بٸرەر كٷن بۇرىن عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ويىن بيزنەسٸ, لوتەرەيا قىزمەتٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتٸك ەڭبەك ينسپەكتسيياسى, مەملەكەتتٸك باقىلاۋ جەنە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدٸ بولعىزباۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعانىن جازدىق. بۇل قۇجاتتىڭ دەل قازٸرگٸ تاڭدا ٶزەكتٸلٸگٸ زور بولىپ تۇرعانىن جاسىرا المايمىز. ٶيتكەنٸ, قۇمار ويىنعا قۇلقىنىن الدىرعانداردىڭ قاتارى جيٸلەپ بارادى, تٸپتٸ لۋدومانييا تٶرتٸنشٸ جۇتقا اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
وسى ورايدا بٸز پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتٶرە جٷسٸپپەن از-كەم تٸلدەسٸپ, كٶكەيٸمٸزدەگٸ ساۋالىمىزدى قويعانبىز.
– نۇرتٶرە بايتٸلەسۇلى, الدىمەن ويىن بيزنەسٸنە, قۇمار ويىنعا شەكتەۋ قوياتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا نە تٷرتكٸ بولعانىن اتاپ ٶتسەڭٸز.
– بارلىقتارىڭىزعا مەلٸم, بىيل اتىراۋ قالاسىندا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ٷشٸنشٸ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى جاستاردىڭ ەرەكشە تەۋەكەل توبىنا جاتاتىنىنا باسا نازار اۋدارىپ, لۋدومانييانى باستى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ دەپ اتادى. بۇل تەۋەلدٸلٸك ٶسكەلەڭ ۇرپاققا وراسان زور زييانىن كەلتٸرەدٸ. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ٷشٸن قۇمار ويىندارعا قاتىستى شەكتەۋ قويۋ بويىنشا جۇمىستى كٷشەيتۋدٸ تاپسىردى. بۇل جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ تيٸستٸ زاڭنامالىق قوسىمشالاردى ەزٸرلەۋ بولىپ سانالادى. مەملەكەت باسشىسى لۋدومانييامەن كٷرەسۋدە تەربيەلٸك-تٷسٸندٸرۋ شارالارىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
سونداي-اق, پرەزيدەنت ەلدەگٸ لۋدومانييانىڭ دامۋىن بولدىرماۋعا كٶمەكتەسەتٸن قوعامدىق كٶزقاراستاردى قالىپتاستىرۋدا جۇرتشىلىقتىڭ, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ مەن باق-تىڭ ماڭىزدى رٶلٸن اتاپ ٶتتٸ. لۋدومانيياعا تەۋەلدٸلٸكپەن كٷرەسۋدە ەڭ باستىسى – مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق حالىقتىڭ شوعىرلاندىرىلعان, بٸرٸزدٸ جەنە جٷيەلٸ جۇمىسى دەپ ايتقان.
وسى رەتتە, مەملەكەت باسشىسى لۋدومانيياعا قارسى جٷيەلٸ جۇمىستى جولعا قويۋدى, كەشەندٸ جوسپار قابىلداپ, تيٸستٸ زاڭدى قابىلداۋدى جەدەلدەتۋدٸ تاپسىردى. وسىلايشا, پارلامەنت ويىن بيزنەسٸ, لوتەرەيا جەنە لوتەرەيا قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا زاڭنامالىق تٷزەتۋلەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تٷزەتۋلەردٸ قابىلدادى.
– ال قولدانىسقا ەنگەن وسى قۇجاتتىڭ كٶزدەگەنٸ نە, بۇل بٸزدٸڭ قوعامدا قانداي مەسەلەلەردٸ رەتتەيدٸ?
– بۇل زاڭدار 6 كودەكس پەن 15 زاڭعا, سونىڭ ٸشٸندە 2023 جىلعى 4 قىركٷيەكتەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا جەنە 2024 جىلعى 14-15 ناۋرىزدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدەگٸ لۋدومانيياعا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا باعىتتالعانداردى قوسا العاندا, 100-دەن استام تٷزەتۋلەردٸ قامتيدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ٷكٸمەت زاڭسىز ويىن بيزنەسٸنە جەنە لۋدومانيياعا قارسى كٷرەستٸڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپارىن قابىلدادى, ول ويىن بيزنەسٸ, لوتەرەيا جەنە لوتەرەيا قىزمەتٸ تۋرالى زاڭنىڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸمەن تولىق ٷيلەستٸرٸلگەن. ٶزٸن-ٶزٸ شەكتەيتٸن تۇلعالارعا ارنالعان زاڭ قۇمار ويىندارعا قاتىسۋدى ٶزٸن-ٶزٸ شەكتەۋدٸڭ ەڭ جوعارى مەرزٸمٸن 1 جىلدان 10 جىلعا دەيٸن ۇلعايتادى. تىيىم سالۋدى ەرتەرەك توقتاتۋ مٷمكٸن بولمايدى.
زاڭمەن, سونداي-اق بورىشكەرلەردٸڭ بٸرىڭعاي تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن جەكە تۇلعالارعا قۇمار ويىندارعا قاتىسۋعا جەنە بەس تٸگۋگە تىيىم سالۋ قوسىمشا انىقتالادى, ولاردىڭ سانى – شامامەن 3,5 ميلليون ادام. وسىلايشا, قابىلدانعان شارالار بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ ەلەۋەتتٸ كليەنتتەرٸنٸڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان. سونىمەن بٸرگە, جوعارىدا اتالعان تۇلعالاردى قۇمار ويىندار مەن بەس تٸگۋگە تارتقانى جەنە جٸبەرگەنٸ ٷشٸن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەنگٸزٸلگەن.
سونىمەن قاتار, زاڭ نورمالارىنا سەيكەس, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە قۇمار ويىنداردىڭ كەز كەلگەن قىزمەتٸ – بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر, كازينولار جەنە ونلاين كازينولار شەكتەلەتٸن بولادى. وسىلايشا, جالپى سانى 280 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇرايتىن ەسكەري قىزمەتكەرلەر, مەملەكەتتٸك مەكەمە قىزمەتكەرلەرٸ, بيۋدجەتتٸك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قۇمار ويىندارعا قاتىسا المايدى. زاڭدى بۇزعان جاعدايدا ولارعا قاتىستى كەلەڭسٸز سەبەپتەرمەن جۇمىستان بوساتۋعا دەيٸنگٸ قاتاڭ شارالار قولدانىلاتىن بولادى.
تاعى ايتا كەتەرلٸگٸ, ويىن بيزنەسٸن ۇيىمداستىرۋشىلارعا ارنالىپ ويىن مەكەمەلەرٸندە جەنە ٶزدەرٸنٸڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا قۇمار ويىندارعا قاتىسۋدىڭ جەنە بەس تٸگۋدٸڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ مەن زييانى تۋرالى ەسكەرتۋلەردٸ ورنالاستىرۋعا مٸندەتتەمە ەنگٸزٸلۋدە. زاڭ ويىن مەكەمەلەرٸنٸڭ, بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ نەمەسە لوتەرەيالاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيپتٸك ەرەجەلەرٸن قابىلداۋدى كٶزدەيدٸ. تيپتٸك ەرەجەلەردە كازينو مەن بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر كليەنتتەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن قورعايتىن نورمالار كٶزدەلەتٸن بولادى.
– جالپى, قۇمار ويىنعا سالىنعان ادامدى ەمدەۋگە بولاتىنىن ايتادى دەرٸگەرلەر. بۇل قۇجاتتا وسى جاعىنا نازار اۋدارىلعان با?
– يە, زاڭمەن قۇمار ويىندارعا تەۋەلدٸ ادامداردى مەديتسينالىق وڭالتۋ تەرتٸبٸ دە انىقتالعان. وسىلايشا, مەديتسينالىق قۇپييانى ساقتاي وتىرىپ, قۇمار ويىندارعا تەۋەلدٸ ادامدارعا كونسۋلتاتيۆتٸك باقىلاۋ ديناميكالىق تٸركەۋسٸز ەنگٸزٸلۋدە.
زاڭنىڭ كەزەكتٸ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ بٸرٸ – 21 جاسقا تولماعان تۇلعالارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋ. بۇل نورما دا بالالاردى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ زيياندى ەسەرٸنەن قورعاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونداي-اق, زاڭ بايلانىس وپەراتورلارىنا قۇمار ويىندار مەن بەس تٸگۋگە ارنالعان جارنامانى قامتيتىن حابارلامالاردى جٸبەرۋگە تىيىم سالادى. بۋكمەكەرلٸك كەڭسەنٸڭ نەمەسە توتاليزاتوردىڭ ورنالاسقان جەرٸندە, سپورت قۇرىلىستارىنىڭ ٸشٸندە جەنە سپورتشىلاردىڭ جابدىقتارىندا ورنالاستىرىلعانداردى قوسپاعاندا, عيماراتتاردا, كٶلٸك قۇرالدارىندا بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلار عيماراتتارىنىڭ سىرتقى جارناماسىنا تىيىم سالىنادى.
باق-تا سپورتتىق تاقىرىپتاعى, سونداي-اق وتاندىق تەلەارنالاردىڭ حالىقارالىق سپورت جارىستارىن تٸكەلەي ترانسلياتسيياسى كەزٸندەگٸ جارنامانى قوسپاعاندا, بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەرمەن توتاليزاتورلاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, كينو, بەينە جەنە انىقتامالىق قىزمەتتەردە جارنامالاۋعا تىيىم سالىنادى. بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ جارناماسىن تاراتقان جاعدايدا 60 اەك جەنە ودان جوعارى ايىپپۇلدار قاراستىرىلعان.
سونداي-اق, تۋريزم جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ شەتەلدٸك بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ, ليتسەنزيياسى جوق توتاليزاتورلاردىڭ, ينتەرنەت-كازينولاردىڭ تٸزٸمٸن جٷرگٸزۋ, سونداي-اق بانكتەر مەن تٶلەم ۇيىمدارىنىڭ ولاردىڭ پايداسىنا قارجىلىق وپەراتسييالاردى جٷرگٸزۋٸنە تىيىم سالۋ قۇزىرەتٸن بەلگٸلەيدٸ. سونىمەن بٸرگە, ەندٸ ونلاين-كازينو ۇيىمداستىرۋشىلارىنا ەكٸ جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋ قاۋپٸ بار.
– نۇرتٶرە بايتٸلەسۇلى, مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, قازٸرگٸ كەزدە كٶپتەگەن قوعامدىق ورىنداردا ونلاين-كازينولاردىڭ تەرمينالدارى تولىپ تۇر...
– يە, دۇرىس ايتاسىڭ, بۇلار دا ۇلت ەرتەڭٸن بۇزىلۋىنا ٶزٸندٸك ىقپالىن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. سول سەبەپتەن دە, زاڭعا سەيكەس, ەلەكتروندى لوتەرەيا بيلەتتەرٸ تەك رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرس نەمەسە لوتەرەيا وپەراتورىنىڭ موبيلدٸ قوسىمشاسى ارقىلى ساتىلادى. ال سەن ايتقان «Lotomatic» تەرمينالدارى مەن لوتو كلۋبتارىنىڭ قىزمەتٸنە بۇدان بىلاي جول بەرٸلمەيدٸ.
مۇنىمەن قوسا, لوتەرەيا بيلەتتەرٸن تۇرعىن ٷيلەردە, جاتاقحانالاردا, ۇيىمداردا, بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, دٸني عيماراتتار مەن قۇرىلىستارىندا, سونداي-اق بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنان جٷز مەتر راديۋستا تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل شارالار كٶشەلەردە لوتەرەيا ٶنٸمدەرٸنٸڭ فيزيكالىق تۇرعىدان بولۋىن بٸرنەشە ەسەگە ازايتادى. كٶشەدە تەك كلاسسيكالىق لوتەرەيالاردى ساتاتىن نٷكتەلەر قالادى.
– رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸك, جاقىندا پرەزيدەنت ەيەلدەردٸڭ قۇقىعى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتاتىن قۇجاتتى دا ماقۇلدادى. الايدا, بۇل زاڭ ەل ٸشٸندە بٸرشاما تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك تۋعىزعان بولاتىن.
– قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىن نىعايتۋدى جاقتايمىن, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جازانى قاتاڭداتۋدى قولدايمىن», –دەگەن-دٸ. ياعني, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمى ايقىن: زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن بەلگٸلەۋ جەنە زاڭ نورمالارى ساقتالاتىن ەدٸلەتتٸ قوعام قۇرۋ. زاڭ مەن تەرتٸپتٸ ورناتۋ ونىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزٸ دەۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى بارلىق مەسەلەلەر قۇقىقتىق سالادا شەشٸلۋٸ كەرەك دەگەندٸ اڭعارتادى. بۇل قاعيداتتىڭ ەكٸ قىرى بار. بٸرٸنشٸسٸ – «زاڭ بار جەردە تەرتٸپ بار». ەكٸنشٸسٸ – «زاڭ بۇزىلماعان جەردە تەرتٸپ بار». دەمەك, قىلمىستىڭ الدىن الۋ اسا ماڭىزدى.
پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ەيەلدەر قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى», «ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنە ەيەلدەر قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى. قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن كٶرٸنٸسٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتۋ, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ جەنە كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ٸشٸندە بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ قىزمەتٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمالارىن ٸسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. زاڭ شىعارۋشى ورگان قوعامنىڭ سۇرانىسىنا سەيكەس جازا تٷرلەرٸن انىقتادى. قاتاڭ جازا – قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ جەنە قوعامدى قاۋٸپتٸ قىلمىسكەرلەردەن قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ.
وسىلايشا, زاڭدا, ەڭ الدىمەن, قىلمىستىڭ الدىن الۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ەدٸلدٸگٸ مەن قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنٸ كٶزدەلگەن. جالپى, زاڭنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى جازالاۋشى ەمەس, الدىن الۋ سيپاتىنا يە. سونىمەن قاتار, ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر بالالاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. كەمەلەتكە تولماعانداردى قورقىتۋ جەنە كيبەربۋلينگ ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ.
– شىندىعىندا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىندا بۋللينگ جيٸ كەزدەسەدٸ. وسىعان بايلانىستى بٸلٸم بەرۋ ۇيىمىندا ۇزاق ۋاقىت بويى بۋللينگكە قارسى تۇرۋدىڭ زاڭدى تەتٸكتەرٸ بولعان جوق. ولار تەك پروفيلاكتيكالىق سٶيلەسۋمەن جەنە مەكتەپٸشٸلٸك ەسەپكە الۋمەن شەكتەلۋگە مەجبٷر بولدى. جاڭا زاڭ اياسىندا وسىعان قانداي دا بٸر شارا قولدانىلا ما?
– زاڭ كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ بۋللينگ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قاراستىرمايدى, بٸراق اتا-انالارعا بالالارىنىڭ ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن ناقتى جازا تاعايىندايدى, بۇل تەجەۋ مەحانيزمٸ بولۋى كەرەك. مەسەلەن, ەگەر بۇل ەرەكەتتٸ 12 جاستان 16 جاسقا دەيٸنگٸ كەمەلەتكە تولماعاندار جاساسا – ەسكەرتۋ نەمەسە 10 اەك ايىپپۇل اتا-انالارىنا نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدارعا سالىنادى. مۇنداي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ پايدا بولۋى بالالارعا دا, اتا-انالارعا دا, بٷكٸل قوعامعا بۇل مەسەلەگە بايىپتى قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. زاڭ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك!
– نۇرتٶرە بايتٸلەسۇلى, پرەمەر-مينيستردٸڭ اتىنا جولداعان بٸر ساۋالىڭىزدا حالىقتىڭ مەدەني دەڭگەيٸنە قاتىستى پروبلەمالاردى كٶتەرگەنٸڭٸز بار. بۇل بٸزدەگٸ بۇقارانىڭ قوعامدىق مەدەنيەتتٸ مەڭگەرمەگەنٸن مەڭزەي مە?
– قاي جىلى تەجٸكستاننىڭ جەمٸس-جيدەگٸنە تالاسقان جۇرتتى كٶرٸپ جاعامىزدى ۇستاعان ەدٸك قوي. دەل جاڭا جىلدىڭ الدىندا شوكولاد شىرشاسىن بٸر مينۋتتا تايپاپ كەتكەندەردٸ دە كٶردٸك. وسى ۆيدەولار حالىقارالىق پابليكتەردە مىڭداعان قارالىم جيناعانىن بايقاپ, جٷرەگٸم اۋىردى. سوندا بٸزدٸڭ مەدەني دەڭگەيٸمٸز, جەتكەن جەرٸمٸز وسى بولعانى ما دەگەن ساۋالدىڭ دا قىلاڭ بەرگەنٸ سول ەدٸ.
راس, مەملەكەت تاراپىنان حالىقتىڭ مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە, تانىم-تٷسٸنٸكتٸ كەڭەيتۋگە باعىتتالعان بٸرقاتار جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بەرٸنٸڭ تٷپكٸ ماقساتى – ەلدٸك سانامىزدى وياتىپ, تاريحي جادىمىزدى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ. دەگەنمەن, قازٸرگٸ كەزدە وسىنىڭ بەرٸ جەتكٸلٸكسٸز بولىپ تۇر.
پرەزيدەنت "تولىق ادام", "ادال ازامات" دەگەن يدەيالاردى ۇسىندى. بۇلار دا قۇندىلىق. وسىنىڭ بەرٸن كٸم جٷيەلەيدٸ? ايتىلعان سٶز ايتىلعان جەردە قالماۋى كەرەك. جيىرما ميلليون قازاق ەلٸنە ورتاق وسىنداي قۇندىلىقتار جٷيەسٸ قاشان جاسالادى? جاس ۇرپاق تەربيەسٸ مەن مەدەني دەڭگەيٸمٸزدٸ كٶتەرۋ مەسەلەسٸنە مۇقييات كٶڭٸل بٶلمەسەك بولمايدى. سوندىقتان دا مەن وسىنداي پروبلەمانى شەشۋدٸ كٶزدەيتٸن ٷكٸمەتتٸڭ تۇجىرىمدامالىق ۇسىنىستارىن جان-جاقتى پىسىقتاۋدى جەنە جەدەل ەزٸرلەۋدٸ كٶتەردٸم.
– بٷگٸندە دٸني قۇلشىلىق ورىندارىندا بولىپ جاتقان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ دە بايقاپ قالىپ جٷرمٸز. جات پيعىلدى دٸني اعىمدار ەلٸمٸزدە جاندانىپ بارا جاتقانداي ەسەر قالدىرادى. بۇل احۋال سٸزدٸ الاڭداتپاي ما?
– يە, سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا قوعامدى بٷلدٸرگٸ دٸني اعىمداردان قورعايتىن زاڭداردى جەتٸلدٸرەتٸن ۋاقىت كەلگەنٸن ايتقانىم مەنٸڭ وسى مەسەلەگە نەمقۇرايدى قاراماعانىمدى اڭعارتادى. راس, قازاقستان – دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس بٸزدە ار-وجدان بوستاندىعى بار. يمان – جٷرەكتە. ٸزگٸلٸك – تٸلەكتە. ازامات قاي دٸندٸ ۇستانادى? ونىڭ سەنٸم–نانىمى قانداي? ەركٸمنٸڭ ٶز ەركٸ. بۇعان اتا زاڭدا كەپٸلدٸك بەرٸلگەن. بٸراق سولاي ەكەن دەپ ٶزٸمٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامدى الا تايداي بٷلدٸرۋگە, ٶز دٸني ۇستانىمىن ٶزگەگە تاڭۋعا, توپ قۇرىپ, جٸك-جٸككە بٶلٸنۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. «دومبىرا – حارام, سەلەم سالۋ – حارام, ەلدٸڭ بەرٸ حيدجاب پەن نيقاب كييۋٸ كەرەك» دەگەن تالاپتار كونستيتۋتسييامىزعا قايشى كەلەدٸ.
ححٸ عاسىر – جاھاندانۋ زامانى. ٶركەنيەت كٶشٸن باستاپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قايدا? بٸز قايدامىز? وزىق جۇرت قازٸر جاساندى ينتەلەكتپەن, تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرمەن اينالىسىپ جاتقاندا, بٸز ەلٸمٸزدٸ ورتا عاسىرداعى دەڭگەيگە سٷيرەمەكپٸز بە? ۇلتتىق قۇندىلىقتار – قازٸرگٸدەي جاھاندانۋ كەزەڭٸندە جاستاردى تٷرلٸ گيبريد, سۋبمەدەنيەتتەردٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ كەتۋدەن قورعايتىن بٸردەن بٸر يممۋنيتەت. بٸزدٸڭ اتا سالتىمىز بار. حالىقتىق قالپىمىز بار. قانشا دەۋٸردەن بەرٸ قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بار. سولاردىڭ بەرٸن تەرك ەتەمٸز بە? اتا دٸنٸمٸزدٸ ارداقتاۋدىڭ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاۋدىڭ ورنىنا بٷكٸل قوعام بولىپ ٶزگە اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتەمٸز بە? مەسەلە دابىل قاعارلىق دەڭگەيگە جەتتٸ.
ەلٸمٸزدە دٸنگە قىزىعۋشىلاردىڭ ورتاشا جاس مٶلشەرٸ جاسارىپ كەلەدٸ. بەيرەسمي دەرەكتەرگە سەيكەس, دٸني بٸلٸم ٸزدەنۋشٸلەردٸڭ 75 پايىزى اشىق ينتەرنەت رەسۋرستاردى پايدالانادى. ٶز كەزەگٸندە دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەر اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ٶز قىزمەتٸندە وڭتايلى پايدالانىپ وتىر. بٷگٸنگٸ تاڭدا اشىق ينتەرنەت رەسۋرستار ارقىلى, يسلام دٸنٸنٸڭ كەيبٸر ۇستانىمدارىن العا تارتىپ, سالت-دەستٷر مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوققا شىعارۋعا تىرىسقان كونتەنتتەر كٶبەيدٸ.
بٷگٸندە وسىنداي سىرت كٷشتەردەن ازماتتاردى اراشالاپ الۋعا كٶمەك كٶرسەتەتٸن ساۋاتتى تەولوگتار مەن يمامدار دا تاپشى. سەبەبٸ ەلٸمٸزدە يمامداردى دايىندايتىن 9 مەدرەسە مەن بٸر عانا ۋنيۆەرسيتەت جۇمىس ٸستەيدٸ (نۇر-مٷباراك). نەتيجەسٸندە يوردانييا, ەگيپەت, تٷركييا, ساۋد ارابيياسى جەنە تاعى باسقا شەتەلدەرگە بەيرەسمي, ٶز بەتٸمەن بارىپ وقىپ جاتقان ازاماتتار از ەمەس. ولاردىڭ بٸلٸمٸنٸڭ يدەولوگييالىق باعىتى مەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە سەيكەستٸگٸ سۇراق تۋدىرادى. شەتەلدەردەن ٶز بەتٸنشە دٸني بٸلٸم وقىپ كەلٸپ جاتقان ازاماتتاردى, قايتا دايارلىقتان ٶتكٸزەتٸن جەنە ديپلومدارىن اككرەديتاتسييالايتىن ۇلتتىق دەستٷرگە نەگٸزدەلگەن ورتالىق قۇرۋدى جەنە ٷكٸمەت بۇل ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك.
– الايدا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە جاستاردى تەربيەلەۋگە ىقپال ەتۋٸ تيٸس رۋحاني ورتالىق – كٸتاپحانالاردىڭ دا جاعدايى مەز ەمەس ەكەنٸ جيٸ ايتىلادى. ٷلكەن قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى كٸتاپحانالاردى ايتپاعاندا, اۋىلدارداعى وسىنداي مەكەمەلەردٸڭ كەلبەتٸ كٶبٸنە جٷرەك اۋىرتادى. كادر تاپشىلىعى بٶلەك ەڭگٸمە.
– سەن بٸلە بٸلسەڭ, قازاقستانداعى قاتارداعى كٸتاپحاناشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 125 000 تەڭگەنٸ قۇرايدى, بۇل بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ وسى سالادان كەتۋٸنە الىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٸتاپحانا سالاسىن دامىتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ زاڭنامالىق بازا جوق. كٸتاپحانالارداعى كومپيۋتەرلەر مەن كٶشٸرۋ-كٶبەيتۋ تەحنيكاسىمەن ناشار جابدىقتالعان, كٶبٸسٸ ەسكٸرگەن. كٶپتەگەن كٸتاپحانانىڭ عيماراتتارى ۇزاق جىلدار بويى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتپەگەن. ارناۋلى كٸتاپحانالارداعى, بالالار, جاسٶسپٸرٸمدەر, زاعيپ جەنە ناشار كٶرەتٸندەرگە ارنالعان كٸتاپحانالاردىڭ جاعدايى كٶڭٸلدەن شىعا بەرمەيدٸ. مٷگەدەكتٸگٸ جەنە ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردىڭ كٸرۋٸ جەنە ەركٸن جٷرۋٸ ٶتە قيىن. پاندۋستار, ەمبەباپ كابيناسى بار سانيتارلىق توراپتار, كٶلٸك قۇرالدارىنا ارنالعان تۇراق ورىندارى جوق.
سونىمەن قاتار قولجەتٸمدٸ كٸتاپتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەسكٸرگەن جەنە وقىرمانداردىڭ زاماناۋي اقپاراتتىق سۇرانىسىنا سەيكەس كەلمەيدٸ. قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنە بايلانىستى كٸتاپ قورىن جىل سايىن جاڭارتۋ ٸسٸ كەيٸنگٸ 20 جىلدا نەبارى 1,8 پايىزدى قۇراپ وتىر. اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭنىڭ نورمالارى قازٸرگٸ اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن تسيفرلىق فورماتتا تولىق ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ, بۇل كٸتاپتارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ شەكتەيدٸ.
كٶپشٸلٸك كٸتاپحانالاردىڭ تەك 60,7 پايىزىى ينتەرنەت جەلٸسٸنە تولىققاندى قول جەتكٸزە الادى. وسىعان بايلانىستى, كٸتاپحانا سالاسىن جاڭعىرتۋ, كٸتاپحانالارعا قاتىستى مەملەكەتتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن مٸندەتتەرٸن ايقىنداۋ ٷشٸن «كٸتاپحانا ٸسٸ» تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداۋ قاجەت. بٸلٸكتٸ كادرلاردى تارتۋ جەنە ۇستاپ قالۋ ٷشٸن كٸتاپحاناشىلاردىڭ جالاقىسىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە كٶتەرۋ كەرەك. ٶڭٸرلٸك كٸتاپحانالار قورلارىن تولىققاندى جەنە ۋاقتىلى تولىقتىرۋ ٷشٸن كٸتاپحانالىق بٸرىڭعاي ورتالىق قۇرۋ كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت! وسىنداي يگٸ ٸستەرگە باستاماشى بولا بەرٸڭٸز!
