Taza mys alýdyń jolyn qalai taptyq?
– Ábdýáli Baeshuly, búginde ǵylym salasyna bólinetin qarjy kólemi jyldan jylǵa artyp keledi. Dese de ǵylymdy damytýda barlyq múmkindikterimizdi paidalana alyp otyrmyz ba?
[caption id="attachment_8579" align="alignright" width="449"]
– Keńes ókimeti tusynda árbir úlken óndiris belgili bir mólsherdegi qarajatyn ǵylymi zertteý jumysyna bóletin. Eger zaýyt sol qarajatty igere almai qalsa, olar úshin bul úlken kemshilik edi. Iri óndiris oryndary ǵalymdardy ózderi shaqyryp, óz problemalaryn aityp, zertteýlerdi birge júrgizýdi usynatyn. Árbir zaýyttyń ortalyq laboratoriiasy bolatyn. Bir mysal keltire keteiin, ótken ǵasyrdyń orta kezinde dúniejúzinde eń kóp mys alatyn óndiristerdiń biregeii Balqash pen Jezqazǵannyń taý-ken kombinattary edi. Onyń ústine Balqashtan alynatyn mys dúniejúzindegi eń taza mys bolyp sanaldy. Mystyń tazalyǵy 99,99 paiyzdan joǵary bolatyn. Biraq 1965-75 jyldar shamasynda Balqash kombinaty bul pozitsiiasyn joǵaltyp, ótken ǵasyrdyń 65-jyldary Chiliden shyǵatyn mystyń sapasy Balqashtan alynatyn mystyń sapasynan asyp tústi. Balqash mysynyń sapasynyń tómendeý sebebin bilý úshin men de bir top ǵalymdarmen birge 1970 jyldan bastap Qaraǵandydaǵy Himiia metallýrgiia institýtynda jumys istedim. Jan-jaqty zertteýlerdiń nátijesinde mystyń sapasynyń tómendeýi myshiak jáne sýrma elementteriniń mystyń quramyna kóp mólsherde ótip ketetinin anyqtadyq. Ásirese Balqash pen Jezqazǵandaǵy ken oryndarynyń barlyq jerinde osy eki elementtiń mólsheri kóp boldy. Olardyń keibir qasietteri mystyń qasietterine uqsas, sol sebepten olar mystyń quramyna enip ketedi. Mysaly, mystyń quramyndaǵy myshiaktyń mólsheri 0,02 paiyzǵa jetse, mystyń elektrótkizgishtigi 15 paiyzǵa tómendeidi. Endigi mindet – mys alatyn elektrolitti álgi elementterden tazalaý boldy. Dúniejúzinde ondai tehnologiia joq bolǵandyqtan, bul máselemen jeti-segiz jyldai ainalysýǵa týra keldi. Osy kezderi Balqash mysynyń sapasy tipten nasharlap ketti. Kombinattyń laboratoriiasynda, tsehynda zertteý jumystaryn júrgizip, mys elektrolitin myshiaktan jáne sýrmadan tazalaityn jańa tehnologiia jasaldy. Osy tehnologiiada titannyń gidroksidin sorbent retinde qoldanýǵa bolatynyn baiqadyq. Bul qosylysty mys elektrolitine qosyp aralastyrǵanda, myshiak pen sýrma elektrolitten bólip alynady. Mine, kezinde biz osylaisha óndiriske qajetti problemalardy sheship bergenbiz.
[caption id="attachment_8584" align="alignright" width="404"]
– Qazirgi tańda kez kelgen kásiporyn «innovatsiialyq ekonomika quramyz» dep ózeýreitinin kórip júrgen shyǵarsyz? Sizdiń uǵymyńyzdaǵy innovatsiia qandai?
– Innovatsiia degendi kópshilik bir zatty alyp, ony qaita satý dep uǵynady. Negizinde, innovatsiianyń tolyq túri mynaý: balańyz mektepke barady, oǵan qarjy ketedi, JOO-ǵa tússe, taǵy da qarjy jumsalady. Bastysy bala bilim alady, oqý bitirgen soń ǵylymmen shuǵyldana bastaidy. Nátijesinde, jańa tásil, jańa ádister, tehnologiialar oilap tapsa, ol nátije berse, ekonomikalyq paida ákelse, mine, bul — innovatsiia. Elbasynyń JIÓ-niń 3 paiyzyn ǵylymǵa jumsaý qajet degen oiy bizge óte unady. Sol qarajat shynaiy ǵalymdardyń qolyna tússe, ǵylymda úlken serpilis bolary anyq. Osydan biraz jyldar buryn ǵylymdy damytamyz degen bastamamen ǵylymi parkter quryldy. Olardyń ǵylymǵa asa zor paidasy timedi. Ondai ortalyqtar sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen qamtamasyz etilgen. Biraq olarmen jumys istei biletin naǵyz ǵalymdar bolmady. Bul ortalyqtarǵa ǵalymdar baryp, óz usynystaryn aitsa, óz usynystary úshin qarjy tóleýi tiis, biraq ondai qarjy ádette ǵalymdarda bolmaidy. Sonymen, sol jerdegi qazirgi zamanǵa sai qondyrǵylardyń kóbi jumys istemei tur.
Ǵylymdy tehnologiiaǵa negizdep jumys isteýge qabiletti qazirgi ǵalymdardyń jasy 60-70 aralyǵynda. Deni – qartaiǵandar. Al jastar men aqsaqaldar arasynda bailanys úzilgen. Shákirt degen ustazynyń qasynda júrýi kerek. Midy basqa adamǵa quiyp berýge bolmaidy, biraq ony kúndelikti áńgimelesý, sóilesý, aqyldasý arqyly qalyptastyrýǵa bolady. Ǵylymdy ustaz arqyly igerý ońai.
Stalin ǵylymdy damytý úshin aldymen ǵulama ǵalymdardy taýyp, olarǵa institýt saldy, qolyna qarjy berdi. Osylaisha, Ekinshi dúniejúzilik soǵystan turalap shyqqan Keńes Odaǵy az ýaqytta qaita jandanyp, úlken ǵylymi jetistikterge jetti. Málimetter boiynsha soǵystan keiin Stalin ǵalymdardyń eńbekaqysyn júz esege jýyq kóbeitken. Ǵalymdardyń sol eńbekaqysy keńes ókimeti qulaǵanǵa deiin saqtalyp, ǵalymdardyń ailyǵy oblys basshylarynyń ailyǵynan da kóp bolǵan. Qazan tóńkerisinen keiingi kezde álemge belgili fiziolog ǵalym I.Pavlov sol ýaqyttarda keńes ókimetin birese jaqtap, birese synap júretin kórinedi. Sondailardy ustap, qamai bastaǵan tusta, Pavlovty Stalin shaqyrtypty. Pavlov ózin de qamaidy dep qoryqsa kerek. Kezdesý barysynda Stalin Pavlovtyń maqtaýynan da, syn sózderinen de habardar ekenin aityp, barlyq jaǵdaiyńyzdy jasaimyn, tek ǵylymmen ainalysyńyz dep usynys aitady. Pavlovqa institýt salyp beremin dep ýáde beredi. Al ǵalymnyń ózi bir-eki jylda institýttyń salynatynyna senbepti. Biraq Stalin aitqan ýádesin oryndap, sol kezdegi álemniń eń úlken institýttarynyń birin Pavlovqa tapsyrady. Ǵylymǵa naǵyz ǵalymdardy tartyp, olarǵa jetkilikti qarjy bólgende ǵana ol eldiń ǵylymy bárin basyp ozady. Ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda KSRO bar jaǵynan álem elderin basyp ozdy.
Al qazir, búgingi kúni biz óz elimizde ine men túime de óndire almai otyrmyz. Mysaly, mystan maida dispersti untaq alsańyz, ol mystyń qunynan on ese, tipten júz esedei qymbat turady. Ǵylymdy tehnologiiaǵa negizdep jumys isteýge qabiletti qazirgi ǵalymdardyń jasy 60-70 aralyǵynda. Deni – qartaiǵandar. Al jastar men aqsaqaldar arasynda bailanys úzilgen. Shákirt degen ustazynyń qasynda júrýi kerek. Midy basqa adamǵa quiyp berýge bolmaidy, biraq ony kúndelikti áńgimelesý, sóilesý, aqyldasý arqyly qalyptastyrýǵa bolady. Ǵylymdy ustaz arqyly igerý ońai. Osyndai máseleler ǵylymnyń qanat jaiýyna kedergi bolyp jatady. Ailyǵy az bolǵandyqtan, jastardyń ǵylymǵa degen umtylysy joqtyń qasy.
Kóliktiń «ómirin» arttyratyn tásil
– Organikalyq kataliz jáne elektrohimiia institýtynyń búgingi tynys-tirshiligi qandai jáne ǵylymǵa qatysty ashylyp jatqan jańalyqtaryńyz bar ma?
– Kataliz boiynsha jer betinde tórt institýt bar, al elektrohimiia institýty Orta Aziiada bizdiń respýblikamyzda. Kataliz degenimiz munai ónimderin óńdeýde, ártúrli organikalyq qosylystar alýda qoldanylady. Katalizdiń tolyq teoriiasy áli jasalmaǵan. Kólikterdiń tútinindegi ýly zattardy zalalsyzdandyrý úshin kezinde budan 25-30 jyl buryn institýtta ártúrli katalizator jasalynǵan. Almatydaǵy kólikterge katalizator-neitralizator qoiylýy kerek degen nusqaý shyǵarylýy kerek bolatyn. Biraq sońy aiaqsyz qaldy. Kezinde metro salynǵanda bizdiń institýt jasaǵan katalizatorlar jan-jaqty paidalanyldy. Óitkeni katalizator qoldanylmasa, jabyq bólmede, jer astynda ishten janatyn qozǵaltqysh jumys istep tursa, adam ýlanady, tipti ólim qaýpi tónedi. Al elektrohimiia salasynda ártúrli beiorganikalyq qosylystar alýdamyz. Metaldardyń nanoólshemdi untaqtaryn alýdy bastadyq. Mysaly, mystyń untaǵyn kólikterdiń avtolyna qossa, qozǵaltqyshtyń jumys isteý ýaqyty bes eseden kóp uzarady, shý, vibratsiia azaiady, janarmai shyǵyny 10-15 paiyzǵa tómendeidi. Mundai untaqtar basqa da salalarda kóp qoldanys tabady. Jezqazǵannyń ashyq shahtalarynda salmaǵy 100 tonna bolatyn BelAZ mashinalary jerdiń astynan ken tasidy. Bir kóliktiń motory jarty jyldan keiin isten shyǵady. Óitkeni kólik tynymsyz táýlik boiy jumys isteidi, al júrgizýshileri alty saǵat saiyn aýysyp otyrady. Atalǵan untaqty qosqanymyzda, bir kóliktiń motory birneshe jylǵa deiin jaramdy boldy.
«Baiqońyrdan» ushqan zymyrandar apatqa ushyraǵan saiyn jerimizge 400-600 tonnadai geptil tógiledi eken. Geptil degen óte ýly zat.
– Tepe-teńdikke qarap jatqan eshkim joq, ol óte joǵary shekte buzylǵan. Óndiris oryndary qaldyqtardy sýǵa aǵyzyp, qorshaǵan ortany lastap jatyr. Sheteldikter quramynda kúkirtsýtek bar gazdardy ziiandyǵyna qaramastan aýada jaǵyp jiberip, atmosferany lastaýda. «Baiqońyrdan» ushqan zymyrandar apatqa ushyraǵan saiyn jerimizge 400-600 tonnadai geptil tógiledi eken. Geptil degen óte ýly zat. Ol topyraqqa sińdi, aýaǵa shashyldy. Onyń zardabyn qalai tartyp jatqanymyzdy bylai aitar edim. Eger qurbaqany ystyq sýǵa salyp jiberseńiz, birden sekirip shyǵýǵa tyrysady. Shyǵyp ketýi de múmkin ystyq sýdan. Al sol qurbaqany bólme temperatýrasyndaǵy sýǵa salyp, sýdy jailap, birtindep qyzdyra berseńiz, onyń denesi de birtindep temperatýraǵa beiimdele beredi. Sýdyń temperatýrasy 1000-qa jetkende pisip óledi. Sol siiaqty adamnyń da aǵzasy ekologiialyq apattyń saldarlaryna úirene beredi, biraq biraz ýaqyttan keiin solardyń áserinen ýaqyty jetpei tirshiligin toqtatady.
Áńgimelesken, Arailym JOLDASBEKQYZY
P.S. Osydan biraz jyldar buryn ǵylymdy damytamyz degen bastamamen ǵylymi parkter quryldy. Olardyń ǵylymǵa asa zor paidasy timedi. Ondai ortalyqtar sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen qamtamasyz etilgen. Biraq olarmen jumys istei biletin naǵyz ǵalymdar bolmady. Bul ortalyqtarǵa ǵalymdar baryp, óz usynystaryn aitsa, óz usynystary úshin qarjy tóleýi tiis, biraq ondai qarjy ádette ǵalymdarda bolmaidy. Sonymen, sol jerdegi qazirgi zamanǵa sai qondyrǵylardyń kóbi jumys istemei tur.
