«Adam kóleńkesinen qashyp qutyla almaidy»,- degen sózdi aitqan adam qansha danyshpan bolsada, adam balasy jaqsylyq pen jalǵas júretin jamandyǵymen kúresýine erik berilgen. Hákim Abai oǵan: «Adam minezin túzep bolmaidy degen adamnyń tilin keser edim»,- dep emeýrin tanytady. Biraq, bizge kemeńger Abaidyń emeýrini túsiniksiz.
Óitkeni, biz dúnieni tirshiligimizge qajetti nemese qajetsiz dep ekige bólip qaraityn zamana urpaqtarymyz. Eń ońtaily joldy osy dep baǵamdaimyz. Sóite tura jan dúniemizde álde bir beimaza kúi tynym bermei turǵanyna ishimiz qazandai qainaidy, kúiinemiz, ókinemiz. Biraq, ne shara.
Ómirde izgilik pen meiirimdiliktiń mereii ústem bolýy úshin qandai qýat, qandai rýhani óris kerek? Ol bar ma? Bar bolsa qaida? Joq bolsa, nege joq? Sonda adam boiyndaǵy raqymshyldyq, oiyndaǵy parasat, meiirimdilik sezimderin tunshyqtyryp turǵan ne nárse? Ol qandai zulmat?
Parasat maidany
Egoizm. Álem osy tamyrdyń qan soǵysynyń yrqynda. Bul ózińniń qalaýyńdy ǵana qanaǵattandyrý. Joq. Ózińniń emes. Ásili nápsińniń. Sebebi Hákim Abai: «Menimen menikiniń aiyrylǵanyn, Óldi dep at qoiypty óńkei bilmes»,-dep paiymdaidy. Demek, «MEN» rýh, jan. Al, «MENIKI» nápsi, tán. Túsinikti. «Meni» men «menikiniń» mánin ajyratyp alýymyzdyń basty sebebi jaqsy men jamannyń sanamyzda midai aralasyp ketpeýi úshin baǵyt-baǵdar bolsyn.
Al, altrýizm degen ne? Bul eshqandai syi-siiapat pen qurmet kútpesten ózgelerge jaqsylyq jasaý. Jaqsylyq jasai alýdyń ózi syi-siiapat. Biraq, jaqsylyq jasaýdyń bir úlgisi bolýy kerek emes pe? Ol ózgege degen meiirimdilik, aiaýshylyq, jaqsy kórýshilik, qaiyrymdylyq, mahabbat. Meiirimdilik – ol jaqsylyqtyń ózi. Ekeýi bólip alǵysyz bir bútin. Ózgeler kórý úshin, «desin deý úshin» (Hákim Abai) jasalatyn jaqsylyqtar – meiirimdilik emes. Ol kirshiksiz asyl qasietterdiń ózin «meniki» (ego) úshin paidalanǵysy keletin zulymdyq. Asyl dinimiz Islam ony «riia» deidi.
- Onda turǵan ne bar eken? Ol tirshilik etýdiń bir zańdylyǵy emes pe? Biz onsyz ómir súre amaimyz ǵoi.
- Joq. Ol qoǵamdy tyǵyryqqa tireidi. Otbasynda. Jeke adamdy da. Túpki nátijesi sol. Ómirdiń kez-kelgen kórnisin alyp qarasaqta. Egoizmniń sońǵy aialdamasy jalǵyzdyq, jan azaby. Ol bizge eshqandai jaqsylyq ákelmedi. «Menikiniń» jekeshildik múddesin álemniń bar lázzaty jiylsady qanaǵattandyra almaidy.
Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Adamdarǵa meiirimdilik tanytpaǵandarǵa Alla meiirimdilik jasamaidy», – deidi. Hákim Abai: «Raqymdylyq, meiirbandylyq, ýa árbir túrli adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oilaǵandai oidy olarǵa da bolsa igi edi, demek bular – júrek isi, asyqtyq ta – júrek isi», – dep Paiǵambarymyzdyń (s.a.s.) ósietin oi eleginen ótkizip, maǵynasyn dál sol qalpynda jetkizedi.
Birinshi kórinis
Bári jaqsy. Basynda. Sodan keiin. Iá. Egoizm ishki sezimmen jymdasyp, eki adamnyń qarym-qatynasyna aralasa bastaǵanda súiispenshilik sezimine oryn qalmaidy. Áiel zaty er adamnyń únemi mán berip, túrli syilyqtar tartý etip, ózi úshin ǵana ómir súrgenin qalaidy. Durys. Biraq, osy egoistik programa áieldi únemi mazasyz kúige salady. Jaisyzdyq syilaidy.Únemi talap etý. Taǵyda, taǵyda...
Paradoks. Rýhani kózqaras boiynsha egoistik qalaýdy qanaǵattandyrý múmkin emes. Qalaýymyzdy izdep tapqan sátte tynyshtyq tapqandai bolamyz. Biraq keýde tusymyz álide qýys bolyp turǵan siiaqty. Taǵyda álde ne jetispei turǵandai. Taǵyda jantalasa izdeimiz, taǵyda azap...
Ekinshi kórinis
Kúndelikti turmysta barlyǵy óz qalaǵanymyzsha bolsa deimiz. Birneshe jyl buryn satyp alǵan kóligim men úiim bar (úlken bolmasada). Allaǵa shúkir. Biraq, jolda kele jatyp sál jyltyraǵan kólikti kórgende nege oiym ózgerip kete beredi? Qyzyq. Ishime sańyraý qulaqtar qaptap ósip ketkendei.
Úshinshi kórinis
Jumysta da solai. Qyzmet óte qolaily. Qyzmettik dárejemde jaman emes. Jalaqyda. Biraq, anaý qyzmetkerdiń jalaqysy nege menikinen kóbirek. Onyń ústine basshylyqpen de óte jaqsy qarym-qatynas jasaidy. Bul ádildik emes qoi. Iá. Ádildik emes. Ázirge meniń oiymsha. Meniń emes. «Menikiniń». Ár adam dál osy sezimdi ishtei sezingen bolar. Mindetti túrde. Óitkeni, ol bizdiń tabiǵatymyz. Odan qashyp qutyla almaimyz. Jan-dúniemizdegi qaishylyq reziýmesiniń qysqasha nusqasy osyndai.
Biz osylai ómir súremiz. Únemi jan kúizelisi. Uiqysyz túnder. Kúnder. Saǵattar. Minýttar. Basqasha ómir súrý jolyn tappadyq jáne osylai ómirden ótemiz. Ólsheýli ǵumyr. Ókinishti. Mańdaiymyzǵa jazylǵany osy ma? Álde basqa jol bar ma?
Tórtinshi kórinis
Bar. Basqa adamdar baqytty bolsa – bizde baqyttymyz. Bul Allanyń zańy. Jatarqannyń ámiri. Ómirlik óshpes ólshem. Ardaqty Muhammed Paiǵambarymyz (s.a.s.) bul qaǵidany: «Ózine qalaǵan jaqsylyqty ózgege de qalamaiynsha shyn musylman bola almaidy»,-dep musylman balasy osy ustanymdy eń birinshi basshylyqqa alý kerektigin shegelep aitady. Bul ýtopiia siiaqty bolyp kórinedi. Biraq, otbasylyq jaǵdaiǵa qarasaq munyń shyndyq ekenine kózimiz anyq jetedi. Myna kóriniske qaraiyqshy. Anasynyń qushaǵyndaǵy bala erke qylyǵymen, sheksiz qýanyshymen anasyn baýrap alǵan. Balasy qanshalyqty qýansa anasy da sonshalyqty qýanyshty, ári baqytty. Balasynan aianar meiirimi joq. Ol kúlse kúledi, jylasa jylaidy. Adamdar da, qoǵamda, búkil álem, ǵalam da solai. Tutas zańǵa baǵynady. Ol bir-birine degen meiirim, mahabbat. Dinniń maqsaty árbir adamnyń júregine osy meiirimdilik dánegin egý bolatyn.
Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Adamdarǵa meiirimdilik tanytpaǵandarǵa Alla meiirimdilik jasamaidy», – deidi. Hákim Abai: «Raqymdylyq, meiirbandylyq, ýa árbir túrli adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oilaǵandai oidy olarǵa da bolsa igi edi, demek bular – júrek isi, asyqtyq ta – júrek isi», – dep Paiǵambarymyzdyń (s.a.s.) ósietin oi eleginen ótkizip, maǵynasyn dál sol qalpynda jetkizedi.
Sonymen, kúnniń sáýlesi tússe kóleńke kimniń basynda bolmaidy, biraq odan keletin ziian shamaly. Eń bastysy ómirdegi, qoǵamdaǵy, jan-dúniemizdegi kóleńkelerden Jaratqan iem jar bolyp, aman saqtasyn!
Óitkeni onyń qateri... Qaýpi...
Áset BEKTUR
