Dala News tilshisi Qazaqstandaǵy rezonansty jýrnalistik isterdi, sóz bostandyǵyna qatysty máselelerdi jáne táýelsiz jýrnalisterdiń búgingi jaǵdaiyn saralap kórdi.
Ashat Sháripjanovtyń ólimi, Oralǵaisha Omarshanovanyń joǵalýy, Aidos Sadyqovtyń qastandyq saldarynan kóz jumýy jáne búgingi jýrnalisterge qatysty sot isteri. Qazaqstanda táýelsiz jýrnalistika qandai kezeńderden ótti jáne qoǵam shyndyqty izdegen adamdardyń taǵdyrynan qandai sabaq alýy kerek?
Jýrnalistika qoǵamǵa unamaityn suraqtardy qoiý úshin qajet. Biliktiń sheshimin synaý, memlekettik organdardyń jumysyn tekserý, jemqorlyq týraly kúmándi derekterdi zertteý, qarapaiym azamattardyń máselesin jariia etý jýrnalistiń negizgi mindetteriniń qataryna jatady. Alaida dál osy mindetter kei jaǵdaida jýrnalistiń ózine qaýip tóndiredi. Biri belgisiz jaǵdaida qaza tabady, biri iz-túzsiz joǵalady, endi biri sot aldynda jaýap beredi nemese kásibi qyzmetine shekteý qoiylǵanyn kóredi.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy tarihynda jýrnalisterdiń ólimine, joǵalýyna jáne kásibi qyzmetine bailanysty qoǵamda úlken rezonans týdyrǵan oqiǵalar az emes. Olardyń keibiri qylmystyq isterge ulasyp, sot úkimderimen aiaqtaldy. Basqa oqiǵalarda resmi qorytyndylarǵa qatysty suraqtar saqtalyp qaldy. Sońǵy jyldary jýrnalisterge qatysty sot protsesteri men táýelsiz redaktsiialardyń jumysyna qoiylǵan shekteýler sóz bostandyǵy máselesin qaitadan kún tártibine shyǵardy.
Bul oqiǵalardyń barlyǵyn bir sebeppen bailanystyrýǵa nemese árbir ólimdi saiasi qastandyq dep ataýǵa bolmaidy. Ár istiń óz tarihy, dálelderi jáne quqyqtyq baǵasy bar. Biraq olardy qatar qarastyrǵanda, Qazaqstandaǵy jýrnalist qaýipsizdigi, tergeýdiń ashyqtyǵy jáne qoǵamnyń aqparat alý quqyǵy týraly mańyzdy suraqtar týyndaidy.
Shyndyqty izdegen jýrnalisterdiń taǵdyry
Qazaqstandaǵy rezonansty isterdiń bir bóligi 2000 jyldardyń basynda boldy. Bul kezeńde internet-basylymdar qalyptasyp, táýelsiz gazetter qoǵamdyq-saiasi ómirdegi ótkir taqyryptardy kótere bastady. Jýrnalister memlekettik organdardyń jumysyn, jekeshelendirý máselelerin, yqpaldy adamdardyń qyzmetin jáne yqtimal zań buzýshylyqtardy zerttedi.
Osyndai jýrnalisterdiń biri Ashat Sháripjanov edi. Ol «Navigator» internet-basylymynda jumys istedi. 2004 jyly jýrnalist jol-kólik oqiǵasynan keiin aýyr jaraqat alyp, qaitys boldy. Onyń ólimine bailanysty resmi nusqa jariialanǵanymen, áriptesteri oqiǵanyń keibir mán-jaiyna kúmán keltirdi.
Buǵan jýrnalistiń kásibi qyzmeti men jariialaýǵa daiyndalyp júrgen materialdary týraly aitylǵan pikirler sebep boldy. Keibir málimetterde onyń diktofony men jumys materialdaryna qatysty suraqtar kóterildi. Osy jaittar áriptesteriniń arasynda kúdik týǵyzdy.
Alaida jýrnalistiń ólimine saiasi tapsyrys sebep boldy degen tujyrymdy rastaityn jetkilikti jariia dálel joq. Sondyqtan bul oqiǵany naqty dáleldengen saiasi qastandyq retinde kórsetý durys emes. Soǵan qaramastan, Sháripjanovtyń ólimi jýrnalisterdiń qaýipsizdigi men tergeý nátijeleriniń qoǵamǵa qanshalyqty ashyq túsindirilgeni týraly pikirtalasta áli de atalady.
Oralǵaisha Omarshanovanyń taǵdyry da Qazaqstan jýrnalistikasynyń eń aýyr oqiǵalarynyń biri bolyp qaldy. Ol «Zań jáne quqyq» gazetinde jumys istep, qylmys pen qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty materialdar daiyndaǵan. 2007 jyly jýrnalist joǵalyp ketti. Onyń taǵdyryna qatysty tergeý uzaq jyldarǵa sozylyp, oqiǵa týraly qoǵamda kóptegen suraq týyndady.
Omarshanovanyń joǵalýy jýrnalisterdiń tek jariialanǵan materialdary úshin ǵana emes, zerttep júrgen taqyryptary úshin de qaýipke tap bolýy múmkin ekenin kórsetti. Biraq mundai isterde boljam men dáleldiń ara-jigin ajyratý qajet. Jýrnalistiń qandai taqyryptardy zerttegeni mańyzdy bolǵanymen, onyń joǵalýyna naqty ne sebep bolǵanyn tekserilgen materialdar men quqyqtyq qorytyndylarǵa súienip aitý kerek.
Bul isterdiń qoǵam jadynda saqtalýynyń sebebi bir ǵana qaiǵyly oqiǵamen shektelmeidi. Munda jýrnalistiń jeke taǵdyrymen qatar, kásibi qyzmetti qaýipsiz atqarý múmkindigi, tergeýdiń sapasy jáne memlekettik organdarǵa degen senim máselesi de bar.
Aidos Sadyqovtyń ólimi jáne halyqaralyq rezonans
2024 jylǵy 18 maýsymda Kiev qalasynda qazaqstandyq jýrnalist Aidos Sadyqovqa oq atyldy. Ol «Báse» YouTube-arnasy arqyly Qazaqstannyń qoǵamdyq-saiasi ómirine qatysty materialdar jariialap júrgen. Sadyqov aýyr jaraqat alyp, 2 shildede aýrýhanada qaitys boldy.
Oqiǵa Qazaqstanda ǵana emes, halyqaralyq jýrnalistik uiymdar arasynda da úlken rezonans týdyrdy. Ýkrainadaǵy tergeý barysynda qazaqstandyq azamattar kúdikti retinde ataldy. Qastandyqtyń sipaty, kúdiktilerdiń áreketi jáne istiń ári qarai qalai tergeletini týraly suraqtar halyqaralyq deńgeide talqylandy.
Sadyqovtyń ólimine qatysty basty másele onyń jýrnalistik qyzmeti men qastandyqtyń yqtimal sebepteri tóńireginde boldy. Ol Qazaqstandaǵy bilik pen qoǵamdyq-saiasi úderister týraly syni materialdar jariialap kelgen. Degenmen jýrnalistiń kásibi qyzmeti men qylmystyń arasyndaǵy bailanysty túpkilikti anyqtaý úshin tergeý dálelderine jáne sot sheshimderine súiený qajet.
Bul oqiǵa jýrnalist qaýipsizdigi týraly áńgimeni jańa deńgeige shyǵardy. Jýrnalist óz elinen tys jerde júrgen jaǵdaida da qaýipten tolyq qorǵalmaýy múmkin. Al shetelde jasalǵan qylmysty tergeý úshin memleketter arasyndaǵy quqyqtyq yntymaqtastyq, dálelderdi jinaý jáne kúdiktilerdiń jaýapkershiligin anyqtaý mańyzdy ról atqarady.
Sadyqovtyń qazasy qoǵamǵa bir suraqty qaita qoidy: jýrnalistiń kásibi qyzmetine bailanysty bolýy múmkin qylmys tolyq ári ashyq tergelip, kináli adamdardyń jaýapqa tartylýyna qandai kepildik bar?
Bul suraqqa jaýap berý úshin tek resmi málimdemeler jetkiliksiz. Tergeýdiń nátijeleri, sot protsesteriniń barysy jáne dálelderdiń qalai baǵalanǵany týraly aqparat ta mańyzdy.
Jýrnalisterge qysymnyń ózgergen sipaty
Buryn jýrnalisterdiń qaýipsizdigi týraly sóz bolǵanda, kóbine fizikalyq shabýyldar, qastandyqtar men kúmándi ólimder eske túsetin. Qazir jaǵdai kúrdelene tústi. Jýrnalisterge qysym kórsetý tek kúsh qoldanýmen shektelmeidi. Qylmystyq qýdalaý, sot protsesteri, akkaýnttardy buǵattaý, jariialanymdardy óshirýdi talap etý jáne kásibi qyzmetpen ainalysýǵa shekteý qoiý da táýelsiz medianyń jumysyna áser etýi múmkin.
Mundai jaǵdailarda árbir isti jeke qarastyrý qajet. Jýrnalist te zań talaptaryn saqtaýǵa, jariialaǵan málimetterin tekserýge jáne ózge adamdardyń quqyqtaryn qurmetteýge mindetti. Eger ol zań buzdy degen kúdikke ilinse, is ádil sot rásimi arqyly qaralýy kerek.
Sonymen birge jýrnalistiń kásibi qyzmetine bailanysty sot protsesiniń qoǵamdyq mańyzyn da eskergen jón. Óitkeni mundai isterdiń saldary tek bir adamnyń taǵdyrymen shektelmeýi múmkin. Basqa redaktsiialar da osy oqiǵalardy baqylap, belgili bir taqyryptardy jariialaý kezinde yqtimal saldardan qaýiptene bastaidy.
Osydan ózin-ózi tsenzýralaý máselesi týyndaidy. Jýrnalist ashyq tyiym bolmasa da, sotqa tartylýdan, aiyppuldan, qylmystyq jaýapkershilikten nemese kásibi shekteýlerden qorqyp, mańyzdy taqyrypty zertteýden bas tartýy múmkin. Mundai jaǵdaida qoǵamǵa qajet aqparat jariialanbai qalady.
Sóz bostandyǵyna qatysty máseleniń kúrdeliligi de osynda. Keide jariialanymǵa tikelei tyiym salynbaidy, biraq onyń yqtimal saldary jýrnalistiń jumys isteýine áser etedi. Sondyqtan táýelsiz medianyń jaǵdaiyn baǵalaǵanda, zańda kórsetilgen quqyqtarmen qatar, jýrnalisterdiń kúndelikti jumysynda qandai kedergilerge tap bolatynyn da zertteý qajet.
«Orda» basylymy jáne Gúlnara Bajkenova isi
Qazaqstandaǵy táýelsiz jýrnalistikaǵa qatysty rezonansty isterdiń biri «Orda» basylymynyń burynǵy bas redaktory Gúlnara Bajkenovaǵa qatysty boldy.
2026 jylǵy tamyzda jariialanǵan aqparattarǵa sáikes, Bajkenovaǵa segiz jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý jazasy taǵaiyndalǵany habarlandy. Sonymen qatar oǵan kásibi qyzmetine qatysty shekteýler qoiylǵany týraly málimet tarady. Bul isti baǵalaǵanda, sottyń quqyqtyq qorytyndylaryn, aiyptaý tarapy usynǵan dálelderdi, qorǵaý tarapynyń ustanymyn jáne apelliatsiialyq protsestiń nátijesin bólek qarastyrý kerek. Sot sheshimi zańdy kúshine engen-enbegeni jáne keiin qandai ózgerister bolǵany da mańyzdy.
Sonymen qatar mundai isterdiń media salasyna yqpalyn talqylaý qajet. Redaktorǵa qatysty qatań jaza nemese jýrnalistik qyzmetpen ainalysýǵa shekteý qoiylýy basqa jýrnalisterdiń de kásibi jumysyna qatysty alańdaýshylyq týdyrýy múmkin.
Másele jýrnalisti synnan nemese zań aldyndaǵy jaýapkershilikten qorǵaýda emes. Negizgi másele quqyqtyq rásimderdiń ádildigine, jazanyń mólsherine jáne jýrnalistiń qoǵamdyq mańyzy bar taqyryptardy zertteý múmkindigine qatysty. Osy máselelerge tolyq ári ashyq jaýap berilgende ǵana qoǵam sot sheshimderin negizdi baǵalai alady.
KazTAG isi jáne táýelsiz redaktsiialardyń bolashaǵy
KazTAG aqparat agenttiginiń basshylaryna qatysty sot isteri de jýrnalistik ortada úlken pikirtalas týdyrdy. Agenttik basshysy Áset Mataev pen bas redaktor Ámir Qasenovke qatysty sot sheshimderi halyqaralyq jýrnalistik uiymdardyń nazaryn aýdardy.
2026 jyly jariialanǵan málimetterde Mataevqa úsh jarym jylǵa, al Qasenovke 15 aiǵa bas bostandyǵyn shekteý jazasy taǵaiyndalǵany aityldy. Bul sheshimderge qatysty quqyqtyq baǵalar men jýrnalistik uiymdardyń pikirleri ártúrli boldy.
Mundai isterdi taldaǵanda, sottyń qandai dálelderge súiengenin, aiyptaýdyń mánin jáne qorǵaý tarapynyń ýájderin naqty kórsetý qajet. Halyqaralyq uiymdardyń alańdaýshylyǵyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy, biraq olardyń baǵasyn sotta anyqtalǵan faktilermen shatastyrmaǵan jón.
Degenmen bul isterdiń media salasy úshin mańyzy aiqyn. Táýelsiz redaktsiianyń basshylaryna qatysty sot sheshimderi jýrnalistik qaýymdastyqta kásibi qyzmettiń shekarasy týraly pikirtalas týǵyzady. Jýrnalister qandai jaǵdaida syn material jariialai alady, qandai dálelderdi usynýy kerek jáne qoǵamdyq múdde men adamnyń quqyqtary arasyndaǵy tepe-teńdik qalai saqtalýy tiis degen suraqtar týyndaidy.
Eger redaktsiialar óz jumysyna qatysty quqyqtyq talaptardy naqty túsinbese nemese material jariialaǵany úshin qandai saldar bolýy múmkin ekenin boljai almasa, bul olardyń jumys tásiline yqpal etýi yqtimal. Ásirese bilik, iri biznes jáne qoǵamdyq mańyzy bar daýly máseleler týraly materialdar daiyndaityn jýrnalister úshin quqyqtyq aiqyndyq óte mańyzdy.
Sóz bostandyǵynyń halyqaralyq ólshemi
Qazaqstandaǵy sóz bostandyǵy máselesi halyqaralyq uiymdardyń baiandamalarynda da kórinis tabady. «Shekarasyz tilshiler» uiymynyń baspasóz bostandyǵy indeksi elderdegi jýrnalistikanyń jaǵdaiyn, medianyń táýelsizdigin, quqyqtyq ortany jáne jýrnalisterdiń qaýipsizdigin baǵalaýǵa arnalǵan.
Qazaqstannyń bul indekstegi orny eldegi media ahýalǵa qatysty halyqaralyq baǵalaýlardyń biri bolyp sanalady. Alaida reitingtiń ózi barlyq máseleni tolyq túsindirmeidi. Onyń artynda turǵan naqty oqiǵalardy, zańnamalyq ózgeristerdi, jýrnalisterge qatysty isterdi jáne redaktsiialardyń jumys jaǵdaiyn jeke qarastyrý qajet.
«Jýrnalisterdi qorǵaý komiteti» siiaqty halyqaralyq uiymdar da jýrnalisterdiń qaýipsizdigi men kásibi quqyqtaryna qatysty oqiǵalardy baqylap otyrady. Olardyń jariialanymdary rezonansty isterdi salystyrýǵa jáne halyqaralyq standarttarmen baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Degenmen halyqaralyq uiymdardyń tujyrymdary da derekkóz retinde kórsetilip, naqty faktilerden ajyratylýy kerek. Eger uiym belgili bir sot isin jýrnalistikaǵa qysym retinde baǵalasa, materialda bul baǵanyń kimge tiesili ekeni anyq jazylýy qajet.
Mundai tásil jýrnalistik materialdyń senimdiligin arttyrady. Óitkeni ótkir taqyrypty jazý úshin mindetti túrde dáleldenbegen aiyptaýlardy qoldaný qajet emes. Kerisinshe, naqty faktiler, resmi qujattar, sot sheshimderi jáne taraptardyń ustanymdary qatar berilgende, máseleniń kúrdeliligi aiqynyraq kórinedi.
Sóz bostandyǵy kimge qajet?
Sóz bostandyǵyn jýrnalisterdiń ǵana máselesi dep qarastyrý qate. Jýrnalist belgili bir oqiǵany zerttei almasa, azamattar da sol oqiǵa týraly tolyq aqparat ala almaýy múmkin. Qoǵamdyq qarajattyń jumsalýy, memlekettik sheshimderdiń qabyldanýy, jemqorlyqqa qatysty kúmánder jáne azamattardyń quqyqtary týraly aqparat qoǵamnyń sanaly sheshim qabyldaýyna kómektesedi.
Sondyqtan jýrnalistiń jumysyna kedergi keltirý qoǵamnyń aqparat alý quqyǵyna da áser etýi múmkin. Bul ásirese jergilikti máselelerdi zertteitin, memlekettik organdardyń áreketin tekseretin jáne azamattardyń shaǵymdaryn jariialaityn redaktsiialar úshin mańyzdy. Sóz bostandyǵy jýrnalistiń kez kelgen aqparatty dálelsiz jariialaýyna ruqsat berý degendi bildirmeidi. Jýrnalist kásibi standarttardy saqtaýy, derekterdi tekserýi jáne negizsiz aiyptaýlardan aýlaq bolýy kerek. Biraq zańdy kásibi qyzmetke qoiylatyn shekteýler de qajettilikke, zańdylyqqa jáne ádil rásimderge sai bolýy tiis.
Qoǵam úshin basty másele jýrnalistiń kimge unaityny emes, onyń jariialaǵan derekteriniń shynaiylyǵy jáne aqparatty tekserý múmkindiginiń saqtalýy. Bilikti synaityn jýrnalist te, memlekettik organdardyń ustanymyn qoldaityn jýrnalist te zań aldynda birdei quqyqtar men mindetterge ie bolýy kerek.
Eger jýrnalist qate jiberse, ol zań aiasynda jaýap berýi múmkin. Eger oǵan taǵylǵan aiyp dáleldenbese, onyń quqyqtary qorǵalýy tiis. Al eger jýrnalist kásibi qyzmetine bailanysty shabýylǵa ushyrasa, bul jaǵdai tolyq tergelip, kináliler jaýapqa tartylýy qajet.
Qalamnyń quny
Qazaqstandaǵy jýrnalisterdiń taǵdyry týraly áńgime tek ótkendi eske alýmen aiaqtalmaýy kerek. Ashat Sháripjanovtyń ólimine qatysty suraqtar, Oralǵaisha Omarshanovanyń joǵalýy, Aidos Sadyqovqa jasalǵan qastandyq jáne qazirgi jýrnalisterge qatysty sot protsesteri ártúrli kezeńder men quqyqtyq jaǵdailarǵa jatady. Olardy bir oqiǵanyń jalǵasy retinde kórsetýge jetkilikti dálel joq. Biraq olardyń árqaisysy jýrnalistiń qaýipsizdigi men kásibi táýelsizdigi týraly qoǵamdyq pikirtalastyń mańyzdy bóligi bolyp otyr.
Árbir rezonansty istiń ádil ári ashyq tergelýi qoǵamnyń memlekettik institýttarǵa degen senimine áser etedi. Qylmys jasalsa, onyń mán-jaiy anyqtalýy kerek. Sot protsesi ótse, taraptardyń quqyqtary saqtalýy tiis. Al jýrnalistik material qoǵamdyq múddege qatysty bolsa, ony tekserý men jariialaý múmkindigi quqyqtyq turǵydan qorǵalýy qajet.
Jýrnalistiń mindeti bilikke unaý emes, qoǵamǵa qajet aqparatty jinap, tekserip, jariialaý. Bul mindet ony zańnan joǵary qoimaidy, biraq kásibi qyzmetiniń zańdy shekaralaryn qorǵaýdy qajet etedi.
Qazaqstandaǵy sóz bostandyǵynyń jaǵdaiyn tek resmi málimdemelermen nemese halyqaralyq reitingtermen ólsheý jetkiliksiz. Onyń naqty ólshemi jýrnalistiń bilikke yńǵaisyz suraq qoia alýynda, qoǵamdyq mańyzy bar aqparatty jariialai alýynda jáne óz jumysyn oryndaǵany úshin zańsyz qysymǵa ushyramaitynyna senýinde.
Jýrnalistiń qalamy qoǵamdaǵy barlyq máseleni birden sheshe almaidy. Biraq ol sheshilmegen máselelerdi ashyq talqylaýǵa múmkindik beredi. Al sol qalamdy ustap otyrǵan adam óz qaýipsizdigine alańdap, mańyzdy taqyryptan bas tartýǵa májbúr bolsa, qoǵam da qajetti aqparattan qaǵylady.
Sóz bostandyǵynyń quny jýrnalistiń qansha syn jazǵanymen ólshenbeidi. Ol qoǵamnyń shyndyqty bilý quqyǵy qanshalyqty qorǵalǵanymen ólshenedi. Jýrnalistiń daýysy estiletin elde qoǵam suraq qoia alady. Al suraq qoiý múmkindigi álsiregen jerde jaýapsyz qalǵan máseleler kóbeiedi.
