كوروناۆيرۋستىق پاندەمييا بٷكٸل ەلەمدە ەلەكتروندى كوممەرتسييانىڭ دامۋىن تۋدىردى. بۇل ٷردٸستەن قازاقستان دا شەت قالعان جوق. 2022 جىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ جالپى ساۋدا كٶلەمٸندەگٸ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانىڭ ٷلەسٸ كٷرت ٶسٸپ, 3,6 پايىزدان 12,5 پايىزعا دەيٸنگٸ كٶرسەتكٸشتٸ قۇرادى. بۇل رەتتە مەملەكەت جىل سايىن ەلەكتروندى ساتۋ ارنالارى ارقىلى باسقا ەلدەرمەن ساۋدا كٶلەمٸن 100 ميلليون دوللارعا ارتتىرۋدى كٶزدەپ وتىر. ال دەل قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستانداعى بۇل سالانىڭ قازٸرگٸ بەتالىسى مەن بولاشاعى قانداي, قازاقستاندىقتار قاي سالادا ونلاين-ساتىپ الۋدى كٶبٸرەك جاسايدى?
سوڭعى جىلدارى بايقاپ جٷرگەنٸمٸزدەي, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا نارىعى جوعارى ٶسۋ قارقىنىن كٶرسەتتٸ. وڭ ديناميكانىڭ قارقىن العان تۇسى پاندەمييانىڭ باسىنا دٶپ كەلەدٸ. «تۇرعىندار ونلاين رەجيمٸندە تاپسىرىس بەرۋدٸ, ەسٸرەسە قاجەتتٸ تاۋارلاردى ساتىپ الۋدى ەدەتكە اينالدىرا باستادى, بۇل ەلەكتروندى ازىق-تٷلٸك سەگمەنتٸندە بەلسەندٸ ٶسۋدٸ تۋدىردى», - دەيدٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانى جەنە تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ دەپارتامەنتٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان ۋرازاليەۆ.
سونىمەن قاتار, سپيكەر اتاپ ٶتكەندەي, ازاماتتار ەندٸ Amazon, Wildberries, Ozon سيياقتى ٸرٸ ترانسشەكارالىق بازارلارعا قول جەتكٸزە الادى. وندا قازاقستاندىقتار وسى ونلاين ساۋدا الاڭدارى ارقىلى تاۋاردى دا ساتىپ الىپ, ٶز ٶنٸمدەرٸن دە ساۋداعا قويا الادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ستاتيستيكالىق بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2022 جىلى بٶلشەك ەلەكتروندىق ساۋدا نارىعىنىڭ (ٸشكٸ نارىق) كٶلەمٸ, بازارلاردى ەسەپكە العاندا, 1963,5 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرادى. مۇنىڭ ٸشٸندە ەلەكتروندىق ساۋدا ارقىلى بٶلشەك ساۋدا اينالىمى 1117,9 ميلليارد تەڭگەگە (56,9 پايىز) جەتتٸ. جەكە ينتەرنەت-رەسۋرس ارقىلى تاۋار ٶتكٸزەتٸن بٶلشەك ساۋدا كەسٸپورىندارى – 845,6 ميلليون تەڭگەگە (43,1 پايىز) ساۋدا جاسادى.
بۇل رەتتە قىزمەتتەردٸڭ ەلەكتروندىق ساۋدا نارىعى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 1,2 ميلليارد تەڭگەگە جۋىقتاعان, ونىڭ 50,3 پايىزى نەمەسە 596,8 ميلليون تەڭگەسٸ جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ قىزمەتٸنە تيەسٸلٸ ەكەن. ال ەكٸ جىل بۇرىنعى بٶلشەك ساۋدانىڭ جالپى كٶلەمٸندەگٸ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانىڭ ٷلەسٸ بازارلار دا ايتارلىقتاي ٶسكەن. ايتالىق, 2021 جىلى ول 3,6 پايىزدى قۇراسا, 2022 جىلى 12,5 پايىزعا (2 تريلليون تەڭگە) دەيٸن شارىقتاعان. بىلتىرعى 11 ايدا بۇل كٶرسەتكٸش 13 پايىزعا (2,2 تريلليون تەڭگە) جەتتٸ. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتساق, ۇلىبريتانييادا جالپى ساۋداداعى ەلەكتروندىق كوممەرتسييانىڭ ٷلەسٸ – 26,5 پايىز, وڭتٷستٸك كورەيادا – 28 پايىز, قىتايدا – 27,2 پايىز, اقش-تا – 14,6 پايىز.
وسى سالانىڭ دامۋىنا مٷددەلٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ الدىندا 2030 جىلعا دەيٸن بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 20 پايىزعا جەتكٸزۋ مٸندەتٸ تۇر. وسى ماقساتتا ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ٸس-شارالار جوسپارى قابىلداندى. ال رۋسلان ۋرازاليەۆ ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقانىن ايتتى. سونىمەن بٸرگە «ەلەكتروندىق كوممەرتسييا مەكتەبٸ» جوباسى جٷزەگە اسىرىلدى, مۇندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە 2000 شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸسٸ وقىتىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٶرت ايماقتا شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸن وقىتۋ جٷرگٸزٸلدٸ. سونداي-اق ەلەكتروندىق كوممەرتسييا سالاسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن تٷزەتۋلەر ەزٸرلەندٸ. بۇل قۇجات پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە قارالۋدا.
بٷگٸندە ەل ٸشٸندەگٸ بازارلاردا وتاندىق تاۋارلاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. «Clever Market نارىعىندا قازاقستاندىق ٶنٸمدەرگە ارنالعان باننەر كٶرسەتٸلدٸ, بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸ ٸزدەۋ نەتيجەلەرٸن كٶرسەتۋگە باسىمدىق بەرٸلدٸ. قىتايدىڭ ٸرٸ Alibaba جەنە JD.com بازارلارىندا ۇلتتىق پاۆيلوندار اشىلدى», - دەگەنٸ بار ٷكٸمەت وتىرىسىندا ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ارمان شاققاليەۆ.
2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تاۋارلاردىڭ ەلەكتروندى ساۋداسىمەن اينالىساتىن جەنە جەكە تۇلعالارعا ەلەكتروندىق قىزمەتتەردٸ ۇسىناتىن شەتەلدٸك كومپانييالار ٷشٸن Google سالىعى ەنگٸزٸلگەنٸ مەلٸم. نەتيجەسٸندە بىلتىر قازاقستاندا 60 شەتەلدٸك كومپانييا كەلٸسٸم-شارتتار تٸركەپ, ولاردىڭ ەكٸ جىل ٸشٸندە تٶلەگەن سالىق سوماسى 34,8 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرادى. مۇنىڭ 16,4 ميلليارد تەڭگەسٸ 2022 جىلعا,18,4 ميلليارد تەڭگە 2023 جىلعا تيەسٸلٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا Amazon, Wildberries, Ozon سيياقتى ٸرٸ ترانسشەكارالىق پلاتفورمالار قازاقستاندىقتار ٷشٸن ەركٸن قولجەتٸمدٸ. ٶتكەن جىلى Ozon پلاتفورماسىندا 45,4 مىڭ ازامات, Wildberries بويىنشا 55,7 مىڭ ادام تٸركەلگەن. «بٷگٸندە Alibaba پلاتفورماسىندا 7500 وتاندىق ٶنٸم, 1 ميلليون جازىلۋشىسى بار JD.com سايتىنىڭ ٸشٸندە 30-عا جۋىق قازاقستاندىق تاۋار ۇسىنىلعان, ولارعا سۇرانىس باسىم», دەيدٸ ارمان شاققاليەۆ. 2023 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا JD.com ارقىلى قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ساتىلىمى 140 مىڭ دوللاردان اسىپتى. قازاقستان ەلەكتروندى ساتۋ ارنالارى ارقىلى باسقا ەلدەرمەن ساۋدا كٶلەمٸن جىل سايىن 100 ميلليون دوللارعا ارتتىرۋدى كٶزدەپ وتىر. وسى ماقساتتا ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ ورتالىق ازيياداعى سەرٸكتەستەرٸمەن ەلەمدٸك ارەنادا بٸرلەسكەن كەسٸپورىن اشۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەسەلەن, «ورتالىق ازييا كٶشپەندٸلەرٸ» برەندٸمەن ٶڭٸرلٸك قولٶنەرشٸلەردٸڭ بۇيىمدارىن ۇسىنۋعا بولادى.
جالپى, قازاقستاندىقتار ينتەرنەتتەن نە ساتىپ الىپ جاتىر? ەلەم ەلدەرٸندەگٸ سيياقتى, قازاقستان تۇرعىندارى دا ينتەرنەت ارقىلى كيٸم مەن اياق كيٸم, تۇرمىستىق زاتتار, ازىق-تٷلٸك, كوسمەتيكا جەنە دەرٸ-دەرمەك سيياقتى تاۋارلاردى ساۋدالايدى. ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانى جەنە تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ دەپارتامەنتٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان ورازاليەۆ بۇل ورايدا ەلەمدە بٸرنەشە تەندەنتسييالار بايقالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بٸرٸنشٸسٸ - ەلەكتروندىق كوممەرتسييا ترانزاكتسييالارىنىڭ سەندٸ تاۋارلاردان ماڭىزدى تاۋارلارعا اۋىسۋى.
ياعني, بۇرىن سيرەك كەزدەسەتٸن, ەكسكليۋزيۆتٸ تاۋارلاردى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ السا, ەندٸ بارلىعىن دەرلٸك ونلاين ساتىپ الۋعا بولادى. ونلاين-بازارلار كەڭ اۋقىمدى ٶنٸمدەردٸ ۇسىنادى. ينتەرنەتتە ساتىپ الۋ ەلدەقايدا ىڭعايلى بولدى, جەتكٸزۋشٸلەر تەحنولوگييانى ەنگٸزۋدە جەنە پروتسەستەردٸ بارىنشا جەڭٸلدەتۋگە تىرىسۋدا. مىسالى, تولىقتىرىلعان شىندىق پەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن پايدالانۋ ساتىپ الۋ پروتسەسٸن جەڭٸلدەتەدٸ جەنە تۇتىنۋشىلاردىڭ قالاۋى نەگٸزٸندە ۇسىنىستاردى جەكەلەندٸرەدٸ.
ەلەكتروندىق كوممەرتسييانىڭ دامۋى باسقا سالالاردىڭ دامۋىن دا ىنتالاندىراتىنىن بٸلە جٷرگەن جٶن. مىسالى, موبيلدٸ كوممەرتسييا مەن موبيلدٸ قوسىمشالاردى دامىتۋ. ٶيتكەنٸ, كومپانييالار ساتىلىمدى ارتتىرۋ ٷشٸن موبيلدٸ قوسىمشالاردى ەزٸرلەۋٸ كەرەك. رۋسلان ۋرازاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى كوممەرتسييانى دامىتۋ ٷشٸن قويما مەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ قاجەت. «بۇل - ماڭىزدى شارتتاردىڭ بٸرٸ. مۇنداي كوممەرتسييا نەگٸزٸنەن سوڭعى ساتۋ ارناسى رەتٸندە قاراستىرىلادى. ول ٸشكٸ نارىقتا دا, سىرتقى نارىقتا دا بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ», - دەيدٸ سپيكەر.
ول پوشتا جەلٸسٸ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانى ٸلگەرٸلەتۋدٸڭ تيٸمدٸ قۇرالى ەكەنٸن دە جەتكٸزدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتتىق پوشتا وپەراتورىندا ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل اۋماعىن ٸس جٷزٸندە قامتيتىن اۋقىمدى فيليالدار جەلٸسٸ بار. بۇل مٷمكٸندٸكتەر لوگيستيكانى جەڭٸلدەتەدٸ جەنە تاۋارلاردى تۇتىنۋشىلارعا جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن قىسقارتادى. «كەدەن قويمالارىنىڭ بولۋى يمپورتتىق ەلەكتروندىق كوممەرتسييا تاۋارلارىن قازاقستاندىق تۇتىنۋشىعا جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن ايتارلىقتاي قىسقارتادى. ياعني, قازاقستاندىق تۇتىنۋشى تاپسىرىس بەرگەن تاۋارلار اپريوري قازاقستانداعى كەدەن قويماسىنا ورنالاستىرىلادى. تيٸسٸنشە, تاۋار تۇتىنۋشىعا جاقىن جەردەگٸ قويمادان, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قويمادان جەتكٸزٸلەتٸن بولادى», دەپ تٷسٸندٸردٸ دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ساتىپ الۋشىلارعا جاقسى تانىس سوڭعى مەحانيزم - تۇتىنۋشى تاپسىرىس بەرگەن ٶنٸم ساتىپ الۋشى ٷشٸن ەڭ قولايلى بولاتىن تاپسىرىس قابىلداۋ نٷكتەسٸنە جەتكٸزٸلەدٸ. بۇل ساناتقا قازٸر كەڭ جەلٸگە يە سەلەمدەمە تەرمينالدارى دا كٸرەدٸ. كەدەن قويمالارىنىڭ اشىلۋى تاۋارلاردى ودان ەرٸ ترانزيتتەۋ ٷشٸن ٸرٸ سىرتقى ساۋدا الاڭدارىنان تاۋارلاردى ورنالاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل دا شەتەلدٸك تاۋارلاردى قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلارعا جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن 60 كٷننەن 7 كٷنگە دەيٸن قىسقارتۋعا جول اشتى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا گەوگرافييالىق شەكاراسى جوق ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ جاڭا درايۆەرٸنە اينالدى. حالىقارالىق بولجامدارعا سەيكەس, B2C جاھاندىق نارىعى 2026 جىلعا قاراي 8,2 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. قازٸر ول 5,7 تريلليون دوللاردى نەمەسە ەلەمدٸك بٶلشەك ساۋدا اينالىمىنىڭ 19 پايىزىنا جەتتٸ.
