[caption id="attachment_15178" align="alignright" width="238"]
ەكٸ-ٷش ساعات دىبىسجازعىشقا تٷسٸرٸپ العان سەليقالى ەڭگٸمەدەن بٶلەك, «سٷلەيمەن بي» دەپ اتالاتىن تاريحي ەسسەلەرٸن زەكەڭ: «كٶپ جىلداردان بەرٸ ويعا العان دٷنيەم ەدٸ, ەندٸ, مٸنە جارىققا دا شىقتى», – دەپ قاتتى مۇقابالى كٸتاپتى قولتاڭباسىمەن سول جولى سىيلاعان. ول كٸتاپتى بٸردەن وقۋعا اڭسارىمىز اۋدى. سەبەبٸ, سۇحبات بارىسىندا مارقۇم زەكەڭ سٷلەيمەن بيدٸڭ كٸم بولعانىن, قانداي تاريحي كەزەڭدە سٶز ۇستاپ, ەل بيلەگەنٸن قىسقا بولسا دا قىزىقتى ەتٸپ ايتقان-تۇعىن. «سٷلەيمەن بي ەدٸلبەكۇلى (1841-1905) – قابانباي باتىردىڭ تٶرتٸنشٸ ۇرپاعى. ول – ٶز زامانىندا ەدٸل بيلٸگٸ, شەشەندٸگٸمەن قازاق دالاسىنا داڭقى شىققان ەيگٸلٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. سٷلەيمەن بيدٸڭ ەكەسٸ ەدٸلبەك باتىر – وتىنشى بيدٸڭ باس ساردارى بولعان. وتىنشى مەن ارعىننىڭ الشىنباي بيٸ بٶلە ەكەن. قىتاي اسىپ, ماناسقا بارىپ, كەيٸن قايتادان اتاجۇرتىنا ورالعان. ەلگە اقىلشى, پانا بولعان سٷلەيمەن بيدەن جۇرت: «اتا قونىسقا قالاي جەتتٸڭدەر?» – دەپ سۇراعاندا, بي: «شٶك دەپ بارىپ, ٶك دەپ كەلدٸك (تٷيەلٸ كٶشتەن ايىرىلىپ, ٶگٸزبەن كٶشتٸك). ايداپ بارىپ, ارقانداپ كەلدٸك (باياعى ايداپ بارعان مىڭعىرعان مالدان ايىرىلىپ, جالعىز, جاداۋ اتتى ارقانداپ قايتتىق). كەرەگەگە قوش ايتتىق, بەس ۋىقتى شوشايتتىق (اق وردا ادىرام قالدى, قوسپەن كەلدٸك)», – دەگەن ەكەن. ەي, شٸركٸن! ونداي دانالار مىڭ جىلدا بٸر تۋادى عوي», – دەپ زەكەڭ مارقۇم سٷلەيمەن بي تۋرالى از سٶزبەن تاريحي تۇلعانىڭ كەسەك كەسكٸنٸن سيپاتتاعان-تۇعىن...
كٸتاپ قولعا تٷسكەن سوڭ باپتاپ وقىعانعا نە جەتسٸن, وقىدىق. قازاقى ەڭگٸمە ايتۋدىڭ كٸتابي نۇسقاسىن جوعالتىپ العالى قاشان. زەكەڭنٸڭ «سٷلەيمەن بي» اتتى تاريحي ەسسەلەرٸن پاراقتاپ وتىرىپ, سول جوقتىڭ كەتٸگٸن تولتىرار قۇندى دٷنيە جارىققا شىققانىنا قۋانعان ەدٸك. شەجٸرەنٸ ۇرپاق ساناسىنا قۇر سٶز, قۇرعاق ماقتانمەن سٸڭٸرۋ قيىن ەكەنٸن قازاق باياعىدا-اق بٸلگەن. سول ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر رۋ, اتا تۋرالى كٶركەمدەپ, دەتالمەن ارىدان ەڭگٸمە باستايدى-اۋ كەلٸپ. قازاققا تەن كٶركەمدٸك ٷلگٸنٸڭ مۇنداي تٷرٸن «سٷلەيمەن بيدەن» مىڭداپ ۇشىراتاسىز.
كٸتاپ قولعا تٷسكەن سوڭ باپتاپ وقىعانعا نە جەتسٸن, وقىدىق. قازاقى ەڭگٸمە ايتۋدىڭ كٸتابي نۇسقاسىن جوعالتىپ العالى قاشان. زەكەڭنٸڭ «سٷلەيمەن بي» اتتى تاريحي ەسسەلەرٸن پاراقتاپ وتىرىپ, سول جوقتىڭ كەتٸگٸن تولتىرار قۇندى دٷنيە جارىققا شىققانىنا قۋانعان ەدٸك. شەجٸرەنٸ ۇرپاق ساناسىنا قۇر سٶز, قۇرعاق ماقتانمەن سٸڭٸرۋ قيىن ەكەنٸن قازاق باياعىدا-اق بٸلگەن. سول ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر رۋ, اتا تۋرالى كٶركەمدەپ, دەتالمەن ارىدان ەڭگٸمە باستايدى-اۋ كەلٸپ. قازاققا تەن كٶركەمدٸك ٷلگٸنٸڭ مۇنداي تٷرٸن «سٷلەيمەن بيدەن» مىڭداپ ۇشىراتاسىز. مەسەلەن, جيەنگە بەرٸلەتٸن قىرىق سەركەش تۋرالى بۇل كٸتاپتا بٷي دەپ ايتىلادى: «نايمان اتاڭ 90 جاسقا تاياعان شاعىندا بٸر شىر ەتكەن كٶرٸپ, ارتىمدا قالعان بەلگٸم بولسىن دەپ, اتىن بەلگٸباي قويادى. ەلپەش انا 36 جاسقا كەلگەندە ون سەگٸز جاسار قاينىسى بەلگٸبايعا نەكەلەنەدٸ. اق نەكەدەن سٷيٸنشٸ تۋادى. سٷيٸنشٸدەن تٶلەگەتاي, ودان قىتاي, قىتايدان قاراكەرەي, دٶرتۋٸل, سادىر, ماتاي تارايدى. ۇرپاق قامىن ويلاعان اياۋلى ەلپەش انا جاسى ۇلعايىپ قالعانىن ويلاپ, ٶز سٸڭلٸلەرٸنٸڭ بٸرەۋٸن بەلگٸبايعا كٸشٸلٸككە قوسادى. ودان سٷگٸرشٸ مەن ٶتەگەن تۋادى. سٷگٸرشٸ مەن ٶتەگەننەن سارجومارت, بالتالى, باعانالى, كٶكجارلى, بۇرا اتالارى تارايدى ەكەن.
سٷيٸنشٸ ٶتە باي بولعان ادام ەكەن. سول بايلىقتىڭ بەلگٸسٸ بولار «سٷيٸنشٸنٸڭ مالى كٶپ پە, دالانىڭ اڭى كٶپ پە?» دەسەدٸ ەكەن جۇرت. شالقىعان سول دەۋلەتتٸڭ كٷشٸمەن تٶلەگەتاي جاسىندا كٶپ وقىعان, ونى كەيٸن داتقالىق تۇعىرعا كٶتەرگەن دە سول بٸلٸمٸنٸڭ كٷشٸ بولسا كەرەك. نايمان ەۋلەتٸندە ۇلدان گٶرٸ, قىز مولىراق بولعان تەرٸزدٸ. سوندىقتان قىزدان تۋعان جيەندەر كٶبٸرەك كەلگٸشتەي بەرەدٸ ەكەن. بٸردە سٷيٸنشٸ باباڭ تٶلەگەتايدان: «بالام, دالادا ەشكٸ قايىرعان داۋىس نە?..» – دەپ سۇراپتى. تٶلەگەتاي: «سەركەلەردٸڭ سانىنا جەتە الماي جٷرگەن جيەندەر عوي», – دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. سوندا سٷيٸنشٸ بابامىز ويلانىپ وتىرىپ: «ە-ە-ە... سولاي دە. تٸلەۋ – انادان, تٸرەۋ – اتادان دەۋشٸ ەدٸ. «اتا كٷشٸمەن ەر ٶسەدٸ, انا تٸلەگٸمەن ەل ٶسەدٸ» دەگەن وسى عوي. ساعان تٸلەگٸ دارىپ, انانىڭ كٷشٸ اسقار بەل بولسىن. جيەن نازارى انا تٸلەگٸنەن قاعىس قالماسىن, «قىرىقتىڭ بٸرٸ – قىزىر» دەيدٸ. سول شٸركٸندەردٸڭ ەربٸرٸنە قىرىقتان سەركە بٶلٸپ بەرٸپ, الدىنا سالىڭدارشى! سوندا ولاردىڭ ٶزٸ كەتكەنٸمەن كٶڭٸلٸ قوراڭنان شىقپايتىن بولادى» دەپتٸ. سەركە بەرۋ كەيٸن سەركەشكە اينالىپ كەتكەنٸمەن جيەنگە قىرىق سەركەش بەرۋ سالتى سٷيٸنشٸ, تٶلەگەتاي اتالارىمىزدان قالعان ەكەن دەسەدٸ...». مٸنە, وسىنداي قىزىقتى ەڭگٸمە-دەرەكتەر شەجٸرەنٸڭ التىن تٸزبەگٸن شيراتىپ, كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ جادىندا قالار اسىل مٷلٸككە اينالماعاندا قايتەدٸ?..
سول ارۋاقتى ەۋلەتتەن شىعىپ, سٶز ۇستاعان سٷلەيمەن بي 35 جىل بويى ەلٸنە بيلٸك جٷرگٸزگەن. ەۋەلٸ بولىس, سوسىن بي, ونان كەيٸن تٶبە بي تۇعىرىنا كٶتەرٸلٸپ, مەمبەت-بايجٸگٸت ەلٸنە عانا ەمەس, تۇتاس ورتا جٷزگە, قازاق بيلەرٸنٸڭ سەزٸ سوتىنا بيلٸك ايتۋ دەرەجەسٸنە دەيٸن كٶتەرٸلگەنٸن مارقۇم زەينوللا سەنٸك سۇحباتىندا ايتقان ەدٸ. كٸتاپتا بۇل تۋرالى ەگجەي-تەكجەيلٸ جازىلعان. اقىن سارانىڭ:
«كٸم جەتەر قابانبايعا دۋا قونعان,
باتىرلىق تۇقىمىنا قۋا قونعان.
قوجاقۇل, ەلٸ, جاقاس, ەر ەدٸلبەك –
سٷلەيمەن ونىڭ ۇلى شىقتى سوڭىنان.
بۇتاباي, قوڭىز باتىر, قۇت شايانباي,
ساسان بي, شاپتى كەنجە جاۋعا ايانباي.
شىنىمەن قۇلاش ۇرىپ سامعاي بەرسەم,
قالارسىڭ جەتپەك تٷگٸل جەر تايانباي...», – دەپ بٸرجانمەن ايتىسقاندا تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرەتٸن شۋماقتارداعى كەسەك-كەسەك كەسكٸندەر ٸشٸنەن زەكەڭ مارقۇم سٷلەيمەن بيدٸ ٸندەتە زەرتتەۋٸ تەگٸننەن تەگٸن ەمەس. زەكەڭ مارقۇمنىڭ: «قىتاي بي 37 جاسقا كەلگەندە ٶز بٷركٸتٸ ٶزٸنە تٷسٸپ, قايتىس بولادى. بۇل كٸسٸنٸڭ ەيەلٸ انار – كٸشٸ جٷز قىزى. سول قىزدى ۇزاتقاندا تٶركٸنٸ ورالدىڭ وراۋىزى دەگەن قۇستى قىزىنىڭ جاساۋىنا قوسىپ بەرەدٸ. ول قۇستىڭ بابىن انار اپامىز جاقسى بٸلەدٸ. بٸر كٷنٸ ارعىن التاي باتىر قىتاي بيگە كەلٸپ: «ۇلىتاۋعا بارىپ, سالبۋرىن قۇرىپ قايتايىق», – دەسە, انار اپامىز: «مىنا قۇس بٷگٸن باسقاشا, كٶزٸنەن بايقاپ تۇرمىن. باسقا كٷنٸ شىقساڭدار قايتەدٸ», – دەيدٸ. قۇستىڭ جەلٸگٸ, سەرٸنٸڭ سەرٸلٸگٸ وڭاي دەيسٸڭ بە, جٸگٸتتەر كەڭ ساحارانى بەتكە الادى. قوڭىر اڭى قويداي ٶرگەن ساحارا تٶسٸندە قىراننىڭ توماعاسى الىنعان زامات, زەۋ كٶككە سٸڭٸپ, عايىپ بولادى. بەرٸ اڭتارىلىپ اسپانعا قاراپ تۇرعاندا كەنەت ورالدىڭ وراۋىزى قۇيعىتىپ كەلٸپ, قىتاي بيگە تٷسەدٸ. بي ٶلەدٸ. ٷلكەن اس وسى كٸسٸگە بەرٸلەدٸ... قازاقتا اڭىزعا اينالعان استار كٶپ. مەسەلەن, ابىلايدىڭ اسى, ٶسكەنبايدىڭ اسى, ساعىنايدىڭ اسى دەگەن سەكٸلدٸ. اس بەرٸلەتٸن ۋاقىت جىل بۇرىن حابارلاندىرىلىپ, ەر ەلدٸڭ ادامدارى كٷنٸ بۇرىن دايىندىق جاساپ, جارىسقا قوساتىن ساڭلاقتارىن ٷكٸلەپ, بالۋاندارىن, مەرگەندەرٸن, ەنشٸ-كٷيشٸ, اقىندارىن سۇرىپتايدى. مارقۇم امانجان جاقىپۇلىنىڭ استى «قازاق دالاسىنىڭ وليمپياداسى» دەۋٸ ٶتە ورىندى ايتىلعان سٶز. ابىلاي حاننىڭ اسىنان كەيٸن ٷش جٷزگە ساۋىن ايتقان اتاقتى اس – سٷلەيمەننٸڭ اسى. استا ٷش جٷز ات الامانعا تٷسٸپ, قىرىق اتقا بەيگە بەرٸلگەن. بۇل دٷبٸرلٸ شاراعا ورىستىڭ ويازى, قىتايدىڭ دۋتىڭى دا قاتىسادى. وسى استا 12-13 جاسقا كەلگەن, قازاقتىڭ دٷلدٷل اقىنى ٸليياس جانسٷگٸروۆ اتقا شابادى. ٸليياس قالامىنان تۋعان «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ ٶتە سەتتٸ شىعۋىنا وسى استىڭ ىقپالى بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قازاقتا وسىدان كەيٸن (1908 جىلدارى بولعان) مۇنداي اس بولعان جوق. سوڭعى اس دەپ وتىرعانىم – سول. وسىنىڭ بەرٸ قاعاز بەتٸنە تٷسسە ەكەن دەگەن نيەتپەن «سٷلەيمەن بي» اتتى كٸتاپتى قولعا الدىم», – دەپ ايتقانى دىبىسجازعىشتا ەلٸ ساقتاۋلى تۇر.
سٷلەيمەن بي ٶمٸردەن وزعان كەزدە ەسەت نايمانبايۇلى:
«انىق ايتقان شىن سٶزدٸڭ,
جوق دەيدٸ عوي وبالى.
الاشتان اسقان ارسىلان
ەر ورىندا وزادى.
قازاقتا ەشكٸم جوق ەدٸ
ەمٸرٸنەن وزارى.
بايجٸگٸتتٸڭ بالاسى,
اقىلىنىڭ بودامى.
ەندٸ بٸزگە جوق بولدى,
ٸزٸنٸڭ باسقان توزاڭى...», – دەپ جوقتاعان ەكەن (بٸرەر تارماعىن عانا الىپ وتىرمىز). ەرينە, جاقسىنىڭ باسقان ەر ٸزٸنە زار بولاتىنىمىز اقيقات.
زەكەڭ مارقۇمدار كٶنەنٸڭ كٶزٸ مەن سٶزٸن جيناپ, ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن سودان تاپتى. بٸز سول كٸسٸلەردەن قالعان دٷنيەلەردٸ اقتارىپ, از دا بولسا كٸتاپتىڭ «سٷلەيمەن بي» تۋرالى بٶلٸمٸنٸڭ كەيبٸر جەرلەرٸنە توقتالدىق. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل كٸتاپتاعى تۇشىمدى دٷنيەلەر تۋرالى جازىلىپ جاتار.
ىرىسبەك دەبەي
yrysbek-dabey@mail.ru
