Dala News تٸلشٸسٸ قازاقستانداعى رەزونانستى جۋرناليستٸك ٸستەردٸ, سٶز بوستاندىعىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ جەنە تەۋەلسٸز جۋرناليستەردٸڭ بٷگٸنگٸ جاعدايىن سارالاپ كٶردٸ.
اسحات شەرٸپجانوۆتىڭ ٶلٸمٸ, ورالعايشا ومارشانوۆانىڭ جوعالۋى, ايدوس سادىقوۆتىڭ قاستاندىق سالدارىنان كٶز جۇمۋى جەنە بٷگٸنگٸ جۋرناليستەرگە قاتىستى سوت ٸستەرٸ. قازاقستاندا تەۋەلسٸز جۋرناليستيكا قانداي كەزەڭدەردەن ٶتتٸ جەنە قوعام شىندىقتى ٸزدەگەن ادامداردىڭ تاعدىرىنان قانداي ساباق الۋى كەرەك?
جۋرناليستيكا قوعامعا ۇنامايتىن سۇراقتاردى قويۋ ٷشٸن قاجەت. بيلٸكتٸڭ شەشٸمٸن سىناۋ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋ, جەمقورلىق تۋرالى كٷمەندٸ دەرەكتەردٸ زەرتتەۋ, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مەسەلەسٸن جارييا ەتۋ جۋرناليستٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ قاتارىنا جاتادى. الايدا دەل وسى مٸندەتتەر كەي جاعدايدا جۋرناليستٸڭ ٶزٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. بٸرٸ بەلگٸسٸز جاعدايدا قازا تابادى, بٸرٸ ٸز-تٷزسٸز جوعالادى, ەندٸ بٸرٸ سوت الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ نەمەسە كەسٸبي قىزمەتٸنە شەكتەۋ قويىلعانىن كٶرەدٸ.
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى تاريحىندا جۋرناليستەردٸڭ ٶلٸمٸنە, جوعالۋىنا جەنە كەسٸبي قىزمەتٸنە بايلانىستى قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋدىرعان وقيعالار از ەمەس. ولاردىڭ كەيبٸرٸ قىلمىستىق ٸستەرگە ۇلاسىپ, سوت ٷكٸمدەرٸمەن اياقتالدى. باسقا وقيعالاردا رەسمي قورىتىندىلارعا قاتىستى سۇراقتار ساقتالىپ قالدى. سوڭعى جىلدارى جۋرناليستەرگە قاتىستى سوت پروتسەستەرٸ مەن تەۋەلسٸز رەداكتسييالاردىڭ جۇمىسىنا قويىلعان شەكتەۋلەر سٶز بوستاندىعى مەسەلەسٸن قايتادان كٷن تەرتٸبٸنە شىعاردى.
بۇل وقيعالاردىڭ بارلىعىن بٸر سەبەپپەن بايلانىستىرۋعا نەمەسە ەربٸر ٶلٸمدٸ ساياسي قاستاندىق دەپ اتاۋعا بولمايدى. ەر ٸستٸڭ ٶز تاريحى, دەلەلدەرٸ جەنە قۇقىقتىق باعاسى بار. بٸراق ولاردى قاتار قاراستىرعاندا, قازاقستانداعى جۋرناليست قاۋٸپسٸزدٸگٸ, تەرگەۋدٸڭ اشىقتىعى جەنە قوعامنىڭ اقپارات الۋ قۇقىعى تۋرالى ماڭىزدى سۇراقتار تۋىندايدى.
شىندىقتى ٸزدەگەن جۋرناليستەردٸڭ تاعدىرى
قازاقستانداعى رەزونانستى ٸستەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ 2000 جىلداردىڭ باسىندا بولدى. بۇل كەزەڭدە ينتەرنەت-باسىلىمدار قالىپتاسىپ, تەۋەلسٸز گازەتتەر قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردەگٸ ٶتكٸر تاقىرىپتاردى كٶتەرە باستادى. جۋرناليستەر مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىن, جەكەشەلەندٸرۋ مەسەلەلەرٸن, ىقپالدى ادامداردىڭ قىزمەتٸن جەنە ىقتيمال زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى زەرتتەدٸ.
وسىنداي جۋرناليستەردٸڭ بٸرٸ اسحات شەرٸپجانوۆ ەدٸ. ول «ناۆيگاتور» ينتەرنەت-باسىلىمىندا جۇمىس ٸستەدٸ. 2004 جىلى جۋرناليست جول-كٶلٸك وقيعاسىنان كەيٸن اۋىر جاراقات الىپ, قايتىس بولدى. ونىڭ ٶلٸمٸنە بايلانىستى رەسمي نۇسقا جارييالانعانىمەن, ەرٸپتەستەرٸ وقيعانىڭ كەيبٸر مەن-جايىنا كٷمەن كەلتٸردٸ.
بۇعان جۋرناليستٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸ مەن جارييالاۋعا دايىندالىپ جٷرگەن ماتەريالدارى تۋرالى ايتىلعان پٸكٸرلەر سەبەپ بولدى. كەيبٸر مەلٸمەتتەردە ونىڭ ديكتوفونى مەن جۇمىس ماتەريالدارىنا قاتىستى سۇراقتار كٶتەرٸلدٸ. وسى جايتتار ەرٸپتەستەرٸنٸڭ اراسىندا كٷدٸك تۋعىزدى.
الايدا جۋرناليستٸڭ ٶلٸمٸنە ساياسي تاپسىرىس سەبەپ بولدى دەگەن تۇجىرىمدى راستايتىن جەتكٸلٸكتٸ جارييا دەلەل جوق. سوندىقتان بۇل وقيعانى ناقتى دەلەلدەنگەن ساياسي قاستاندىق رەتٸندە كٶرسەتۋ دۇرىس ەمەس. سوعان قاراماستان, شەرٸپجانوۆتىڭ ٶلٸمٸ جۋرناليستەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تەرگەۋ نەتيجەلەرٸنٸڭ قوعامعا قانشالىقتى اشىق تٷسٸندٸرٸلگەنٸ تۋرالى پٸكٸرتالاستا ەلٸ دە اتالادى.
ورالعايشا ومارشانوۆانىڭ تاعدىرى دا قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ ەڭ اۋىر وقيعالارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالدى. ول «زاڭ جەنە قۇقىق» گازەتٸندە جۇمىس ٸستەپ, قىلمىس پەن قوعامدىق ماڭىزى بار مەسەلەلەرگە قاتىستى ماتەريالدار دايىنداعان. 2007 جىلى جۋرناليست جوعالىپ كەتتٸ. ونىڭ تاعدىرىنا قاتىستى تەرگەۋ ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ, وقيعا تۋرالى قوعامدا كٶپتەگەن سۇراق تۋىندادى.
ومارشانوۆانىڭ جوعالۋى جۋرناليستەردٸڭ تەك جارييالانعان ماتەريالدارى ٷشٸن عانا ەمەس, زەرتتەپ جٷرگەن تاقىرىپتارى ٷشٸن دە قاۋٸپكە تاپ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. بٸراق مۇنداي ٸستەردە بولجام مەن دەلەلدٸڭ ارا-جٸگٸن اجىراتۋ قاجەت. جۋرناليستٸڭ قانداي تاقىرىپتاردى زەرتتەگەنٸ ماڭىزدى بولعانىمەن, ونىڭ جوعالۋىنا ناقتى نە سەبەپ بولعانىن تەكسەرٸلگەن ماتەريالدار مەن قۇقىقتىق قورىتىندىلارعا سٷيەنٸپ ايتۋ كەرەك.
بۇل ٸستەردٸڭ قوعام جادىندا ساقتالۋىنىڭ سەبەبٸ بٸر عانا قايعىلى وقيعامەن شەكتەلمەيدٸ. مۇندا جۋرناليستٸڭ جەكە تاعدىرىمەن قاتار, كەسٸبي قىزمەتتٸ قاۋٸپسٸز اتقارۋ مٷمكٸندٸگٸ, تەرگەۋدٸڭ ساپاسى جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا دەگەن سەنٸم مەسەلەسٸ دە بار.
ايدوس سادىقوۆتىڭ ٶلٸمٸ جەنە حالىقارالىق رەزونانس
2024 جىلعى 18 ماۋسىمدا كيەۆ قالاسىندا قازاقستاندىق جۋرناليست ايدوس سادىقوۆقا وق اتىلدى. ول «بەسە» YouTube-ارناسى ارقىلى قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنە قاتىستى ماتەريالدار جارييالاپ جٷرگەن. سادىقوۆ اۋىر جاراقات الىپ, 2 شٸلدەدە اۋرۋحانادا قايتىس بولدى.
وقيعا قازاقستاندا عانا ەمەس, حالىقارالىق جۋرناليستٸك ۇيىمدار اراسىندا دا ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى. ۋكرايناداعى تەرگەۋ بارىسىندا قازاقستاندىق ازاماتتار كٷدٸكتٸ رەتٸندە اتالدى. قاستاندىقتىڭ سيپاتى, كٷدٸكتٸلەردٸڭ ەرەكەتٸ جەنە ٸستٸڭ ەرٸ قاراي قالاي تەرگەلەتٸنٸ تۋرالى سۇراقتار حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلاندى.
سادىقوۆتىڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى باستى مەسەلە ونىڭ جۋرناليستٸك قىزمەتٸ مەن قاستاندىقتىڭ ىقتيمال سەبەپتەرٸ تٶڭٸرەگٸندە بولدى. ول قازاقستانداعى بيلٸك پەن قوعامدىق-ساياسي ٷدەرٸستەر تۋرالى سىني ماتەريالدار جارييالاپ كەلگەن. دەگەنمەن جۋرناليستٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸ مەن قىلمىستىڭ اراسىنداعى بايلانىستى تٷپكٸلٸكتٸ انىقتاۋ ٷشٸن تەرگەۋ دەلەلدەرٸنە جەنە سوت شەشٸمدەرٸنە سٷيەنۋ قاجەت.
بۇل وقيعا جۋرناليست قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمەنٸ جاڭا دەڭگەيگە شىعاردى. جۋرناليست ٶز ەلٸنەن تىس جەردە جٷرگەن جاعدايدا دا قاۋٸپتەن تولىق قورعالماۋى مٷمكٸن. ال شەتەلدە جاسالعان قىلمىستى تەرگەۋ ٷشٸن مەملەكەتتەر اراسىنداعى قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق, دەلەلدەردٸ جيناۋ جەنە كٷدٸكتٸلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن انىقتاۋ ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
سادىقوۆتىڭ قازاسى قوعامعا بٸر سۇراقتى قايتا قويدى: جۋرناليستٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸنە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن قىلمىس تولىق ەرٸ اشىق تەرگەلٸپ, كٸنەلٸ ادامداردىڭ جاۋاپقا تارتىلۋىنا قانداي كەپٸلدٸك بار?
بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن تەك رەسمي مەلٸمدەمەلەر جەتكٸلٸكسٸز. تەرگەۋدٸڭ نەتيجەلەرٸ, سوت پروتسەستەرٸنٸڭ بارىسى جەنە دەلەلدەردٸڭ قالاي باعالانعانى تۋرالى اقپارات تا ماڭىزدى.
جۋرناليستەرگە قىسىمنىڭ ٶزگەرگەن سيپاتى
بۇرىن جۋرناليستەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى سٶز بولعاندا, كٶبٸنە فيزيكالىق شابۋىلدار, قاستاندىقتار مەن كٷمەندٸ ٶلٸمدەر ەسكە تٷسەتٸن. قازٸر جاعداي كٷردەلەنە تٷستٸ. جۋرناليستەرگە قىسىم كٶرسەتۋ تەك كٷش قولدانۋمەن شەكتەلمەيدٸ. قىلمىستىق قۋدالاۋ, سوت پروتسەستەرٸ, اككاۋنتتاردى بۇعاتتاۋ, جارييالانىمداردى ٶشٸرۋدٸ تالاپ ەتۋ جەنە كەسٸبي قىزمەتپەن اينالىسۋعا شەكتەۋ قويۋ دا تەۋەلسٸز مەديانىڭ جۇمىسىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
مۇنداي جاعدايلاردا ەربٸر ٸستٸ جەكە قاراستىرۋ قاجەت. جۋرناليست تە زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا, جارييالاعان مەلٸمەتتەرٸن تەكسەرۋگە جەنە ٶزگە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋگە مٸندەتتٸ. ەگەر ول زاڭ بۇزدى دەگەن كٷدٸككە ٸلٸنسە, ٸس ەدٸل سوت رەسٸمٸ ارقىلى قارالۋى كەرەك.
سونىمەن بٸرگە جۋرناليستٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸنە بايلانىستى سوت پروتسەسٸنٸڭ قوعامدىق ماڭىزىن دا ەسكەرگەن جٶن. ٶيتكەنٸ مۇنداي ٸستەردٸڭ سالدارى تەك بٸر ادامنىڭ تاعدىرىمەن شەكتەلمەۋٸ مٷمكٸن. باسقا رەداكتسييالار دا وسى وقيعالاردى باقىلاپ, بەلگٸلٸ بٸر تاقىرىپتاردى جارييالاۋ كەزٸندە ىقتيمال سالداردان قاۋٸپتەنە باستايدى.
وسىدان ٶزٸن-ٶزٸ تسەنزۋرالاۋ مەسەلەسٸ تۋىندايدى. جۋرناليست اشىق تىيىم بولماسا دا, سوتقا تارتىلۋدان, ايىپپۇلدان, قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن نەمەسە كەسٸبي شەكتەۋلەردەن قورقىپ, ماڭىزدى تاقىرىپتى زەرتتەۋدەن باس تارتۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا قوعامعا قاجەت اقپارات جارييالانباي قالادى.
سٶز بوستاندىعىنا قاتىستى مەسەلەنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ دە وسىندا. كەيدە جارييالانىمعا تٸكەلەي تىيىم سالىنبايدى, بٸراق ونىڭ ىقتيمال سالدارى جۋرناليستٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان تەۋەلسٸز مەديانىڭ جاعدايىن باعالاعاندا, زاڭدا كٶرسەتٸلگەن قۇقىقتارمەن قاتار, جۋرناليستەردٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىندا قانداي كەدەرگٸلەرگە تاپ بولاتىنىن دا زەرتتەۋ قاجەت.
«وردا» باسىلىمى جەنە گٷلنارا باجكەنوۆا ٸسٸ
قازاقستانداعى تەۋەلسٸز جۋرناليستيكاعا قاتىستى رەزونانستى ٸستەردٸڭ بٸرٸ «وردا» باسىلىمىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى گٷلنارا باجكەنوۆاعا قاتىستى بولدى.
2026 جىلعى تامىزدا جارييالانعان اقپاراتتارعا سەيكەس, باجكەنوۆاعا سەگٸز جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالعانى حابارلاندى. سونىمەن قاتار وعان كەسٸبي قىزمەتٸنە قاتىستى شەكتەۋلەر قويىلعانى تۋرالى مەلٸمەت تارادى. بۇل ٸستٸ باعالاعاندا, سوتتىڭ قۇقىقتىق قورىتىندىلارىن, ايىپتاۋ تاراپى ۇسىنعان دەلەلدەردٸ, قورعاۋ تاراپىنىڭ ۇستانىمىن جەنە اپەللياتسييالىق پروتسەستٸڭ نەتيجەسٸن بٶلەك قاراستىرۋ كەرەك. سوت شەشٸمٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن-ەنبەگەنٸ جەنە كەيٸن قانداي ٶزگەرٸستەر بولعانى دا ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار مۇنداي ٸستەردٸڭ مەديا سالاسىنا ىقپالىن تالقىلاۋ قاجەت. رەداكتورعا قاتىستى قاتاڭ جازا نەمەسە جۋرناليستٸك قىزمەتپەن اينالىسۋعا شەكتەۋ قويىلۋى باسقا جۋرناليستەردٸڭ دە كەسٸبي جۇمىسىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋى مٷمكٸن.
مەسەلە جۋرناليستٸ سىننان نەمەسە زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قورعاۋدا ەمەس. نەگٸزگٸ مەسەلە قۇقىقتىق رەسٸمدەردٸڭ ەدٸلدٸگٸنە, جازانىڭ مٶلشەرٸنە جەنە جۋرناليستٸڭ قوعامدىق ماڭىزى بار تاقىرىپتاردى زەرتتەۋ مٷمكٸندٸگٸنە قاتىستى. وسى مەسەلەلەرگە تولىق ەرٸ اشىق جاۋاپ بەرٸلگەندە عانا قوعام سوت شەشٸمدەرٸن نەگٸزدٸ باعالاي الادى.
KazTAG ٸسٸ جەنە تەۋەلسٸز رەداكتسييالاردىڭ بولاشاعى
KazTAG اقپارات اگەنتتٸگٸنٸڭ باسشىلارىنا قاتىستى سوت ٸستەرٸ دە جۋرناليستٸك ورتادا ٷلكەن پٸكٸرتالاس تۋدىردى. اگەنتتٸك باسشىسى ەسەت ماتاەۆ پەن باس رەداكتور ەمٸر قاسەنوۆكە قاتىستى سوت شەشٸمدەرٸ حالىقارالىق جۋرناليستٸك ۇيىمداردىڭ نازارىن اۋداردى.
2026 جىلى جارييالانعان مەلٸمەتتەردە ماتاەۆقا ٷش جارىم جىلعا, ال قاسەنوۆكە 15 ايعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسى تاعايىندالعانى ايتىلدى. بۇل شەشٸمدەرگە قاتىستى قۇقىقتىق باعالار مەن جۋرناليستٸك ۇيىمداردىڭ پٸكٸرلەرٸ ەرتٷرلٸ بولدى.
مۇنداي ٸستەردٸ تالداعاندا, سوتتىڭ قانداي دەلەلدەرگە سٷيەنگەنٸن, ايىپتاۋدىڭ مەنٸن جەنە قورعاۋ تاراپىنىڭ ۋەجدەرٸن ناقتى كٶرسەتۋ قاجەت. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى, بٸراق ولاردىڭ باعاسىن سوتتا انىقتالعان فاكتٸلەرمەن شاتاستىرماعان جٶن.
دەگەنمەن بۇل ٸستەردٸڭ مەديا سالاسى ٷشٸن ماڭىزى ايقىن. تەۋەلسٸز رەداكتسييانىڭ باسشىلارىنا قاتىستى سوت شەشٸمدەرٸ جۋرناليستٸك قاۋىمداستىقتا كەسٸبي قىزمەتتٸڭ شەكاراسى تۋرالى پٸكٸرتالاس تۋعىزادى. جۋرناليستەر قانداي جاعدايدا سىن ماتەريال جارييالاي الادى, قانداي دەلەلدەردٸ ۇسىنۋى كەرەك جەنە قوعامدىق مٷددە مەن ادامنىڭ قۇقىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸك قالاي ساقتالۋى تيٸس دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى.
ەگەر رەداكتسييالار ٶز جۇمىسىنا قاتىستى قۇقىقتىق تالاپتاردى ناقتى تٷسٸنبەسە نەمەسە ماتەريال جارييالاعانى ٷشٸن قانداي سالدار بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بولجاي الماسا, بۇل ولاردىڭ جۇمىس تەسٸلٸنە ىقپال ەتۋٸ ىقتيمال. ەسٸرەسە بيلٸك, ٸرٸ بيزنەس جەنە قوعامدىق ماڭىزى بار داۋلى مەسەلەلەر تۋرالى ماتەريالدار دايىندايتىن جۋرناليستەر ٷشٸن قۇقىقتىق ايقىندىق ٶتە ماڭىزدى.
سٶز بوستاندىعىنىڭ حالىقارالىق ٶلشەمٸ
قازاقستانداعى سٶز بوستاندىعى مەسەلەسٸ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باياندامالارىندا دا كٶرٸنٸس تابادى. «شەكاراسىز تٸلشٸلەر» ۇيىمىنىڭ باسپاسٶز بوستاندىعى يندەكسٸ ەلدەردەگٸ جۋرناليستيكانىڭ جاعدايىن, مەديانىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, قۇقىقتىق ورتانى جەنە جۋرناليستەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن باعالاۋعا ارنالعان.
قازاقستاننىڭ بۇل يندەكستەگٸ ورنى ەلدەگٸ مەديا احۋالعا قاتىستى حالىقارالىق باعالاۋلاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. الايدا رەيتينگتٸڭ ٶزٸ بارلىق مەسەلەنٸ تولىق تٷسٸندٸرمەيدٸ. ونىڭ ارتىندا تۇرعان ناقتى وقيعالاردى, زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەردٸ, جۋرناليستەرگە قاتىستى ٸستەردٸ جەنە رەداكتسييالاردىڭ جۇمىس جاعدايىن جەكە قاراستىرۋ قاجەت.
«جۋرناليستەردٸ قورعاۋ كوميتەتٸ» سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار دا جۋرناليستەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن كەسٸبي قۇقىقتارىنا قاتىستى وقيعالاردى باقىلاپ وتىرادى. ولاردىڭ جارييالانىمدارى رەزونانستى ٸستەردٸ سالىستىرۋعا جەنە حالىقارالىق ستاندارتتارمەن باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
دەگەنمەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تۇجىرىمدارى دا دەرەككٶز رەتٸندە كٶرسەتٸلٸپ, ناقتى فاكتٸلەردەن اجىراتىلۋى كەرەك. ەگەر ۇيىم بەلگٸلٸ بٸر سوت ٸسٸن جۋرناليستيكاعا قىسىم رەتٸندە باعالاسا, ماتەريالدا بۇل باعانىڭ كٸمگە تيەسٸلٸ ەكەنٸ انىق جازىلۋى قاجەت.
مۇنداي تەسٸل جۋرناليستٸك ماتەريالدىڭ سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى. ٶيتكەنٸ ٶتكٸر تاقىرىپتى جازۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە دەلەلدەنبەگەن ايىپتاۋلاردى قولدانۋ قاجەت ەمەس. كەرٸسٸنشە, ناقتى فاكتٸلەر, رەسمي قۇجاتتار, سوت شەشٸمدەرٸ جەنە تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارى قاتار بەرٸلگەندە, مەسەلەنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ ايقىنىراق كٶرٸنەدٸ.
سٶز بوستاندىعى كٸمگە قاجەت?
سٶز بوستاندىعىن جۋرناليستەردٸڭ عانا مەسەلەسٸ دەپ قاراستىرۋ قاتە. جۋرناليست بەلگٸلٸ بٸر وقيعانى زەرتتەي الماسا, ازاماتتار دا سول وقيعا تۋرالى تولىق اقپارات الا الماۋى مٷمكٸن. قوعامدىق قاراجاتتىڭ جۇمسالۋى, مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸڭ قابىلدانۋى, جەمقورلىققا قاتىستى كٷمەندەر جەنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى اقپارات قوعامنىڭ سانالى شەشٸم قابىلداۋىنا كٶمەكتەسەدٸ.
سوندىقتان جۋرناليستٸڭ جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋ قوعامنىڭ اقپارات الۋ قۇقىعىنا دا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل ەسٸرەسە جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ زەرتتەيتٸن, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ەرەكەتٸن تەكسەرەتٸن جەنە ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن جارييالايتىن رەداكتسييالار ٷشٸن ماڭىزدى. سٶز بوستاندىعى جۋرناليستٸڭ كەز كەلگەن اقپاراتتى دەلەلسٸز جارييالاۋىنا رۇقسات بەرۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. جۋرناليست كەسٸبي ستاندارتتاردى ساقتاۋى, دەرەكتەردٸ تەكسەرۋٸ جەنە نەگٸزسٸز ايىپتاۋلاردان اۋلاق بولۋى كەرەك. بٸراق زاڭدى كەسٸبي قىزمەتكە قويىلاتىن شەكتەۋلەر دە قاجەتتٸلٸككە, زاڭدىلىققا جەنە ەدٸل رەسٸمدەرگە ساي بولۋى تيٸس.
قوعام ٷشٸن باستى مەسەلە جۋرناليستٸڭ كٸمگە ۇنايتىنى ەمەس, ونىڭ جارييالاعان دەرەكتەرٸنٸڭ شىنايىلىعى جەنە اقپاراتتى تەكسەرۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ ساقتالۋى. بيلٸكتٸ سىنايتىن جۋرناليست تە, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ۇستانىمىن قولدايتىن جۋرناليست تە زاڭ الدىندا بٸردەي قۇقىقتار مەن مٸندەتتەرگە يە بولۋى كەرەك.
ەگەر جۋرناليست قاتە جٸبەرسە, ول زاڭ اياسىندا جاۋاپ بەرۋٸ مٷمكٸن. ەگەر وعان تاعىلعان ايىپ دەلەلدەنبەسە, ونىڭ قۇقىقتارى قورعالۋى تيٸس. ال ەگەر جۋرناليست كەسٸبي قىزمەتٸنە بايلانىستى شابۋىلعا ۇشىراسا, بۇل جاعداي تولىق تەرگەلٸپ, كٸنەلٸلەر جاۋاپقا تارتىلۋى قاجەت.
قالامنىڭ قۇنى
قازاقستانداعى جۋرناليستەردٸڭ تاعدىرى تۋرالى ەڭگٸمە تەك ٶتكەندٸ ەسكە الۋمەن اياقتالماۋى كەرەك. اسحات شەرٸپجانوۆتىڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى سۇراقتار, ورالعايشا ومارشانوۆانىڭ جوعالۋى, ايدوس سادىقوۆقا جاسالعان قاستاندىق جەنە قازٸرگٸ جۋرناليستەرگە قاتىستى سوت پروتسەستەرٸ ەرتٷرلٸ كەزەڭدەر مەن قۇقىقتىق جاعدايلارعا جاتادى. ولاردى بٸر وقيعانىڭ جالعاسى رەتٸندە كٶرسەتۋگە جەتكٸلٸكتٸ دەلەل جوق. بٸراق ولاردىڭ ەرقايسىسى جۋرناليستٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن كەسٸبي تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى قوعامدىق پٸكٸرتالاستىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولىپ وتىر.
ەربٸر رەزونانستى ٸستٸڭ ەدٸل ەرٸ اشىق تەرگەلۋٸ قوعامنىڭ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸمٸنە ەسەر ەتەدٸ. قىلمىس جاسالسا, ونىڭ مەن-جايى انىقتالۋى كەرەك. سوت پروتسەسٸ ٶتسە, تاراپتاردىڭ قۇقىقتارى ساقتالۋى تيٸس. ال جۋرناليستٸك ماتەريال قوعامدىق مٷددەگە قاتىستى بولسا, ونى تەكسەرۋ مەن جارييالاۋ مٷمكٸندٸگٸ قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعالۋى قاجەت.
جۋرناليستٸڭ مٸندەتٸ بيلٸككە ۇناۋ ەمەس, قوعامعا قاجەت اقپاراتتى جيناپ, تەكسەرٸپ, جارييالاۋ. بۇل مٸندەت ونى زاڭنان جوعارى قويمايدى, بٸراق كەسٸبي قىزمەتٸنٸڭ زاڭدى شەكارالارىن قورعاۋدى قاجەت ەتەدٸ.
قازاقستانداعى سٶز بوستاندىعىنىڭ جاعدايىن تەك رەسمي مەلٸمدەمەلەرمەن نەمەسە حالىقارالىق رەيتينگتەرمەن ٶلشەۋ جەتكٸلٸكسٸز. ونىڭ ناقتى ٶلشەمٸ جۋرناليستٸڭ بيلٸككە ىڭعايسىز سۇراق قويا الۋىندا, قوعامدىق ماڭىزى بار اقپاراتتى جارييالاي الۋىندا جەنە ٶز جۇمىسىن ورىنداعانى ٷشٸن زاڭسىز قىسىمعا ۇشىرامايتىنىنا سەنۋٸندە.
جۋرناليستٸڭ قالامى قوعامداعى بارلىق مەسەلەنٸ بٸردەن شەشە المايدى. بٸراق ول شەشٸلمەگەن مەسەلەلەردٸ اشىق تالقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال سول قالامدى ۇستاپ وتىرعان ادام ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸنە الاڭداپ, ماڭىزدى تاقىرىپتان باس تارتۋعا مەجبٷر بولسا, قوعام دا قاجەتتٸ اقپاراتتان قاعىلادى.
سٶز بوستاندىعىنىڭ قۇنى جۋرناليستٸڭ قانشا سىن جازعانىمەن ٶلشەنبەيدٸ. ول قوعامنىڭ شىندىقتى بٸلۋ قۇقىعى قانشالىقتى قورعالعانىمەن ٶلشەنەدٸ. جۋرناليستٸڭ داۋىسى ەستٸلەتٸن ەلدە قوعام سۇراق قويا الادى. ال سۇراق قويۋ مٷمكٸندٸگٸ ەلسٸرەگەن جەردە جاۋاپسىز قالعان مەسەلەلەر كٶبەيەدٸ.
