قازاقستاندىق جۋرناليستەر قۇرىلتايداعى بريفينگ ەرەجەلەرٸن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتٸپ, پالاتا تٶراعاسى ايبەك دەدەبايعا ۇجىمدىق حات جولدادى. جۋرناليستەردٸڭ تالابىن «شەكاراسىز تٸلشٸلەر» حالىقارالىق ۇيىمى مەن «ەدٸل سٶز» قورى قولدادى. بۇل مەسەلە قىركٷيەكتٸڭ باسىنان بەرٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ, الايدا ەندٸ جۋرناليستەر ونى ۇجىمدىق ٶتٸنٸش ارقىلى رەسمي دەڭگەيدە شەشۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
جۋرناليستەر ناقتى نەنٸ تالاپ ەتٸپ وتىر?
2026 جىلعى 20 قازاندا قۇرىلتايدا اككرەديتتەلگەن جۋرناليستەردٸڭ ۇجىمدىق حاتى ايبەك دەدەبايعا جولدانعان. «ەدٸل سٶز» قورىنىڭ 21 قازانداعى حابارلاماسىندا حاتقا 40 جۋرناليست قول قويعانى كٶرسەتٸلگەن. ال كەيبٸر جارييالانىمداردا قول قويۋشىلار سانى 39 دەپ بەرٸلگەن.
ٶتٸنٸش اۆتورلارى بريفينگ كەزٸندە جۋرناليستەرگە الدىن الا جارييالانعان تاقىرىپتان تىس, بٸراق سپيكەردٸڭ قۇزىرەتٸنە كٸرەتٸن مەسەلەلەر بويىنشا دا سۇراق قويۋعا رۇقسات بەرۋدٸ سۇرايدى. سونىمەن قاتار ەرەجە بۇزىلدى دەگەن ەسكەرتۋلەردٸ رەسٸمدەۋ مەن ولارعا شاعىمدانۋ تەرتٸبٸن ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
داۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – قۇرىلتاي بيۋروسى 2026 جىلعى 7 قىركٷيەكتە بەكٸتكەن رەگلامەنت. ونىڭ تالاپتارىنا سەيكەس, جۋرناليستەر بريفينگتە سۇراقتاردى الدىن الا جارييالانعان كٷن تەرتٸبٸنە قاتاڭ سەيكەستەندٸرٸپ قويۋى كەرەك. ەرەجەنٸ ەكٸ رەت بۇزعان جۋرناليست التى ايعا دەيٸن اككرەديتاتسيياسىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن.
جۋرناليستەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي تەرتٸپ قوعام ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. مەسەلەن, بەلگٸلٸ بٸر زاڭ جوباسىنا ارنالعان بريفينگ كەزٸندە جۋرناليست سول سالاعا جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعادان باسقا دا ٶزەكتٸ وقيعا جٶنٸندە سۇراي الماي قالۋى ىقتيمال.
نەلٸكتەن مەسەلە دەل قازٸر قايتا كٶتەرٸلدٸ?
مەسەلەنٸڭ تاريحى قازان ايىنان باستالمايدى. قىركٷيەكتٸڭ باسىندا-اق جۋرناليستەردٸڭ قۇرىلتاي عيماراتىندا ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋىنا جەنە دەپۋتاتتارمەن كۋلۋاردا سٶيلەسۋٸنە قويىلعان شەكتەۋلەر سىنعا ۇشىراعان.
2026 جىلعى 1 قىركٷيەكتە «ەدٸل سٶز», «قۇقىقتىق مەديا ورتالىق», MediaNet جەنە قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق بيۋروسى جۋرناليستەردٸڭ جۇمىس تەرتٸبٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, دەپۋتاتتاردى شەكتەۋلەردٸ كەسٸبي قىزمەتكە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن قۇرالعا اينالدىرماۋعا شاقىرعان.
ال 7 قىركٷيەكتە جۋرناليستەردٸ قورعاۋ كوميتەتٸ (CPJ) قۇرىلتايداعى جاڭا ەرەجەلەردٸ الىپ تاستاۋعا شاقىردى. ۇيىم جۋرناليستەردٸڭ دەپۋتاتتارمەن ەركٸن بايلانىسۋىنا جەنە ولارعا سۇراق قويۋىنا قويىلعان شەكتەۋلەر اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن ازايتاتىنىن مەلٸمدەدٸ.
9 قىركٷيەكتە «ەدٸل سٶز» قورى دا جاڭا رەگلامەنت جۋرناليستەردٸڭ قوعامدىق ماڭىزى بار اقپارات الۋ مٷمكٸندٸگٸن تارىلتاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. دەمەك, جۋرناليستەردٸڭ كەسٸبي جۇمىسىنا قاتىستى مەسەلە بٸرنەشە اپتا بۇرىن-اق كٶتەرٸلگەن.
قازان ايىندا داۋ ناقتى وقيعادان كەيٸن قايتا ٶرشٸدٸ. 30 قىركٷيەكتە Ulysmedia تٸلشٸسٸ ەسەم عۇماروۆا قاسپيي تەڭٸزٸندە 14 ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ قازا تابۋىنا قاتىستى سۇراق قويعان. الايدا بريفينگ كومپيۋتەرلٸك قىلمىستار تۋرالى كونۆەنتسيياعا ارنالعاندىقتان, قۇرىلتاي اپپاراتى بۇل سۇراقتاردى كٷن تەرتٸبٸنە سەيكەس ەمەس دەپ باعالاپ, رەداكتسيياعا ەسكەرتۋ جٸبەرگەن. قايتالانعان جاعدايدا جۋرناليست اككرەديتاتسيياسىنان التى ايعا دەيٸن ايىرىلۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ەسكەرتٸلگەن.
وسى وقيعادان كەيٸن جۋرناليستەر مەسەلەنٸ جەكە رەداكتسييانىڭ شاعىمى دەڭگەيٸندە قالدىرماي, ۇجىمدىق تالاپقا اينالدىردى. 20 قازاندا دەدەبايعا حات جولدانىپ, 21 قازاندا «ەدٸل سٶز» قورى مەن حالىقارالىق باسىلىمدار بۇل تالاپ تۋرالى جارييالادى. «شەكاراسىز تٸلشٸلەر» ۇيىمى دا جۋرناليستەردٸڭ تالابىن قولداپ, شەكتەۋلەردٸ دەرەۋ الىپ تاستاۋعا شاقىردى.
سوندىقتان بۇل ۇيىمدار مەسەلەنٸ ەندٸ عانا بايقادى دەۋ دۇرىس ەمەس. بۇعان دەيٸن دە مەلٸمدەمەلەر جاسالعان. قازٸرگٸ ەرەكشەلٸك – جۋرناليستەردٸڭ ٶزدەرٸ بٸرلەسٸپ, ناقتى ەرەجەنٸ ٶزگەرتۋ تۋرالى رەسمي تالاپ قويىپ وتىر.
قۇرىلتاي اپپاراتى شەكتەۋلەردٸ قالاي تٷسٸندٸردٸ?
بۇعان دەيٸن قۇرىلتاي تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانييا ەسپاەۆا جۋرناليستەردٸڭ جۇمىسى شەكتەلمەگەنٸن, كەرٸسٸنشە, رەتكە كەلتٸرٸلگەنٸن ايتقان. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, باق ٶكٸلدەرٸ دەپۋتاتتار قاراستىرىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنا كٶبٸرەك نازار اۋدارۋى كەرەك. سونداي-اق جۋرناليستەردٸڭ دەپۋتاتتارعا باسپاسٶز قىزمەتٸ ارقىلى سۇحبات سۇراپ, باسقا مەسەلەلەر بويىنشا دا حابارلاسۋىنا مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەن.
الايدا جۋرناليستەردٸڭ تالابى تەك بريفينگتٸڭ تاقىرىبىنا قاتىستى ەمەس. ولار مەملەكەتتٸك ورگان ٶكٸلدەرٸنە قوعام ٷشٸن ماڭىزدى كەز كەلگەن مەسەلە بويىنشا سۇراق قويۋ مٷمكٸندٸگٸ ساقتالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
بۇل جەردە نەگٸزگٸ قايشىلىق انىق: قۇرىلتاي اپپاراتى ٸس-شارالاردىڭ تەرتٸبٸن ساقتاۋدى كٶزدەسە, جۋرناليستەر مۇنداي تەرتٸپ اقپارات الۋ قۇقىعىن شەكتەمەۋٸ كەرەك دەپ سانايدى.
بۇل جۋرناليستيكا ٷشٸن نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?
قۇرىلتايداعى داۋ قازاقستانداعى سٶز بوستاندىعى مەن جۋرناليستەردٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸنە قاتىستى كەڭٸرەك مەسەلەنٸ قايتا كٶتەردٸ. «ٷنسٸزدٸككە مەجبٷر بولعان جۋرناليستيكا» تاقىرىبىندا بۇرىن قاراستىرىلعانداي, جۋرناليستەرگە قىسىم, اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ قيىندىعى جەنە ٶزٸن-ٶزٸ تسەنزۋرالاۋ قاۋپٸ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستى مەسەلەلەر.
ەگەر جۋرناليست سۇراق قويعانى ٷشٸن اككرەديتاتسييادان ايىرىلۋى مٷمكٸن دەپ قاۋٸپتەنسە, بۇل ونىڭ جۇمىس تەسٸلٸنە ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال. ال مەملەكەتتٸك ورگان ٶكٸلدەرٸنە سۇراق قويۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەلسە, قوعام دا ماڭىزدى اقپاراتتى تٸكەلەي سۇراۋ ارقىلى الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلادى.
قازٸر جۋرناليستەردٸڭ ۇجىمدىق حاتىنا قۇرىلتاي باسشىلىعىنىڭ قانداي جاۋاپ بەرەتٸنٸ ماڭىزدى. اشىق دەرەككٶزدەردە حاتقا رەسمي جاۋاپ جارييالانعانى تۋرالى اقپارات ەزٸرگە جوق.
باستى سۇراق – جۋرناليستەردٸڭ تالاپتارى ەسكەرٸلٸپ, داۋلى رەگلامەنت قايتا قارالا ما, ەلدە بريفينگتەگٸ سۇراقتارعا قويىلعان شەكتەۋلەر بۇرىنعى كٷيٸندە قالا ما?
