Қазақстандық журналистер Құрылтайдағы брифинг ережелерін қайта қарауды талап етіп, палата төрағасы Айбек Дәдебайға ұжымдық хат жолдады. Журналистердің талабын «Шекарасыз тілшілер» халықаралық ұйымы мен «Әділ сөз» қоры қолдады. Бұл мәселе қыркүйектің басынан бері көтеріліп келеді, алайда енді журналистер оны ұжымдық өтініш арқылы ресми деңгейде шешуді талап етіп отыр, деп хабарлайды dalanews.kz.
Журналистер нақты нені талап етіп отыр?
2026 жылғы 20 қазанда Құрылтайда аккредиттелген журналистердің ұжымдық хаты Айбек Дәдебайға жолданған. «Әділ сөз» қорының 21 қазандағы хабарламасында хатқа 40 журналист қол қойғаны көрсетілген. Ал кейбір жарияланымдарда қол қоюшылар саны 39 деп берілген.
Өтініш авторлары брифинг кезінде журналистерге алдын ала жарияланған тақырыптан тыс, бірақ спикердің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша да сұрақ қоюға рұқсат беруді сұрайды. Сонымен қатар ереже бұзылды деген ескертулерді рәсімдеу мен оларға шағымдану тәртібін нақтылауды талап етеді.
Даудың негізгі себебі – Құрылтай бюросы 2026 жылғы 7 қыркүйекте бекіткен регламент. Оның талаптарына сәйкес, журналистер брифингте сұрақтарды алдын ала жарияланған күн тәртібіне қатаң сәйкестендіріп қоюы керек. Ережені екі рет бұзған журналист алты айға дейін аккредитациясынан айырылуы мүмкін.
Журналистердің пікірінше, мұндай тәртіп қоғам үшін маңызды мәселелерді көтеруге кедергі келтіруі мүмкін. Мәселен, белгілі бір заң жобасына арналған брифинг кезінде журналист сол салаға жауапты лауазымды тұлғадан басқа да өзекті оқиға жөнінде сұрай алмай қалуы ықтимал.
Неліктен мәселе дәл қазір қайта көтерілді?
Мәселенің тарихы қазан айынан басталмайды. Қыркүйектің басында-ақ журналистердің Құрылтай ғимаратында еркін жүріп-тұруына және депутаттармен кулуарда сөйлесуіне қойылған шектеулер сынға ұшыраған.
2026 жылғы 1 қыркүйекте «Әділ сөз», «Құқықтық медиа орталық», MediaNet және Қазақстанның адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық бюросы журналистердің жұмыс тәртібіне қатысты алаңдаушылық білдіріп, депутаттарды шектеулерді кәсіби қызметке кедергі келтіретін құралға айналдырмауға шақырған.
Ал 7 қыркүйекте Журналистерді қорғау комитеті (CPJ) Құрылтайдағы жаңа ережелерді алып тастауға шақырды. Ұйым журналистердің депутаттармен еркін байланысуына және оларға сұрақ қоюына қойылған шектеулер ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігін азайтатынын мәлімдеді.
9 қыркүйекте «Әділ сөз» қоры да жаңа регламент журналистердің қоғамдық маңызы бар ақпарат алу мүмкіндігін тарылтатынын атап өтті. Демек, журналистердің кәсіби жұмысына қатысты мәселе бірнеше апта бұрын-ақ көтерілген.
Қазан айында дау нақты оқиғадан кейін қайта өршіді. 30 қыркүйекте Ulysmedia тілшісі Әсем Ғұмарова Қаспий теңізінде 14 әскери қызметшінің қаза табуына қатысты сұрақ қойған. Алайда брифинг компьютерлік қылмыстар туралы конвенцияға арналғандықтан, Құрылтай аппараты бұл сұрақтарды күн тәртібіне сәйкес емес деп бағалап, редакцияға ескерту жіберген. Қайталанған жағдайда журналист аккредитациясынан алты айға дейін айырылуы мүмкін екені ескертілген.
Осы оқиғадан кейін журналистер мәселені жеке редакцияның шағымы деңгейінде қалдырмай, ұжымдық талапқа айналдырды. 20 қазанда Дәдебайға хат жолданып, 21 қазанда «Әділ сөз» қоры мен халықаралық басылымдар бұл талап туралы жариялады. «Шекарасыз тілшілер» ұйымы да журналистердің талабын қолдап, шектеулерді дереу алып тастауға шақырды.
Сондықтан бұл ұйымдар мәселені енді ғана байқады деу дұрыс емес. Бұған дейін де мәлімдемелер жасалған. Қазіргі ерекшелік – журналистердің өздері бірлесіп, нақты ережені өзгерту туралы ресми талап қойып отыр.
Құрылтай аппараты шектеулерді қалай түсіндірді?
Бұған дейін Құрылтай төрағасының орынбасары Дания Еспаева журналистердің жұмысы шектелмегенін, керісінше, ретке келтірілгенін айтқан. Оның пікірінше, БАҚ өкілдері депутаттар қарастырып жатқан заң жобаларына көбірек назар аударуы керек. Сондай-ақ журналистердің депутаттарға баспасөз қызметі арқылы сұхбат сұрап, басқа мәселелер бойынша да хабарласуына мүмкіндік бар екенін түсіндірген.
Алайда журналистердің талабы тек брифингтің тақырыбына қатысты емес. Олар мемлекеттік орган өкілдеріне қоғам үшін маңызды кез келген мәселе бойынша сұрақ қою мүмкіндігі сақталуы керек деп есептейді.
Бұл жерде негізгі қайшылық анық: Құрылтай аппараты іс-шаралардың тәртібін сақтауды көздесе, журналистер мұндай тәртіп ақпарат алу құқығын шектемеуі керек деп санайды.
Бұл журналистика үшін нені білдіреді?
Құрылтайдағы дау Қазақстандағы сөз бостандығы мен журналистердің кәсіби қызметіне қатысты кеңірек мәселені қайта көтерді. «Үнсіздікке мәжбүр болған журналистика» тақырыбында бұрын қарастырылғандай, журналистерге қысым, ақпаратқа қол жеткізу қиындығы және өзін-өзі цензуралау қаупі бір-бірімен байланысты мәселелер.
Егер журналист сұрақ қойғаны үшін аккредитациядан айырылуы мүмкін деп қауіптенсе, бұл оның жұмыс тәсіліне әсер етуі ықтимал. Ал мемлекеттік орган өкілдеріне сұрақ қою мүмкіндігі шектелсе, қоғам да маңызды ақпаратты тікелей сұрау арқылы алу мүмкіндігінен айырылады.
Қазір журналистердің ұжымдық хатына Құрылтай басшылығының қандай жауап беретіні маңызды. Ашық дереккөздерде хатқа ресми жауап жарияланғаны туралы ақпарат әзірге жоқ.
Басты сұрақ – журналистердің талаптары ескеріліп, даулы регламент қайта қарала ма, әлде брифингтегі сұрақтарға қойылған шектеулер бұрынғы күйінде қала ма?
