– 1969 jyly QazKSR ǴA qarasty Astrofizika institýtynyń observatoriiasynda qazaqstandyq ǵalymdar Kogoýtek kometasy men ózge de aspan denelerine baqylaý júrgizip jatqan edi. Keiinnen bizdiń qatarymyzǵa Kievten kelgen Klim Chýriýmov pen Svetlana Gerasimenko kelip qosyldy. Ol kezde bizdiń instiýtta ornatylǵan Menisk teleskopy qatty qyzyqtyratyn. Onyń ústinde Alataýdyń baýraiyndaǵy bizdiń observatoriia aspan denelerin anyqtaýǵa barynsha qolaily bolatyn. Sondyqtan odaq boiynsha tanylǵan astronomdar Almatyǵa jii at basyn burýshy edi. Ol kezde shamasy Svetlana Gerasimenko aspiranttyq jumysyn qorǵap júrgen edi. Jaz ortasy bolǵandyqtan S.Gerasimenko aspan denelerin aily túnderde erkin baqylap, zertteý jumystarymen ainalysqany esimde. Ol Menisk teleskopynyń kómegimen kóptegen aspan deneleriniń fotosýretterin túsirdi. Al K.Chýriýmov bolsa túsirilgen sýretterdi muqiiat qarap, súzgiden ótkizdi. Bir kúni ol jańa kometa tabylǵanyn qýana habarlady. Budan keiin ol AQSh-ta ornalasqan álem boiynsha Astrofizika ortalyǵyna jedel hat jóneltip, jańa kometany anyqtaǵandaryn habarlap, aspan denesine 67P/Chýriýmova-Gerasimenko dep at qoiyp, aidar taqqanyn habarlady. Qalyptasqan dástúr boiynsha qai astronom kometany ashsa, aspan denesi sonyń atymen atalatyny belgili.
– Sonda teleskoppen aspan denelerin baqylaǵanda kometany birden aiqyndaý qiyn bolǵany ǵoi. Tek sýretterdi qarap otyryp anyqtaityn bolǵany ma?
– Durys aitasyz, teleskoppen qarap otyryp, kometany birden anyqtaý múmkin emes. Tek fotosýretterdi salystyryp otyryp qana kometa anyqtalady. Fotosýretterdi baqylǵanǵanda onyń ainalasyndaǵy ózge de aspan deneleriniń ornalasýyn anyqtaýǵa týra keledi. Bul asqan shydamdalyqty qajetsinetin jumys. Al Klim Chýriýmov asqan qyraǵy, árbir aspan denesin muqiiat zerttep, ony sońyna deiin zertteitin maitalman astronom boldy.
– Aityńyzshy Vladimir Mihailovich, eýropalyq ǵalymdar Qazaqstanda anyqtalǵan kometany «Fila» zertteý robotyn qondyrýǵa ne úshin tańdap aldy?
– O basta ǵalymdar «Fila» zertteý robotyn qondyratyn birneshe kometany iriktep alǵan bolatyn. Sońynan olardyń tańdaýy 67P/Chýriýmova-Gerasimenko kometasyna tústi. Jalpy kún orbitasynda myńǵa tarta kometa anyqtalǵany belgili. Eń birinshi kezekte kometa Jer sharyna jaqyn bolýy kerek edi. Osy turǵydan alǵanda 67P/Chýriýmova-Gerasimenko kometasynyń joly boldy dep oilaimyn. Budan basqa aspan denesiniń kún orbitasyn ainalyp qozǵalýdaǵy jyldamdyǵy da basshylyqqa alynady. Aitalyq, 67P/Chýriýmova-Gerasimenko kometasy 6,5 jylda kún orbitasyn bir ainalyp shyǵady. Al keibir kometalar 6 myń jylda bir ainalym jasaidy. Jalpy alǵanda bul jerde úlken esepteýler bolǵany anyq. Osy esepteýler men zertteýlerdiń nátijesinde tańdaý 67P/Chýriýmova-Gerasimenko kometasyna túsken.
– Ǵalymdar «Fila» zertteý robotyn biz sóz etip otyrǵan kometaǵa sátti qondyrdy. Endi budan ǵylymǵa qandai paida bolady?
– Qarapaiym halyq bul jobadan qandai da bir materialdyq igilik kútýi múmkin. Birden aitaiyq, bul joba ǵylymda jańa ilim men uǵymnyń paida bolýyna negiz bolady. Ǵalymdar álemniń jaratylysy jaiyndaǵy biraz suraqtarǵa jaýap alýy múmkin. 67P/Chýriýmova-Gerasimenko kometasyna sátti qonǵan «Fila» zertteý roboty jerge qaityp oralmaityny belgili. Tipti, shaǵyn zertteý qurylǵysyn dittegen jerge jetkizgen «Rozetta» ǵarysh zondy da máńgilikke ǵarysh keńistiginde qalyp qoiǵanyn túsinýimiz kerek. Meniń bilýimshe, «Fila» zertteý roboty 7-8 baǵytta zertteý jumystaryn júrgizetin múmkindikke ie. Tipti, onyń shaǵyn burǵylaý qondyrǵysy da bar. Qondyrǵy kometadaǵy alǵan zattardy zerttep, ony «Rozetta» zondyna jiberedi. Al «Rozetta» jerge joldaidy. Alynǵan aqparattar boiynsha ǵalymdar jańa zertteýler bastaityny anyq. Árine, bul jobany iske asyrý úshin milliardtaǵan eýro jumsalyp otyr. Ádette mundai irgeli zertteýlerdi jekelegen memleketter júrgizbeidi. Bul – halyqaralyq joba. Qyrýar qarjyny qajetsinedi. EýroOdaq elderi adrondy kollaider jobasyna da qyrýar qarjy jumsaǵanyn bilemiz. Mundai mańyzdy zertteý jumystaryn iske asyrýda qyrýar aqsha jelge ushty dep oilaý durys emes. Bolashaqta munyń qaitarymy bolatyna senimdimin.
– Kometanyń qurylymy jaiynda bálen dep pikir aitýǵa erte. Ǵalymdar kometanyń ón boiynda suiyq gazdar muz bolyp qatyp qalǵanyn aityp júr ǵoi. Budan basqa kometanyń diametri 10 shaqyrymǵa jýyq ekenin de anyqtaldy ǵoi. 67P/Chýriýmova-Gerasimenko ortasha kometalar tobyna jatady. Kometalaǵa qatysty myna bir jaitty aita ketýimiz kerek dep esepteimin. Oqyrmandarǵa qyzyqty bolýy múmkin. Ádette túnde aspanǵa kúz salǵanda jarqyryp juldyzdardyń aǵyp jatqanyn kóremiz, baiqaimyz. Shyndyǵynda olar juldyzdar emes, kometalardyń ushqyny. Kometadan bólinip, tómenge quldilap jarqylap aǵatyn ushqynnyń kólemi bidaidai-aq. Biraq onyń jarqyraýy orasan zor bolǵandyqtan milliondaǵan shaqyrymdardan bizge erkin kórinedi.
Suhbattasqan Nurlan JUMAQANOV,
«Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ Baspasóz qyzmeti jetekshisi.
