Qazaqstandyq jýrnalister Quryltaidaǵy brifing erejelerin qaita qaraýdy talap etip, palata tóraǵasy Aibek Dádebaiǵa ujymdyq hat joldady. Jýrnalisterdiń talabyn «Shekarasyz tilshiler» halyqaralyq uiymy men «Ádil sóz» qory qoldady. Bul másele qyrkúiektiń basynan beri kóterilip keledi, alaida endi jýrnalister ony ujymdyq ótinish arqyly resmi deńgeide sheshýdi talap etip otyr, dep habarlaidy dalanews.kz.
Jýrnalister naqty neni talap etip otyr?
2026 jylǵy 20 qazanda Quryltaida akkredittelgen jýrnalisterdiń ujymdyq haty Aibek Dádebaiǵa joldanǵan. «Ádil sóz» qorynyń 21 qazandaǵy habarlamasynda hatqa 40 jýrnalist qol qoiǵany kórsetilgen. Al keibir jariialanymdarda qol qoiýshylar sany 39 dep berilgen.
Ótinish avtorlary brifing kezinde jýrnalisterge aldyn ala jariialanǵan taqyryptan tys, biraq spikerdiń quzyretine kiretin máseleler boiynsha da suraq qoiýǵa ruqsat berýdi suraidy. Sonymen qatar ereje buzyldy degen eskertýlerdi rásimdeý men olarǵa shaǵymdaný tártibin naqtylaýdy talap etedi.
Daýdyń negizgi sebebi – Quryltai biýrosy 2026 jylǵy 7 qyrkúiekte bekitken reglament. Onyń talaptaryna sáikes, jýrnalister brifingte suraqtardy aldyn ala jariialanǵan kún tártibine qatań sáikestendirip qoiýy kerek. Erejeni eki ret buzǵan jýrnalist alty aiǵa deiin akkreditatsiiasynan aiyrylýy múmkin.
Jýrnalisterdiń pikirinshe, mundai tártip qoǵam úshin mańyzdy máselelerdi kóterýge kedergi keltirýi múmkin. Máselen, belgili bir zań jobasyna arnalǵan brifing kezinde jýrnalist sol salaǵa jaýapty laýazymdy tulǵadan basqa da ózekti oqiǵa jóninde surai almai qalýy yqtimal.
Nelikten másele dál qazir qaita kóterildi?
Máseleniń tarihy qazan aiynan bastalmaidy. Qyrkúiektiń basynda-aq jýrnalisterdiń Quryltai ǵimaratynda erkin júrip-turýyna jáne depýtattarmen kýlýarda sóilesýine qoiylǵan shekteýler synǵa ushyraǵan.
2026 jylǵy 1 qyrkúiekte «Ádil sóz», «Quqyqtyq media ortalyq», MediaNet jáne Qazaqstannyń adam quqyqtary men zańdylyqty saqtaý jónindegi halyqaralyq biýrosy jýrnalisterdiń jumys tártibine qatysty alańdaýshylyq bildirip, depýtattardy shekteýlerdi kásibi qyzmetke kedergi keltiretin quralǵa ainaldyrmaýǵa shaqyrǵan.
Al 7 qyrkúiekte Jýrnalisterdi qorǵaý komiteti (CPJ) Quryltaidaǵy jańa erejelerdi alyp tastaýǵa shaqyrdy. Uiym jýrnalisterdiń depýtattarmen erkin bailanysýyna jáne olarǵa suraq qoiýyna qoiylǵan shekteýler aqparatqa qol jetkizý múmkindigin azaitatynyn málimdedi.
9 qyrkúiekte «Ádil sóz» qory da jańa reglament jýrnalisterdiń qoǵamdyq mańyzy bar aqparat alý múmkindigin taryltatynyn atap ótti. Demek, jýrnalisterdiń kásibi jumysyna qatysty másele birneshe apta buryn-aq kóterilgen.
Qazan aiynda daý naqty oqiǵadan keiin qaita órshidi. 30 qyrkúiekte Ulysmedia tilshisi Ásem Ǵumarova Qaspii teńizinde 14 áskeri qyzmetshiniń qaza tabýyna qatysty suraq qoiǵan. Alaida brifing kompiýterlik qylmystar týraly konventsiiaǵa arnalǵandyqtan, Quryltai apparaty bul suraqtardy kún tártibine sáikes emes dep baǵalap, redaktsiiaǵa eskertý jibergen. Qaitalanǵan jaǵdaida jýrnalist akkreditatsiiasynan alty aiǵa deiin aiyrylýy múmkin ekeni eskertilgen.
Osy oqiǵadan keiin jýrnalister máseleni jeke redaktsiianyń shaǵymy deńgeiinde qaldyrmai, ujymdyq talapqa ainaldyrdy. 20 qazanda Dádebaiǵa hat joldanyp, 21 qazanda «Ádil sóz» qory men halyqaralyq basylymdar bul talap týraly jariialady. «Shekarasyz tilshiler» uiymy da jýrnalisterdiń talabyn qoldap, shekteýlerdi dereý alyp tastaýǵa shaqyrdy.
Sondyqtan bul uiymdar máseleni endi ǵana baiqady deý durys emes. Buǵan deiin de málimdemeler jasalǵan. Qazirgi erekshelik – jýrnalisterdiń ózderi birlesip, naqty erejeni ózgertý týraly resmi talap qoiyp otyr.
Quryltai apparaty shekteýlerdi qalai túsindirdi?
Buǵan deiin Quryltai tóraǵasynyń orynbasary Daniia Espaeva jýrnalisterdiń jumysy shektelmegenin, kerisinshe, retke keltirilgenin aitqan. Onyń pikirinshe, BAQ ókilderi depýtattar qarastyryp jatqan zań jobalaryna kóbirek nazar aýdarýy kerek. Sondai-aq jýrnalisterdiń depýtattarǵa baspasóz qyzmeti arqyly suhbat surap, basqa máseleler boiynsha da habarlasýyna múmkindik bar ekenin túsindirgen.
Alaida jýrnalisterdiń talaby tek brifingtiń taqyrybyna qatysty emes. Olar memlekettik organ ókilderine qoǵam úshin mańyzdy kez kelgen másele boiynsha suraq qoiý múmkindigi saqtalýy kerek dep esepteidi.
Bul jerde negizgi qaishylyq anyq: Quryltai apparaty is-sharalardyń tártibin saqtaýdy kózdese, jýrnalister mundai tártip aqparat alý quqyǵyn shektemeýi kerek dep sanaidy.
Bul jýrnalistika úshin neni bildiredi?
Quryltaidaǵy daý Qazaqstandaǵy sóz bostandyǵy men jýrnalisterdiń kásibi qyzmetine qatysty keńirek máseleni qaita kóterdi. «Únsizdikke májbúr bolǵan jýrnalistika» taqyrybynda buryn qarastyrylǵandai, jýrnalisterge qysym, aqparatqa qol jetkizý qiyndyǵy jáne ózin-ózi tsenzýralaý qaýpi bir-birimen bailanysty máseleler.
Eger jýrnalist suraq qoiǵany úshin akkreditatsiiadan aiyrylýy múmkin dep qaýiptense, bul onyń jumys tásiline áser etýi yqtimal. Al memlekettik organ ókilderine suraq qoiý múmkindigi shektelse, qoǵam da mańyzdy aqparatty tikelei suraý arqyly alý múmkindiginen aiyrylady.
Qazir jýrnalisterdiń ujymdyq hatyna Quryltai basshylyǵynyń qandai jaýap beretini mańyzdy. Ashyq derekkózderde hatqa resmi jaýap jariialanǵany týraly aqparat ázirge joq.
Basty suraq – jýrnalisterdiń talaptary eskerilip, daýly reglament qaita qarala ma, álde brifingtegi suraqtarǵa qoiylǵan shekteýler burynǵy kúiinde qala ma?
