[caption id="attachment_29660" align="alignleft" width="237"]
– باقىتجان مەڭلٸبەكۇلى, دٸنتانۋشى مامان رەتٸندە قازاقستاندا قالىپتاسقان دٸني احۋال مەن وعان قاتىستى مەملەكەتتٸك ساياساتتى قىسقاشا سيپاتتاپ بەرسەڭٸز...
– قازاقستان شيرەك عاسىرلىق تەۋەلسٸز دامۋ بارىسىندا مەملەكەت پەن دٸن اراسىندا, سونداي-اق ەرتٷرلٸ دٸندەرارالىق قارىم-قاتىناستار مەن بٸر دٸن ٸشٸندەگٸ بايلانىستاردا ٶزٸندٸك تەجٸريبەگە يە بولىپ كەلە جاتىر. ەسٸرەسە, كونفەسسيياارالىق ديالوگ پەن رۋحاني كەلٸسٸمدٸ جەتٸلدٸرۋگە قوسقان ەلٸمٸزدٸڭ ٷلەسٸن ەلەمدٸك قاۋىمداستىق مويىندايدى. ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەس, تٸلٸ مەن دٸني سەنٸمٸنە قاراماستان بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىندا تەڭدٸگٸنە جەنە ەربٸر ازاماتتىڭ جەكە سەنٸمدەرٸنە قۇرمەتپەن قاراۋىنا نەگٸزدەلگەن مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق قاتىناستاردىڭ زايىرلى ٷلگٸسٸ قالىپتاستى. حالىقارالىق نورمالارعا سەيكەس مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جەنە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دٸني ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن رەتتەۋگە قۇقىلى. «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى حالىقارالىق قۇقىق پەن ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىندا قٶزدەلگەندەي, ەركٸمنٸڭ ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعىن جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جەنە ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋدى ٸسكە اسىراتىن قۇقىقتىق نەگٸز ەسەپتەلەدٸ.
كەز كەلگەن ەلدٸڭ دٸنگە قاتىستى مەملەكەتتٸك ساياساتىندا ونىڭ تاريحي-مەدەني-رۋحاني دامۋىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, قوعام مەن دٸننٸڭ ٸشكٸ قۇرىلىمدىق ٶزگەشەلٸكتەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرٸلەدٸ. ەرينە, ار-وجدان بوستاندىعى مەن دٸن ۇستانۋ ەركٸندٸگٸنٸڭ حالىقارالىق نورمالارى مەن قۇقىقتارىن ساقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, دٸندارلىق دەڭگەيٸنٸڭ سوڭعى ۋاقىتتاعى ٶسۋٸمەن ەرقيلى دٸني راديكالدىق اعىمدار مەن يدەولوگييالاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ دا سونشالىقتى ماڭىزدى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋال ەلەمنٸڭ «قىزۋ» نٷكتەلەرٸ مەن كەيبٸر كٶرشٸلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تۇراقتى. دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ناقتى باعىتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتاپ كٶرسەتتٸ: «بٸز مۇسىلمان ٷمبەتٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەكەنٸمٸزدٸ ماقتان تۇتامىز. ول – بٸزدٸڭ دەستٷرٸمٸز. بٸراق بٸزدە زايىرلى قوعامنىڭ دەستٷرلەرٸ دە بار ەكەنٸن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بٸز ەلدٸڭ دەستٷرلەرٸ مەن مەدەني نورمالارىنا سەيكەس كەلەتٸن دٸني سانا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك».
– پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ يمامداردى ارنايى قابىلداپ, كيٸم كييۋ مەن ساقال قويۋ ٷلگٸسٸنە قاتىستى ٶز ويىن بٸلدٸرۋٸ, دٸن سالاسىنا قاتىستى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ تۇجىرىمداماسىنا قول قويۋى وسىنىڭ دەلەلٸ ەمەس پە?
– يە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مۇسىلماندار دٸني باسقارماسىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ بارىسىندا «دٸن مەسەلەسٸ بٸزدٸڭ رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸن, بۇل رەتتە دەستٷرلٸ رۋحاني تامىرىمىزدى نىعايتا وتىرىپ, سانامىزدى جاڭارتۋ شارت» ەكەنٸن ايتىپ, ٶزٸنٸڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنا سٸلتەمە جاسادى. ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالۋدىڭ بٸر جولى, «سىرتتان ىقپال ەتۋدٸڭ بٸر تەسٸلٸ: ول جات دٸني ٸلٸمدەردٸ بٸزگە تاراتۋ» ەكەندٸگٸن ەلباسى ەسكەرتتٸ. «كەيٸنگٸ كەزدە وسىنداي احۋال» قازاقستاندىق مۇسىلمان جاماعاتىنان بايقالادى. مۇسىلمان ٷمبەتٸنٸڭ تۇتاستىعىنا, بٸرەگەيلٸگٸنە, دٸني ساناسىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن ٷردٸستەر مەن الاۋىزدىق بار. ۇلتتىق دەستٷر مەن مەدەنيەتتٸ, مەملەكەتتٸڭ زايىرلى قاعيداتتارىن تەرٸسكە شىعاراتىن, «اناۋ بولمايدى», «مىناۋ حارام» دەپ ٶنەر مەن ەدەبيەتتٸ مويىندامايتىن, عىلىم مەن فيلوسوفييانى تۇتاستاي «اداسۋشىلىق» دەپ ەسەپتەيتٸن, تانىم بارىسىندا اقىلدىڭ رٶلٸن مەيلٸنشە تٶمەندەتٸپ, تەك بۋكۆاليزم مەن دوگماتيزمگە سٷيەنەتٸن, تاقۋالىعىن تەكاپپارلىقپەن دەرٸپتەپ, باسقا پٸكٸر مەن ٶمٸر تەرتٸبٸن ۇستاناتىنداردى كٷپٸرلٸككە شىعاراتىن, ەسەسٸنە جٷرەكتەگٸ مەيٸرٸمدٸلٸك پەن ٸزگٸلٸگٸن «تات باستىرعان» دٸندارلار توبى بار. تٸپتٸ, مۇنداي يمان مەن امال اراقاتىناسىن شاتىستىرعان «ەسٸرە دٸنشٸل» كٶڭٸل-كٷي جاستاردىڭ دٸني ساناسىن جاۋلاي باستاعان تەرٸزدٸ. ٶزٸنٸڭ عاسىرلاردان بەرٸ كەلە جاتقان مۇسىلماندىق دەستٷرٸ مەن جولىنان جەريتٸندەردٸڭ تۇتاس بٸر بۋىنى پايدا بولدى. باسقا ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸن قايتالاپ, ٶزگە قۇندىلىقتارعا ەلٸكتەيدٸ. تٸپتٸ, ەنۇران ورىندالۋى بارىسىنداعى جورالعىلاردى ورىنداماي, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە قۇرمەتسٸزدٸك (مۇنىڭ وپاسىزدىق پەن ساتقىندىقتان نە ايىرماسى بار?) كٶرسەتەدٸ.
بۇل كەزدەسۋدە ەلباسىنىڭ ەرەكشە توقتالعان تاعى بٸر مەسەلەسٸ – ساقال مەن كيٸم ٷلگٸسٸ مەسەلەسٸ: «سوڭعى كەزدە ٶرٸمدەي جاس جٸگٸتتەر ساقالىن ساپسيتىپ قويىپ, بالاقتارىن شورت كەسٸپ كەلەدٸ. بەتٸن تۇمشالاپ, بٷركەپ, قاپ-قارا كٶيلەك كيٸپ جٷرگەن قىزداردىڭ قاتارى كٶبەيدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ۇلتىمىزعا دا, سانا سەنٸمٸمٸزگە دە كەلمەيدٸ. قازاقتا قارا كيٸمدٸ كٸسٸ ٶلگەندە كيەدٸ. ٷيدٸڭ يەسٸ ٶلگەندە قارا جامىلىپ وتىر ەكەن دەپ, نە بالا-شاعاسى قىرىلدى ەكەن دەپ. ەرينە, ەركٸم نە كيەم دەسە ٶز بوستاندىعى بار. بٸراق ول باسقا نەرسە». وسىلايشا, قارا كيٸم, ساپسيعان ساقال مەن شولاق بالاق تاقىرىبىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزٸ كٶتەردٸ, بۇل دا بولسا, مۇنىڭ قوعامدىق پٸكٸردە ەڭ كٶپ تالقىلاناتىن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
– بۇل مەسەلەگە قاتىستى قۇزىرلى ورگانداردىڭ ۇستانىمى قانداي?
– بۇل مەسەلەگە قاتىستى قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترٸ ن.ب. ەرمەكباەۆ مامىر ايىندا ٷكٸمەت وتىرىسىنان كەيٸنگٸ باسپاسٶز مەسليحاتىندا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ: «مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بٸزدە كيٸم كييۋگە بوستاندىق بار, ول بوستاندىققا ەربٸر ازامات يە. سونىمەن قاتار, ەدەيٸلەپ تۇرىپ, دٸني سيپاتتاعى كيٸم كيٸپ, ٶزدەرٸن قوعامنان وقشاۋ ۇستاۋعا تىرىسىپ جٷرگەندەر اراسىندا الدىمەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ولار بٸزگە, قازاقستان xالقىنا, قازاق xالقىنا دا جات كيٸمدەردٸ كيٸپ, قازاق xالقىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەمەس, بٶتەن ەلدەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق xالقىنا تەن كيٸمدەرٸمٸزدٸ جەنە قازٸرگٸ زاماناۋي كيٸمدەردٸ كيٸپ جٷرەمٸز. سوندىقتان بۇل مەسەلە – ٶتە ٶزەكتٸ ەرٸ نەزٸك. سوندىقتان ونى جان-جاقتى زەرتتەپ, ساليقالى بٸر شەشٸمگە كەلەمٸز دەپ ويلايمىن». سونىمەن قاتار, مينيستر سىرتقى فورمادان گٶرٸ, ٸشكٸ مازمۇننىڭ ماڭىزدىلىعىن, امالدان گٶرٸ, يماننىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتٸپ, مەيلٸنشە, مەندٸ مەسەلە كٶتەردٸ: «بٷگٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ دٸني ساناسى كٷردەلٸ ەرٸ ەر الۋان. ياعني, قوعامدا دٸنگە جان-دٷنيەسٸمەن بەرٸلگەندەردەن باستاپ, اتەيستەرگە دەيٸن كەزدەسەدٸ. وسى فاكتوردى ەسكەرە كەلە, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك. بٸزگە دٸندٸ دۇرىس تٷسٸنٸپ, قولدانۋ ٷشٸن دەستٷر مەن دٸني مەدەنيەتتٸڭ دەڭگەيٸ قاجەت. دٸنشٸلدٸك دەڭگەيٸنٸڭ ٶسۋٸ تيٸستٸ مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسۋىنا ەكەلەدٸ. ياعني, كەيبٸر ازاماتتار دٸندٸ تۋرا ماعىناسىندا تٷسٸنٸپ, دٸننٸڭ دوگمالارىن قولدانادى. سالدارىنان دٸنگە تەرەڭ بەرٸلگەندەردٸڭ اراسىندا راديكاليزمنٸڭ قاۋٸپ-قاتەرٸ بار. ازاماتتاردىڭ كەيبٸر بٶلٸگٸ زاڭ تالاپتارىن, كونستيتۋتسييالىق مٸندەتتەرٸن ورىنداۋدان باس تارتادى. مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە, دەستٷرگە, ەتيكا نورمالارىنا قۇرمەتپەن قارامايدى. كەيبٸر ادامدار دٸننٸڭ سىرتقى بەلگٸلەرٸن دٸننٸڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنان جوعارى قويادى. ياعني, ولار يمان مەن دٸني دوگمالاردىڭ اراسىنداعى تٷسٸنٸكتٸ شاتاستىرادى». مۇنى ابايدىڭ «قارا سٶزدەرٸمەن» ايتساق, كەيبٸرەۋلەر «مۇسىلماندىق كەمٸل بولادى» دەپ, «يشاراتتى تٷسٸنبەي, كٷزەتكە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸپ, كٷزەتەتٸن نەرسەنٸڭ ٶزٸن» ۇمىتىپ كەتەدٸ.
مەسەلەنٸڭ ماڭىزدى جاعى – دٸني ساۋاتتىلىعى قاجەت دەڭگەيدەن تٶمەن قوعامعا ەڭ ەۋەلٸ جامىلعىنى ەمەس, يمان مەسەلەلەرٸ, سەنٸم نەگٸزدەرٸمەن قاتار كٶركەم احلاق نەگٸزدەرٸن ناسيحاتتاۋ قاجەتتٸلٸگٸ. يماننان بۇرىن ورامالدى ناسيحاتتاۋدىڭ – ۋىقسىز شاڭىراق كٶتەرمەك بولعان بوس ەۋرەشٸلٸكپەن تەڭ بولارى سٶزسٸز.
– قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ ەگيپەتتە ۇستالىپ, ەلگە دەپورتاتسييالانعان التى ستۋدەنت وقيعاسىنا بايلانىستى شەتەلدەن دٸني بٸلٸم الاتىن جاستاردى باقىلاۋعا الۋ, قمدب-نىڭ كەلٸسٸمٸمەن عانا دٸني بٸلٸم الۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى بايلام ايتتى. بۇل شەشٸم قانشالىقتى دۇرىس? شەتەلدەن دٸني بٸلٸم العىسى كەلەتٸندەردٸ الدىن الا انىقتاپ, ولاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر جٷيەمەن بٸلٸم الۋىن قاداعالاۋ مٷمكٸن بە?
– يە, بٸلٸم الۋ ٷشٸن (تەك دٸنتانۋلىق-يسلامتانۋلىق نەمەسە دٸني-يسلامي بٸلٸم الۋ ٷشٸن عانا ەمەس) شەتەل اسىپ كەتٸپ جاتقان قازاقستاندىق ازاماتتار قانشاما? ولاردىڭ قىلمىستىق توپتاردىڭ نەمەسە دٸني راديكالداردىڭ ىقپالىنا تٷسٸپ قالماسىنا كٸم كەپٸل? مينيستر ن. ەرمەكباەۆ مۇنىڭ بارلىق باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا قاتىستى ورتاق مەسەلە ەكەندٸگٸن ايتتى. كەلەشەكتە شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋ تەك ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا دەڭگەيٸندە (ياعني دٷنيەتانىمدىق مەدەنيەتٸ قالىپتاسقان سوڭ) تەك قمدب-نىڭ كەلٸسٸمٸمەن عانا مٷمكٸن بولادى. قر بٸرقاتار زاڭنامالارىنا ەنگٸزٸلەتٸن كەيبٸر تولىقتىرۋلار دٸني عۇرىپتاردى اتقارۋ مەن («شەت تٸلدٸ ٷيرەتۋ» دەگەن جەلەۋمەن) دٸني بٸلٸم بەرۋدٸ زاڭنامادا كٶرسەتٸلمەگەن جەرلەردە ٶتكٸزۋگە جەنە وعان بالالاردى تارتۋعا تىيىم سالادى. قازاقستان ازاماتتارى شەتەلدەردە دٸني بٸلٸم الۋ ٷشٸن دە بەكٸتٸلگەن تەرتٸپتٸ ساقتاۋى تيٸس. مۇنى دٸني قىزمەت سالاسىنا تيەسٸلٸ ورگاندار قاداعالايدى. بۇل قۇقىقتىق شارالار شەتەلدەردە, ەسٸرەسە, تاياۋ شىعىس ەلدەرٸندە بٸلٸم الىپ كەلٸپ, سەلەفيزم يدەولوگيياسىن تاراتۋدىڭ الدىن الادى. «بۇل – دۇرىس شەشٸم» دەپ ويلايمىن, ٶيتكەنٸ, دٸني جەنە دٸنتانۋلىق بٸلٸم مەن يدەولوگييانى مەملەكەت قاداعالاماسا, ونىڭ سالدارى اسا قيىن بولادى.
– مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋ قاتاڭداعان سايىن دەستٷرلٸ ەمەس دٸني توپتار جاسىرىن جۇمىس ٸستەۋگە بەيٸمدەلەدٸ. جات اعىمداردىڭ جولىن كەسۋ, جاستاردى ولاردىڭ قۇرساۋىنان ساقتاۋ ٷشٸن قانداي شارالاردى قولعا العان جٶن? ەلٸمٸزدٸڭ قاي زاڭنامالارىنا قانداي ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن?
– دٸن سالاسىنداعى كەلەڭسٸز قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋدا پرەۆەنتيۆتٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرمە جۇمىستارى جەمٸسٸن بەرمەسە, وندا قاتاڭىراق زاڭنامالىق شارالار قابىلداپ, مۇنداي ٷردٸستٸڭ قۇقىقتىق ٶرٸسٸن تارىلتۋ كەرەك بولادى. زايىرلى مەملەكەت دٸننٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسپاعانىمەن, مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قوعامنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدە وسىنداي شارالارعا بارادى. وسى ماقساتتا دٸني قىزمەت جەنە دٸني ۇيىمدار مەسەلەلەرٸ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن.
اتاپ ايتار بولساق, 2011 جىلدىڭ 26-جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «نەكە جەنە وتباسى تۋرالى» قر كودەكسٸ 10-بابىنىڭ 6-تارماعىنا مىناداي تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلدٸ: كەمەلەتكە تولماعان اداممەن نەكەگە وتىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن قۋدالانادى. قمدب بۇعان قاتىستى ۇستانىمى بەلگٸلٸ: «نەكە قييۋ» رەسٸمٸ اتا-انانىڭ كەلٸسٸمٸمەن جەنە احاج-دىڭ نەكەنٸ كۋەلاندىرعان انىقتاماسى ارقىلى جٷزەگە اسادى. زاڭنىڭ بۇل تارماعى دەستٷرلٸ ەمەس دەسترۋكتيۆتٸ اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ كەمەلەتكە تولماعان بٸرنەشە تۇلعامەن بٸردەي نەكەگە وتىرۋىنا جەنە ونىڭ ناسيحاتتالۋىنا توسقاۋىل بولادى.
قر قىلمىستىق كودەكسٸنە جەنە قر ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن كەيبٸر تولىقتىرۋلار ازاماتتاردىڭ دٸني سەزٸمدەرٸمەن قاتار, اتەيستٸك سەنٸمدەرٸ مەن سەزٸمدەرٸن بالاعاتتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ (قر ەكٸمشٸلٸك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 2-بٶلٸمٸنٸڭ 490-بابى). تەكفٸرشٸلدەردٸ ايتپاعاندا, قازٸرگٸ قاراپايىم دٸندارلاردىڭ ٶزدەرٸ قۇلشىلىق-عيباداتتارىن ٶتەمەيتٸندەردٸ «كٷپٸرلٸكپەن» كٸنەلايتىنى بوي كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بۇل جاعداي ادامنىڭ ار-وجدان بوستاندىعى تۋرالى زايىرلى زاڭنامامەن قاتار, بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋدٸ اتىمەن دە, زاتىمەن دە ايعاقتايتىن يسلامنىڭ رۋحىنا دا, «ەركٸمدٸ بولمىسىنا ساي» باۋىرمالدىقپەن قابىلدايتىن قازاقتىڭ دەستٷرلٸ دٸني دٷنيەتانىمىنا دا قايشى كەلەدٸ.
«قر جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» (23 قاڭتار 2003 ج.) زاڭىنا (31, 35 باپتارعا) ەنگزٸلۋٸ مٷمكٸن ٶزگەرٸستەر ايماقتارداعى دٸني احۋالدى دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن ميسسيونەرلەردٸڭ ەرەكەتتەرٸن زەردەلەۋ مەن تالداۋ قىزمەتٸن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەردٸڭ قۇزىرەتٸنە بەردٸ. كەمەلەتكە تولماعان بالالارعا قاتىستى دٸن جەنە دٸني كٶزقاراستاردى پايدالانا وتىرىپ, ەرەكەت ەتەتٸن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار قۇرۋعا دا تىيىم سالىنادى. 2001 جىلدىڭ 16 قاڭتارىنداعى «كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» قرزاڭى 19 بابىنا وسىنداي 4-شٸ تارماق قوسىلدى. سونداي-اق, 2007 جىلدىڭ 27-شٸلدەسٸندە قابىلدانعان «بٸلٸم تۋرالى» زاڭنىڭ 28-بابى دا تولىقتىرىلدى: وقۋ ورىندارىندا تٸركەلمەگەن دٸني ۇيىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ وقۋشىلارمەن دٸني مەسەلەلەر بويىنشا شارا ٶتكٸزٸلۋٸنە جول بەرٸلمەيدٸ. بۇل زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار سوڭعى ۋاقىتتارى ٶرٸس العان پروزەليتيستٸك (بٸرەۋدٸ ٶز دٸنٸنە تارتۋدىڭ تاباندى ەرەكەتٸ) جەنە دٸني كونۆەرسييالىق ەرەكەتتەرمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. اتادان كەلە جاتقان دٸنٸن باسقاعا ايىرباستاپ, رۋحاني مۇقتاجدىعىن كٷمەندٸ دٸني اعىمداردان تاۋىپ جٷرگەن قازاق بالالارى جيٸ كەزدەسەتٸن بولدى. بۇل – قازاقستاندىق مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸن بۇزاتىن قاۋٸپتٸ ٷردٸس.
جالپى دٸنگە بايلانىستى ٶز كٶزقاراسىڭدى بٸرەۋگە تاڭۋ مورالدىق تۇرعىدان العاندا دا قۇپتالمايتىن نەرسە, يمامداردىڭ جٷرگٸزەتٸن ۋاعىزىنىڭ جٶنٸ بٶلەك, ەرينە. ال ەندٸ ٶزٸنٸڭ قىزمەت جاعدايلارى مەن لاۋازىمدارىن پايدالانىپ, ٶز ەرٸپتەستەرٸ اراسىنا تاراتۋعا تىرىسسا, بۇل تٸپتٸ ۇجىمنىڭ ٸشٸندە رۋحاني اۋاننىڭ توتاليتارلانۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان, «قر مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنىڭ (23 قاراشا 2015 ج.) 13-بابىنا مىناداي تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلۋ ىقتيمالدىعى بار: مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ قىزمەتتٸك (لاۋازىمدىق) مٸندەتتەردٸ (ونىڭ ٸشٸندە ەسكەري, كەسٸبي فۋنكتسييالاردى) اتقارۋ بارىسىندا, جۇمىس ۋاقىتىندا, ۇجىمنىڭ ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ دٸني كٶزقاراستارىن تاراتۋعا; جۇمىس ۋاقىتىندا, ەگەر زاڭناماعا سەيكەس, ٶزٸنٸڭ قىزمەتتٸك (لاۋازىمدىق) مٸندەتٸن اتقارۋدان باسقا جاعدايدا, دٸني شارالار (قۇلشىلىق, دٸني سالتتار, عۇرىپتار, جينالىستار) ٶتەتٸن جەرگە بارۋىنا; دٸني بٸرلەستٸكتەر قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولۋىنا; ميسسيونەرلٸك ەرەكەتپەن اينالىسۋىنا بولمايدى. بۇل تىيىمدار مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ مٷلتٸكسٸز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتٸپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ زايىرلىلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.
[caption id="attachment_29659" align="aligncenter" width="640"]
– 2011 جىلى قابىلدانعان «دٸني قىزمەت جەنە دٸني ۇيىمدار تۋرالى» زاڭعا قاتىستى قانداي ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن?
– ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ وسى اتالعان «دٸني قىزمەت جەنە دٸني ۇيىمدار تۋرالى» قر زاڭىن قامتيدى. زاڭدا قولدانىس تابۋى تيٸس بٸرقاتار نەگٸزگٸ ۇعىمدارمەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن, اتاپ ايتقاندا: دٸني قۇلشىلىق, دٸني سالتتار, دٸني عۇرىپتار, تەۋەپ ەتۋ, دٸني ەدەبيەت, دٸني مازمۇنداعى اقپاراتتىق ماتەريالدار, دٸني جينالىس, تابىنۋ ورنى, پروزەليتيزم, دٸني راديكاليزم, دٸني فاناتيزم, ەكسترەميستٸك يدەولوگييا, دٸني رەمٸزدەر. سونداي-اق, اتالمىش زاڭنىڭ مەملەكەت جەنە دٸنگە قاتىستى 3-بابىنا, ٶكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ كومپەتەنتسيياسىنا قاتىستى 4-بابىنا, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ كومپەتەنتسيياسىنا قاتىستى 5-بابىنا, دٸنتانۋلىق ساراپتاماعا قاتىستى 6-بابىنا, دٸني سالتتار مەن عۇرىپتاردى اتقارۋعا قاتىستى 7-بابىنا ميسسيونەرلٸك ەرەكەتكە قاتىستى 8-بابىنا, دٸني ەدەبيەت جەنە دٸني قولدانىستاعى نەرسەلەر مەن دٸني مازمۇنداعى باسقا اقپاراتتىق ماتەريالدارعا قاتىستى 9-باپقا, قايىرىمدىلىق پەن دٸني ۇيىمداردىڭ اقپاراتتىق ەرەكەتٸنە بايلانىستى 10-بابىنا, حالىقارالىق بايلانىستار جەنە دٸندارلار مەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ بايلانىستارىنا قاتىستى 11-بابىنا, دٸني ۇيىمداردىڭ مەرتەبەسٸنە قاتىستى 12-بابىنا, دٸني بٸرلەستٸكتەر قۇرۋعا بايلانىستى 13-بابىنا جەنە ت.ب. ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلۋٸ قاجەت. بۇل تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەر سەكتانتتىق سيپاتى باسىم, بٸراق مەملەكەت قۇرىعىنان قۇتىلىپ كەتٸپ جٷرگەن دٸني راديكالدى اعىمدارعا قارسى سوت-ساراپتامالىق جۇمىستاردى جٷرگٸزۋدٸ ەدەۋٸر جەڭٸلدەتەدٸ.
– كەيبٸر ساراپشىلار «وتاندىق دٸني قىزمەتكەرلەر مەن جەرگٸلٸكتٸ تەولوگتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك» دەپ سانايدى. «سوندا عانا شەتەلدٸك ۋاعىزشى-شەيحتاردىڭ لەكتسييالارىنا قارسى تۇرا الامىز» دەپ بولجايدى. بۇل باعىتتا بٸراز جۇمىستار جاسالىپ تا جاتىر. سٸزدٸڭشە, جەرگٸلٸكتٸ يمام-مولدالار, تەولوگتار, دٸني قىزمەتكەرلەر بۇل مٸندەتتٸ ويداعىداي ورىنداي الا ما?
– ەلباسىمىز قمدب قىزمەتكەرلەرٸمەن كەزدەسۋٸندە ايتقانداي, «ەل ٸشٸندە دٸني قۇندىلىقتار دۇرىس دەرٸپتەلۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن يمامدار مەن ۇستازداردىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرٸلۋٸ تيٸس». شەتەلدەن دٸني بٸلٸم الىپ كەلگەن جاس يمام جەرگٸلٸكتٸ اقساقالدارمەن اقىلداسىپ, ساباقتاستىقتى ساقتاپ, جەرگٸلٸكتٸ دٸني دەستٷردٸ جەتە مەڭگەرۋٸ كەرەك. يماندى جٷرەككە بايلايتىن حانافيلٸك-ماتۋريديلٸك سەنٸمنٸڭ نەگٸزدەرٸن جەرگٸلٸكتٸ جاماعاتتىڭ ساناسىنا تەورييالىق تۇرعىدا سٸڭٸرٸپ, پراكتيكالىق تۇرعىدا دٸني عۇرىپتاردىڭ اتقارىلۋىنداعى بۇرىننان كەلە جاتقان بٸرٸزدٸلٸكتٸ ساقتاۋى قاجەت. ينتەللەكتۋالدى يمام دٸني ەدەبيەتپەن عانا شەكتەلٸپ قالماي, بەلگٸلٸ دٸنتانۋشى قايرات جولدىباي ايتقانداي, اللانىڭ «ەكٸنشٸ كٸتابى» – جاراتىلىس كٸتابىن دا وقيدى, تٸل ٷيرەنٸپ, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا بەلسەندٸ بولادى. سەنٸمٸن بٸلٸممەن بەكٸتكەن, جاقسى ويلاپ, جاعىمدى ەرەكەت ەتەتٸن كٶركەم مٸنەزدٸ يمام عانا قوعامنىڭ ٸلگەرٸلۋٸنە ٷلەسٸن قوسا الادى.
سۇحباتتاسقان توقتارەلٸ تاڭجارىق
