdeli jaǵdaiy týraly halyq tolyq habardar emes.
"Sońǵy jyldary eldegi energetikalyq daǵdarys jeke elektr energiiasy óndirisiniń tapshylyǵynyń kúrt ósýine bailanysty ýshyǵyp otyr. Ókinishke qarai, táýelsizdik alǵan 30 jylda birde-bir jylý elektr ortalyǵy salynbaǵan. Tiisti bólimniń naqty ustanymy bar, jetispeýshilik bar ma degen suraqqa, elektr energiiasy aǵyny bar dep jaýap beredi. Sonymen qatar, júielik operatordyń (KEGOC) málimetteri boiynsha, 2023 jyly elimizde elektr energiiasyn tutyný 115,06 milliard kilovatt-saǵatqa jetti, bul ótken jylmen salystyrǵanda 1,9 paiyzǵa artyq. Júktemeniń ulǵaiýyna qaramastan, elektr energiiasyn óndirý 2022 jylǵy deńgeide – 112,82 mlrd kilovatt-saǵat. Elektr qýatynyń tapshylyǵy 1519 megavattty qurady! 2024 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha qazaqstandyq stantsiialardyń qolda bar qýaty 20,4 GVt, jumys qýaty 15,4 GVt qurady. Maksimaldy tutyný 2023 jyldyń qys ailarynda boldy jáne 16,6 GVt qurady, naqty generatsiia bar bolǵany 15,1 GVt! Iaǵni, elde 1,5 GVt-tan astam qýat jetispedi, al sharyqtaý kezeńindegi import tutynýdyń 10%-dan astamyn qurady. Biyl tapshylyq odan da artyp, 10-12 paiyzdan asty. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstan Reseiden elektr energiiasyn ishki baǵadan shamamen 1,5 ese joǵary baǵamen importtap, júzdegen million dollarǵa elektr energiiasyn satyp aldy", - dedi ol.
Energetika ministrliginiń boljamy boiynsha, 2030 jylǵa qarai eldiń elektr energiiasyna qajettiligi 28,2 GVt bolady.
"Tipti 4 GVt-qa arnalǵan jańa stantsiialardy iske qosýdy esepke alǵanda, qýat tapshylyǵy 6 GVt-qa deiin artady - bul kem degende 3-4 iri JES! Qazaqstan Respýblikasyndaǵy jańa qýattarǵa Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe, Taraz, Qyzylorda, Shymkent qalalaryndaǵy jalpy qýaty 2,4 GVt bolatyn ikemdi generatsiialaý jobalary kiredi, onyń ústine bul janarmai quiý stantsiialary jáne biz gaz óndirýdi arttyra almaimyz - bizde kógildir otyn tapshylyǵy. Bul rette Ortalyq Aziiaǵa úmit artýǵa bolmaidy, óitkeni 2030 jylǵa qarai Ortalyq Aziia elderinde de 3 GVt-qa jýyq energiia qýatynyń tapshylyǵy boljanýda.
Sondai-aq, kómir óndirý 60-80-jyldary salynǵan jylý elektr stantsiialary ekenin, qazaqstandyq JES-terdiń kópshiliginiń ortasha jasy 60 jyldan astam ekenin eske túsirý qajet, iaǵni, bul kómir generatsiiasy basqa elderden jetkizilimderge táýeldilikti arttyra otyryp, tozýǵa bailanysty «tozyp» jáne paidalanýdan shyǵarylady. Onyń ústine kómir búkil álemde las kóz retinde tanyldy, degenmen Qazaqstanda jaqyn bolashaqta kómirmen jumys isteitin JES-ke balama bolmaidy – bizde klimat osyndai, al jylytýǵa arnalǵan elektr energiiasy tiimsiz jáne áldeqaida qymbat.
Jańartylatyn energiiany óndirý qymbat jáne turaqsyz, sonymen qatar ol jańa ikemdi qýattardy, sondai-aq qymbat energiia saqtaý qurylǵylaryn salýdy talap etedi. Jańǵyrtylatyn energiia kózderiniń jabdyqtarynyń qyzmet etý merzimi dástúrli stantsiialarǵa qaraǵanda birneshe ese qysqa ekenin qosý kerek. Mysaly, kún batareialary men jel generatorlary júkteme men jumys rejimine bailanysty maksimým 12-15 jyl qyzmet etedi. Bul ortasha jasy qazir 60 jastan asqan bizdegi jumys istep turǵan jylý elektr stantsiialarynyń paidalaný merziminen aitarlyqtai az.
Tiisti vedomstvonyń «jasyl» energetikaǵa degen qushtarlyǵy túsinikti: biz kómirde jumys isteitin JES sala almaimyz, jańa jobalar úshin tabiǵi gaz joq, kómirtegi beitaraptyǵy boiynsha óz mindettemelerimizdi oryndaý qajet", - dedi maman.
Sonymen qatar, sarapshy aldaǵy ýaqytta da tapshylyq kúsheiýi múmkin ekenin málimdedi.
"Halyqtyń sanaly bóligi Qazaqstannyń atom generatsiiadan basqa bolashaǵy joq ekenin túsinedi dep senemin. Elektr jelisine qosylýǵa ruqsat alýda qinalǵan kásiporyndar muny anyq ańǵardy. Sozylmaly qýat tapshylyǵy qazirdiń ózinde Qazaqstanda jańa investitsiialyq jobalardy damytýǵa kedergi keltirýde.
Biz baiqamai júrgenimizben, tapshylyq kúsheie túsedi. Qazir biz tutynylatyn elektr qýatynyń 10 paiyzyn Resei men Qyrǵyzstannan importtaimyz. Onyń ústine, elektr energiiasynyń importy men eksporty úsh ese baǵa aiyrmashylyǵy bar.
Bolashaqta, tipti Energetika ministrliginiń optimistik boljamdary boiynsha, biz importtyq elektr energiiasyna kóbirek táýeldi bolamyz jáne bul úrdis búkil Ortalyq Aziiada arta túsedi.
2030 jylǵa qarai boljanǵan 6 GVt qýat tapshylyǵyn tipti eki atom elektr stantsiiasy da (árqaisysy eki energobloktan) jabý múmkin emes. Atom elektr stantsiiasyna qatysty referendým nemese azamattardyń fobiialary men qate túsinikterin eskere otyryp, qurylys qajettigin talqylap jatqanda, qymbat ýaqyt joǵalyp jatyr.
Qalyptasqan mifke qaramastan, álem atomnan bas tartpaidy – kerisinshe, atom elektr stantsiialarynyń sany artyp keledi, al qazir jahandyq ekologiialyq kún tártibin belgilep otyrǵan Batys álemi iadrolyq generatsiiany kómirtekti beitarap dep tanidy, iaǵni, planetamyzdyń klimaty úshin eń tazalarynyń biri.
Qazirgi ýaqytta álemde 31 elde 415-ten astam iadrolyq reaktorlar jumys isteidi, taǵy 61-den astam reaktorlar salynýda. Atom energiiasyn óndirý boiynsha álemdik kóshbasshylar AQSh, Qytai, Frantsiia, Resei, Ońtústik Koreia, Kanada jáne t.b. siiaqty damyǵan elder bolyp tabylady, jalpy alǵanda, álemde óndiriletin energiianyń shamamen 10% atomdyq óndiris úlesine keledi. Zamanaýi atom elektr stantsiialary olardy syrtqy jáne ishki áserlerge barynsha tózimdi etip jasaý úshin jasalǵan reaktorlar jolaýshylar ushaǵyndaǵy yqtimal apatty (mysaly, lańkestik áreket nátijesinde), jer silkinisine deiin; 9 upai jáne t.b. Qazaqstanda 20 myń tonnadan astam ýran óndiriledi, bul álemdik óndiristiń shamamen 40% quraidy, biraq bul tek shikizat. Bul elimizde ózimizdiń munai óńdeý zaýyttary bolmai-aq, búkil munaidy eksportqa jóneltkenmen birdei. Siz álemdegi eń iri ýran óndirýshi jáne ekinshi úlken qory bar kezde elektr energiiasyn importtaý durys pa?
Sondyqtan atom elektr stantsiiasyn salý máselesi energiia tapshylyǵyn joiýdyń birden-bir joly emes, sonymen birge eldegi tehnologiialyq tsikldi jabý múmkindigi bolyp tabylady, ol saiyp kelgende elimizdiń barlyq salalarynyń damýyna qýatty serpin bolady", - dedi ol.
