Dala News тілшісі Қазақстандағы резонансты журналистік істерді, сөз бостандығына қатысты мәселелерді және тәуелсіз журналистердің бүгінгі жағдайын саралап көрді.
Асхат Шәріпжановтың өлімі, Оралғайша Омаршанованың жоғалуы, Айдос Садықовтың қастандық салдарынан көз жұмуы және бүгінгі журналистерге қатысты сот істері. Қазақстанда тәуелсіз журналистика қандай кезеңдерден өтті және қоғам шындықты іздеген адамдардың тағдырынан қандай сабақ алуы керек?
Журналистика қоғамға ұнамайтын сұрақтарды қою үшін қажет. Биліктің шешімін сынау, мемлекеттік органдардың жұмысын тексеру, жемқорлық туралы күмәнді деректерді зерттеу, қарапайым азаматтардың мәселесін жария ету журналистің негізгі міндеттерінің қатарына жатады. Алайда дәл осы міндеттер кей жағдайда журналистің өзіне қауіп төндіреді. Бірі белгісіз жағдайда қаза табады, бірі із-түзсіз жоғалады, енді бірі сот алдында жауап береді немесе кәсіби қызметіне шектеу қойылғанын көреді.
Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы тарихында журналистердің өліміне, жоғалуына және кәсіби қызметіне байланысты қоғамда үлкен резонанс тудырған оқиғалар аз емес. Олардың кейбірі қылмыстық істерге ұласып, сот үкімдерімен аяқталды. Басқа оқиғаларда ресми қорытындыларға қатысты сұрақтар сақталып қалды. Соңғы жылдары журналистерге қатысты сот процестері мен тәуелсіз редакциялардың жұмысына қойылған шектеулер сөз бостандығы мәселесін қайтадан күн тәртібіне шығарды.
Бұл оқиғалардың барлығын бір себеппен байланыстыруға немесе әрбір өлімді саяси қастандық деп атауға болмайды. Әр істің өз тарихы, дәлелдері және құқықтық бағасы бар. Бірақ оларды қатар қарастырғанда, Қазақстандағы журналист қауіпсіздігі, тергеудің ашықтығы және қоғамның ақпарат алу құқығы туралы маңызды сұрақтар туындайды.
Шындықты іздеген журналистердің тағдыры
Қазақстандағы резонансты істердің бір бөлігі 2000 жылдардың басында болды. Бұл кезеңде интернет-басылымдар қалыптасып, тәуелсіз газеттер қоғамдық-саяси өмірдегі өткір тақырыптарды көтере бастады. Журналистер мемлекеттік органдардың жұмысын, жекешелендіру мәселелерін, ықпалды адамдардың қызметін және ықтимал заң бұзушылықтарды зерттеді.
Осындай журналистердің бірі Асхат Шәріпжанов еді. Ол «Навигатор» интернет-басылымында жұмыс істеді. 2004 жылы журналист жол-көлік оқиғасынан кейін ауыр жарақат алып, қайтыс болды. Оның өліміне байланысты ресми нұсқа жарияланғанымен, әріптестері оқиғаның кейбір мән-жайына күмән келтірді.
Бұған журналистің кәсіби қызметі мен жариялауға дайындалып жүрген материалдары туралы айтылған пікірлер себеп болды. Кейбір мәліметтерде оның диктофоны мен жұмыс материалдарына қатысты сұрақтар көтерілді. Осы жайттар әріптестерінің арасында күдік туғызды.
Алайда журналистің өліміне саяси тапсырыс себеп болды деген тұжырымды растайтын жеткілікті жария дәлел жоқ. Сондықтан бұл оқиғаны нақты дәлелденген саяси қастандық ретінде көрсету дұрыс емес. Соған қарамастан, Шәріпжановтың өлімі журналистердің қауіпсіздігі мен тергеу нәтижелерінің қоғамға қаншалықты ашық түсіндірілгені туралы пікірталаста әлі де аталады.
Оралғайша Омаршанованың тағдыры да Қазақстан журналистикасының ең ауыр оқиғаларының бірі болып қалды. Ол «Заң және құқық» газетінде жұмыс істеп, қылмыс пен қоғамдық маңызы бар мәселелерге қатысты материалдар дайындаған. 2007 жылы журналист жоғалып кетті. Оның тағдырына қатысты тергеу ұзақ жылдарға созылып, оқиға туралы қоғамда көптеген сұрақ туындады.
Омаршанованың жоғалуы журналистердің тек жарияланған материалдары үшін ғана емес, зерттеп жүрген тақырыптары үшін де қауіпке тап болуы мүмкін екенін көрсетті. Бірақ мұндай істерде болжам мен дәлелдің ара-жігін ажырату қажет. Журналистің қандай тақырыптарды зерттегені маңызды болғанымен, оның жоғалуына нақты не себеп болғанын тексерілген материалдар мен құқықтық қорытындыларға сүйеніп айту керек.
Бұл істердің қоғам жадында сақталуының себебі бір ғана қайғылы оқиғамен шектелмейді. Мұнда журналистің жеке тағдырымен қатар, кәсіби қызметті қауіпсіз атқару мүмкіндігі, тергеудің сапасы және мемлекеттік органдарға деген сенім мәселесі де бар.
Айдос Садықовтың өлімі және халықаралық резонанс
2024 жылғы 18 маусымда Киев қаласында қазақстандық журналист Айдос Садықовқа оқ атылды. Ол «Бәсе» YouTube-арнасы арқылы Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріне қатысты материалдар жариялап жүрген. Садықов ауыр жарақат алып, 2 шілдеде ауруханада қайтыс болды.
Оқиға Қазақстанда ғана емес, халықаралық журналистік ұйымдар арасында да үлкен резонанс тудырды. Украинадағы тергеу барысында қазақстандық азаматтар күдікті ретінде аталды. Қастандықтың сипаты, күдіктілердің әрекеті және істің әрі қарай қалай тергелетіні туралы сұрақтар халықаралық деңгейде талқыланды.
Садықовтың өліміне қатысты басты мәселе оның журналистік қызметі мен қастандықтың ықтимал себептері төңірегінде болды. Ол Қазақстандағы билік пен қоғамдық-саяси үдерістер туралы сыни материалдар жариялап келген. Дегенмен журналистің кәсіби қызметі мен қылмыстың арасындағы байланысты түпкілікті анықтау үшін тергеу дәлелдеріне және сот шешімдеріне сүйену қажет.
Бұл оқиға журналист қауіпсіздігі туралы әңгімені жаңа деңгейге шығарды. Журналист өз елінен тыс жерде жүрген жағдайда да қауіптен толық қорғалмауы мүмкін. Ал шетелде жасалған қылмысты тергеу үшін мемлекеттер арасындағы құқықтық ынтымақтастық, дәлелдерді жинау және күдіктілердің жауапкершілігін анықтау маңызды рөл атқарады.
Садықовтың қазасы қоғамға бір сұрақты қайта қойды: журналистің кәсіби қызметіне байланысты болуы мүмкін қылмыс толық әрі ашық тергеліп, кінәлі адамдардың жауапқа тартылуына қандай кепілдік бар?
Бұл сұраққа жауап беру үшін тек ресми мәлімдемелер жеткіліксіз. Тергеудің нәтижелері, сот процестерінің барысы және дәлелдердің қалай бағаланғаны туралы ақпарат та маңызды.
Журналистерге қысымның өзгерген сипаты
Бұрын журналистердің қауіпсіздігі туралы сөз болғанда, көбіне физикалық шабуылдар, қастандықтар мен күмәнді өлімдер еске түсетін. Қазір жағдай күрделене түсті. Журналистерге қысым көрсету тек күш қолданумен шектелмейді. Қылмыстық қудалау, сот процестері, аккаунттарды бұғаттау, жарияланымдарды өшіруді талап ету және кәсіби қызметпен айналысуға шектеу қою да тәуелсіз медианың жұмысына әсер етуі мүмкін.
Мұндай жағдайларда әрбір істі жеке қарастыру қажет. Журналист те заң талаптарын сақтауға, жариялаған мәліметтерін тексеруге және өзге адамдардың құқықтарын құрметтеуге міндетті. Егер ол заң бұзды деген күдікке ілінсе, іс әділ сот рәсімі арқылы қаралуы керек.
Сонымен бірге журналистің кәсіби қызметіне байланысты сот процесінің қоғамдық маңызын да ескерген жөн. Өйткені мұндай істердің салдары тек бір адамның тағдырымен шектелмеуі мүмкін. Басқа редакциялар да осы оқиғаларды бақылап, белгілі бір тақырыптарды жариялау кезінде ықтимал салдардан қауіптене бастайды.
Осыдан өзін-өзі цензуралау мәселесі туындайды. Журналист ашық тыйым болмаса да, сотқа тартылудан, айыппұлдан, қылмыстық жауапкершіліктен немесе кәсіби шектеулерден қорқып, маңызды тақырыпты зерттеуден бас тартуы мүмкін. Мұндай жағдайда қоғамға қажет ақпарат жарияланбай қалады.
Сөз бостандығына қатысты мәселенің күрделілігі де осында. Кейде жарияланымға тікелей тыйым салынбайды, бірақ оның ықтимал салдары журналистің жұмыс істеуіне әсер етеді. Сондықтан тәуелсіз медианың жағдайын бағалағанда, заңда көрсетілген құқықтармен қатар, журналистердің күнделікті жұмысында қандай кедергілерге тап болатынын да зерттеу қажет.
«Орда» басылымы және Гүлнара Бажкенова ісі
Қазақстандағы тәуелсіз журналистикаға қатысты резонансты істердің бірі «Орда» басылымының бұрынғы бас редакторы Гүлнара Бажкеноваға қатысты болды.
2026 жылғы тамызда жарияланған ақпараттарға сәйкес, Бажкеноваға сегіз жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалғаны хабарланды. Сонымен қатар оған кәсіби қызметіне қатысты шектеулер қойылғаны туралы мәлімет тарады. Бұл істі бағалағанда, соттың құқықтық қорытындыларын, айыптау тарапы ұсынған дәлелдерді, қорғау тарапының ұстанымын және апелляциялық процестің нәтижесін бөлек қарастыру керек. Сот шешімі заңды күшіне енген-енбегені және кейін қандай өзгерістер болғаны да маңызды.
Сонымен қатар мұндай істердің медиа саласына ықпалын талқылау қажет. Редакторға қатысты қатаң жаза немесе журналистік қызметпен айналысуға шектеу қойылуы басқа журналистердің де кәсіби жұмысына қатысты алаңдаушылық тудыруы мүмкін.
Мәселе журналисті сыннан немесе заң алдындағы жауапкершіліктен қорғауда емес. Негізгі мәселе құқықтық рәсімдердің әділдігіне, жазаның мөлшеріне және журналистің қоғамдық маңызы бар тақырыптарды зерттеу мүмкіндігіне қатысты. Осы мәселелерге толық әрі ашық жауап берілгенде ғана қоғам сот шешімдерін негізді бағалай алады.
KazTAG ісі және тәуелсіз редакциялардың болашағы
KazTAG ақпарат агенттігінің басшыларына қатысты сот істері де журналистік ортада үлкен пікірталас тудырды. Агенттік басшысы Әсет Матаев пен бас редактор Әмір Қасеновке қатысты сот шешімдері халықаралық журналистік ұйымдардың назарын аударды.
2026 жылы жарияланған мәліметтерде Матаевқа үш жарым жылға, ал Қасеновке 15 айға бас бостандығын шектеу жазасы тағайындалғаны айтылды. Бұл шешімдерге қатысты құқықтық бағалар мен журналистік ұйымдардың пікірлері әртүрлі болды.
Мұндай істерді талдағанда, соттың қандай дәлелдерге сүйенгенін, айыптаудың мәнін және қорғау тарапының уәждерін нақты көрсету қажет. Халықаралық ұйымдардың алаңдаушылығын да назардан тыс қалдыруға болмайды, бірақ олардың бағасын сотта анықталған фактілермен шатастырмаған жөн.
Дегенмен бұл істердің медиа саласы үшін маңызы айқын. Тәуелсіз редакцияның басшыларына қатысты сот шешімдері журналистік қауымдастықта кәсіби қызметтің шекарасы туралы пікірталас туғызады. Журналистер қандай жағдайда сын материал жариялай алады, қандай дәлелдерді ұсынуы керек және қоғамдық мүдде мен адамның құқықтары арасындағы тепе-теңдік қалай сақталуы тиіс деген сұрақтар туындайды.
Егер редакциялар өз жұмысына қатысты құқықтық талаптарды нақты түсінбесе немесе материал жариялағаны үшін қандай салдар болуы мүмкін екенін болжай алмаса, бұл олардың жұмыс тәсіліне ықпал етуі ықтимал. Әсіресе билік, ірі бизнес және қоғамдық маңызы бар даулы мәселелер туралы материалдар дайындайтын журналистер үшін құқықтық айқындық өте маңызды.
Сөз бостандығының халықаралық өлшемі
Қазақстандағы сөз бостандығы мәселесі халықаралық ұйымдардың баяндамаларында да көрініс табады. «Шекарасыз тілшілер» ұйымының баспасөз бостандығы индексі елдердегі журналистиканың жағдайын, медианың тәуелсіздігін, құқықтық ортаны және журналистердің қауіпсіздігін бағалауға арналған.
Қазақстанның бұл индекстегі орны елдегі медиа ахуалға қатысты халықаралық бағалаулардың бірі болып саналады. Алайда рейтингтің өзі барлық мәселені толық түсіндірмейді. Оның артында тұрған нақты оқиғаларды, заңнамалық өзгерістерді, журналистерге қатысты істерді және редакциялардың жұмыс жағдайын жеке қарастыру қажет.
«Журналистерді қорғау комитеті» сияқты халықаралық ұйымдар да журналистердің қауіпсіздігі мен кәсіби құқықтарына қатысты оқиғаларды бақылап отырады. Олардың жарияланымдары резонансты істерді салыстыруға және халықаралық стандарттармен бағалауға мүмкіндік береді.
Дегенмен халықаралық ұйымдардың тұжырымдары да дереккөз ретінде көрсетіліп, нақты фактілерден ажыратылуы керек. Егер ұйым белгілі бір сот ісін журналистикаға қысым ретінде бағаласа, материалда бұл бағаның кімге тиесілі екені анық жазылуы қажет.
Мұндай тәсіл журналистік материалдың сенімділігін арттырады. Өйткені өткір тақырыпты жазу үшін міндетті түрде дәлелденбеген айыптауларды қолдану қажет емес. Керісінше, нақты фактілер, ресми құжаттар, сот шешімдері және тараптардың ұстанымдары қатар берілгенде, мәселенің күрделілігі айқынырақ көрінеді.
Сөз бостандығы кімге қажет?
Сөз бостандығын журналистердің ғана мәселесі деп қарастыру қате. Журналист белгілі бір оқиғаны зерттей алмаса, азаматтар да сол оқиға туралы толық ақпарат ала алмауы мүмкін. Қоғамдық қаражаттың жұмсалуы, мемлекеттік шешімдердің қабылдануы, жемқорлыққа қатысты күмәндер және азаматтардың құқықтары туралы ақпарат қоғамның саналы шешім қабылдауына көмектеседі.
Сондықтан журналистің жұмысына кедергі келтіру қоғамның ақпарат алу құқығына да әсер етуі мүмкін. Бұл әсіресе жергілікті мәселелерді зерттейтін, мемлекеттік органдардың әрекетін тексеретін және азаматтардың шағымдарын жариялайтын редакциялар үшін маңызды. Сөз бостандығы журналистің кез келген ақпаратты дәлелсіз жариялауына рұқсат беру дегенді білдірмейді. Журналист кәсіби стандарттарды сақтауы, деректерді тексеруі және негізсіз айыптаулардан аулақ болуы керек. Бірақ заңды кәсіби қызметке қойылатын шектеулер де қажеттілікке, заңдылыққа және әділ рәсімдерге сай болуы тиіс.
Қоғам үшін басты мәселе журналистің кімге ұнайтыны емес, оның жариялаған деректерінің шынайылығы және ақпаратты тексеру мүмкіндігінің сақталуы. Билікті сынайтын журналист те, мемлекеттік органдардың ұстанымын қолдайтын журналист те заң алдында бірдей құқықтар мен міндеттерге ие болуы керек.
Егер журналист қате жіберсе, ол заң аясында жауап беруі мүмкін. Егер оған тағылған айып дәлелденбесе, оның құқықтары қорғалуы тиіс. Ал егер журналист кәсіби қызметіне байланысты шабуылға ұшыраса, бұл жағдай толық тергеліп, кінәлілер жауапқа тартылуы қажет.
Қаламның құны
Қазақстандағы журналистердің тағдыры туралы әңгіме тек өткенді еске алумен аяқталмауы керек. Асхат Шәріпжановтың өліміне қатысты сұрақтар, Оралғайша Омаршанованың жоғалуы, Айдос Садықовқа жасалған қастандық және қазіргі журналистерге қатысты сот процестері әртүрлі кезеңдер мен құқықтық жағдайларға жатады. Оларды бір оқиғаның жалғасы ретінде көрсетуге жеткілікті дәлел жоқ. Бірақ олардың әрқайсысы журналистің қауіпсіздігі мен кәсіби тәуелсіздігі туралы қоғамдық пікірталастың маңызды бөлігі болып отыр.
Әрбір резонансты істің әділ әрі ашық тергелуі қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне әсер етеді. Қылмыс жасалса, оның мән-жайы анықталуы керек. Сот процесі өтсе, тараптардың құқықтары сақталуы тиіс. Ал журналистік материал қоғамдық мүддеге қатысты болса, оны тексеру мен жариялау мүмкіндігі құқықтық тұрғыдан қорғалуы қажет.
Журналистің міндеті билікке ұнау емес, қоғамға қажет ақпаратты жинап, тексеріп, жариялау. Бұл міндет оны заңнан жоғары қоймайды, бірақ кәсіби қызметінің заңды шекараларын қорғауды қажет етеді.
Қазақстандағы сөз бостандығының жағдайын тек ресми мәлімдемелермен немесе халықаралық рейтингтермен өлшеу жеткіліксіз. Оның нақты өлшемі журналистің билікке ыңғайсыз сұрақ қоя алуында, қоғамдық маңызы бар ақпаратты жариялай алуында және өз жұмысын орындағаны үшін заңсыз қысымға ұшырамайтынына сенуінде.
Журналистің қаламы қоғамдағы барлық мәселені бірден шеше алмайды. Бірақ ол шешілмеген мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік береді. Ал сол қаламды ұстап отырған адам өз қауіпсіздігіне алаңдап, маңызды тақырыптан бас тартуға мәжбүр болса, қоғам да қажетті ақпараттан қағылады.
Сөз бостандығының құны журналистің қанша сын жазғанымен өлшенбейді. Ол қоғамның шындықты білу құқығы қаншалықты қорғалғанымен өлшенеді. Журналистің дауысы естілетін елде қоғам сұрақ қоя алады. Ал сұрақ қою мүмкіндігі әлсіреген жерде жауапсыз қалған мәселелер көбейеді.
