راس, بٸز ۇلتتىق ٶنەر مايتالماندارىنىڭ اتىنا ماقتاۋ ايتۋعا شورقاقپىز. تەك ولاردىڭ كٶزٸ كەتٸپ قالعاندا عانا «كلاسسيك» ەدٸ دەپ سانىمىزدى بٸراق سوعامىز. ورتامىزدا جٷرگەندە ونىڭ شوقتىعى بيٸك, تالانتىنىڭ تاۋداي ەكەنٸن سەزەمٸز, بٸراق ايتا المايمىز. ال مەن, ەركٸن باۋىرىمدى دەل سولاي, جاسى قىرىقتىڭ قىرقاسىنان ەندٸ عانا قارا ٷزٸپ شىقسا دا, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ كلاسسيگٸنە اينالعان ادام دەپ باعالار ەدٸم. ارتىق ايتتى دەمەڭٸزدەر. سولاي ول.
سەبەبٸ مىناۋ: دٷنيەدەگٸ ەڭ قيىن نەرسە, بۇل – عىلىم. ينەمەن قۇدىق قازۋدان دا قيىن ول.
ال, كٶشپەندٸلەردٸڭ دٷنيە تانىمى مەن ٶنەرٸن زەرتتەۋ ودان دا قيىن. ٶيتكەنٸ, كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶمٸرٸ مەن كٶزقاراسى, ەدەت-عۇرپى مەن ٶنەرٸ كەدٸمگٸ عىلىمي ستاندارتتارعا, تەورييالارعا سىيماي جاتادى. بۇل قازٸرگٸ بٷكٸل ەلەمدەگٸ كٶكٸرەگٸ وياۋ, ساناسى جارىق عالىم اتاۋلى مويىنداپ قويعان شىندىق. بٸراق كٶشپەندٸلەرگە قانداي عىلىم ستاندارتتارىمەن قاراۋ كەرەك, ونى دا قالىپتاستىرا الماي وتىر. ونداي عىلىمدى جاسايتىندار تەك سول ەلدٸڭ وقىعان, توقىعان, ۇلتتىق پەلساپاسى مەن ٶنەرٸن ۋىزىنان قانىپ ٸشكەن ۇلدارى مەن قىزدارى. مٸنە, ەركٸن شٷكٸمانوۆ سول كٶشپەندٸ ەلدٸڭ سونداي ۇلدارىنىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ.
قاراپايىم عانا مىسال: بٸز زاتاەۆيچتٸڭ ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا جاساعان ەڭبەگٸ – «قازاقتىڭ 1000 ەنٸ» مەن «500 ەن-كٷيٸمەن» ماقتانامىز. بٸراق وسى ەڭبەكتەردٸ ەلٸمٸزدٸڭ قاجەتٸنە جاراتايىق, نوتا كٷيٸندە شاڭ باسىپ جاتپاسىن دەپ شۇقشيىپ, تەرەڭ ٷڭٸلگەن عالىمدار كٶپ پە بٸزدە? ٶكٸنٸشكە وراي, جوق, بٸر قولدىڭ ساۋساعىمەن ساناۋعا بولادى. ال سولاردىڭ بٸرٸ – ەركٸن شٷكٸمانوۆ. كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيتٸن بٸر دەرەك: زاتاەۆيچ ەن سٶزدەرٸن جيناماعان, ەۋەندەرٸن عانا نوتاعا تٷسٸرگەن. ەننٸڭ مەتٸنٸ بولماسا, ونى قالاي ايتۋ كەرەك? بٸر ەننٸڭ مەتٸنٸن دەل تابۋ ٷشٸن ٶتكەن عاسىرداعى تاريحي جەنە كٶركەم ەدەبيەتتٸ, ەستەلٸكتەر مەن زەرتتەۋلەردٸ, اۋىز ەدەبيەتٸ مەن جىر-داستانداردى قوپارىپ شىقپاساڭ بولا ما? ساناسى تٷزۋ, جٶن بٸلەدٸ دەگەن ابىز, قارييالاردى ٸزدەپ بارىپ, سٶيلەسۋ كەرەك. ەر سٶزٸن تٸرنەكتەپ جيناۋ كەرەك. ٶزگە ەندەرمەن سالىستىرۋ كەرەك. ال بۇل دەگەن بٸر ينستيتۋتتىڭ جاسايتىن شارۋاسى ەمەس پە? ەركٸن شٷكٸمانوۆ سونى جاساپ جٷر. ول مىڭ ەننٸڭ كارتوتەكاسىن جاسايمىن دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جٷر. ول دا بٸر زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ ٸزباسارى, ول دا بٸر بولات سارىباەۆ. دەل مۇنداي جانقييارلار از بولادى ٶزٸ.
بۇدان كەيٸن سول ەندەردٸڭ ٶزٸن مەڭگەرۋ كەرەك قوي. ول ٷشٸن ۇلتتىق ەن ٶنەرٸندەگٸ بارلىق دٷنيە مەن قازىنادان حاباردار بولۋىڭ كەرەك. ەيتپەسە, بٸردٸ بٸرگە جاماپ جٸبەرۋٸڭ ەبدەن مٷمكٸن. كەۋدەڭدە ٷلكەن قازىنا, كٶكٸرەگٸڭدە – تارازى, جٷرەگٸڭدە – ەدٸلدٸك بولماسا, عالىمدىعىڭ قايسى? ال ەركٸن سول ەندەردٸ جاڭعىرتىپ قانا جٷرگەن جوق, قايتا جارىققا شىعۋىنا دا سەبەپكەر بولىپ جٷرگەن جان. ول ٶزٸنٸڭ قاتىسى بار ەن بايقاۋلارى مەن كونكۋرستارىنا, تٸپتٸ وقۋ سىناقتارىنا مىناداي تالاپ قويادى ەكەن: شەكٸرت سىناقتا بەلگٸلٸ ەندەرمەن قاتار, سول قايتا تۋعان ەندەردٸ دە ورىنداپ شىعۋى كەرەك. تالاپ ورىندى. ەن ايتىلماسا – جاڭعىرمايتىنى انىق.
ٶنەر دٷنيەسٸ ادامعا شىن بٸتسە, وعان كەڭ تىنىس, تەرەڭ تالعام, بيٸك ٶرەنٸ بٸرگە بەرەتٸن سيياقتى عوي. ەركٸن شٷكٸمانوۆ قازاق ٶنەرٸنە قاتىستى باردىڭ بەرٸن جيناي بەرسەم, زەرتتەي بەرسەم, شىعارا بەرسەم دەپ ەڭبەكتەنەدٸ دە جٷرەدٸ. سەمەيدە مەدەنيەت ەشەكەەۆ ەسٸمدٸ ۇلى ەنشٸ ٶتتٸ. ەركٸن ول كٸسٸنٸ ٶزٸنٸڭ ۇستازىنا بالايدى. سول كٸسٸنٸڭ ٶنەرٸ مەن ٶمٸرٸنە ارناپ جيناق شىعاردى. تاياۋدا ارتىنىپ-تارتىنىپ اياكٶزگە كەتٸپ بارا جاتىر ەكەن. ارقالاعانى – ٶڭكەي كٸتاپ. الدىندا عانا تاعى بٸر ارقالى ەنشٸ, عاجاپ سازگەر, كەشەگٸ ۇلى سال-سەرٸلەر كٶشٸنٸڭ ٸزباسارى تۇرسىنعازى راحيموۆ دٷنيەدەن ٶتكەن-دٸ. سول ەنشٸ-كومپوزيتور اعاسىنىڭ كٸتابىن شىعارتىپ, ەل-جۇرتىنا تاراتۋ ٷشٸن جول جٷرٸپ بارادى. ەشكٸمنٸڭ ەلٸنە دە, جەرٸنە دە قارامايدى, ٶنەرگە جاقىن ادامنىڭ قۇلى ول.
سوندىقتان دا, باي ول, كەۋدەسٸ تولى قازىنا. سوندىقتان دا, ۇلتتىق ەن مەن دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ساف التىنىن شىن ٸزدەگەندەر اينالىپ ەركٸندٸ تاۋىپ الادى. ۇلى سال-سەرٸلەر بٸرجان سال, اقان سەرٸ, ٷكٸلٸ ىبىراي, ەسەتتەردەن باستاپ, كەشەگٸ سەكەن, اقاڭ, بەيٸمبەت, شەكەرٸم, بٷركٸتباي, شەكەر, سۇلۋبايلاردىڭ ٶنەرٸ مەن ەندەرٸنە بايلانىستى تىڭ دەرەك ٸزدەسەڭٸز, شٷكٸمانوۆقا بٸر سوعىپ كەتەتٸنٸڭٸز انىق. بٸر ادامنىڭ بويىنا وسىنشا ەن, وسىنشا قازىنا قالاي سىيادى دەپ تاڭ بولاتىنىڭىزعا كەپٸلمٸن. كەۋدەسٸ ەننٸڭ تەڭٸزٸ تەرٸزدٸ. شەت-شەگٸ جوق تەلەگەي! ٶتكەندە ماعجاننىڭ ەندەرٸن ٸزدەگەندەر ەركٸن شٷكٸمانوۆتان تاۋىپتى عوي. مەن ٶز باسىم وعان تاڭعالعان جوقپىن. ەركٸننٸڭ ەڭگٸمەلەرٸن تىڭداپ جٷرگەن ماعان ول – زاڭدىلىق. اعىلشىن تٸلٸ دەپ ٶلٸپ-ٶشٸپ بارامىز-اۋ. اعىلشىن تٸلٸ ەشقايدا كەتپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال ەركٸن شٷكٸمانوۆ سيياقتى ۇلتتىق ٶنەر دەسە, ٸشكەن اسىن جەرگە قويعانداردى پايدالانبايتىن بولساق, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ سٷرلەۋٸ قىل اياعى قۇردىمعا كەتٸپ قالا ما دەگەن وي مازالايدى.
[caption id="attachment_29643" align="alignright" width="242"]
ەندٸ ول التاي-تارباعاتاي ەندەرٸنٸڭ انتولوگيياسىن جاساماق بولىپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ساناسىندا پٸسٸپ, كەۋدەسٸنەن اقتارىلىپ جٷرگەن بولۋى مٷمكٸن. سونشا ٸزدەنٸس پەن ەڭبەك ەرتە مە, كەش پە, بۇرق ەتە قالۋى تيٸس. بٸراق سوعان سەپ بولاتىن, كٷش-قۋات بەرەتٸن قانداي قولقابىس جاساي الدىق بٸز دەگەنٸم عوي.
يە, راس, ەن ٶنەرٸن شىن ۇلتتىق قۇندىلىق دەپ باعالايتىن, ٶنەرگە قاتىستى دٷنيەلەردٸ تٸرنەكتەپ جيناپ جٷرەتٸن جاندار بٸزدە بارشىلىق. ەركٸن شٷكٸمانوۆ سولاردىڭ قاتارىندا بولا تۇرا, ونى ەرەكشەلەيتٸن دٷنيە, باسىندا ايتقانمىن, عىلىمعا تەۋەلدٸلٸك. ٶنەرگە عىلىمي كٶزقاراس. يە, كٶشپەندٸلەر دٷنيەسٸنە بٶلەك كٶزقاراس, تىڭ عىلىمي قالىپتار كەرەك دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە ەلەمدە, ەسٸرەسە ٶنەر عىلىمىندا باتىس, ەۆروتسەنتريزم ستاندارتتارى ٷستەمدٸك قۇرىپ تۇرعانى انىق. ونى تەرەڭ مەڭگەرٸپ, ٶز قۇندىلىقتارىنىڭ كەرەمەتٸن سول ارقىلى دەلەلدەي الماساڭ, قازاق ٶنەرٸ ٸلگەرٸ كٶرٸنە المايدى. ەركٸن شٷكٸمانوۆتىڭ «قازاق ەنٸنە عىلىم كەرەك» دەپ شىرىلدايتىنى سول شىعار? ونىڭ قاراپايىم سۇحباتىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸن. سوندا عانا بٸز ونىڭ قازاق ەنٸنە قانداي تەرەڭدٸك تۇرعىسىنان كەلەتٸنٸن تٷسٸنەمٸز:
«جالپى ەن ٶنەرٸندە «ەۋەز» دەگەن دە دٷنيە بار عوي دەيمٸن. «ەۋەز» دەگەن ەننٸڭ موڭعولييا قازاقتارىنىڭ ەن جيناعىندا ون بەس تٷرٸ كەزدەسەدٸ, ٶزٸمدە بەس-التى تٷرٸ بار. ەندەردٸڭ دياپازونى كۆينتا, سەكستا ينتەرۆالدارىنان اسپايدى. كەرەمەتتەي ەن دەگەنگە دە كەلە قويمايدى. ٶتە شاعىن. سودان وسى «ەۋەز» دەگەن دٷنيەنٸ زەرتتەي كەلە قاراسام, ول پارسىنىڭ سٶزٸ ەكەن. تٸپتٸ «ەن» سٶزٸنٸڭ ٶزٸ پارسىنىڭ سٶزٸ. ساز, مۋزىكا, ىرعاق, ەۋەن, مەلودييا ت.ب دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. بۇل سٶزدٸ زەرتتەي كەلە ماحمۇت قاشقاريدىڭ ەڭبەكتەرٸنە بارىپ تٸرەلدٸم. ...بٸز قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸنە «قارا ٶلەڭ» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان شوقان ۋاليحانوۆ ەكەنٸن بٸلەمٸز. ياعني, بۇل پارسى تٸلدەس ەلدەردٸڭ بٸرٸندە ەن سٶزٸنٸڭ ورنىنا قولدانىلىپ, بٸزدە دە ەرتەرەكتە شاعىن ەندەردٸ وسىلاي اتادى ما ەكەن دەگەن وي تۋادى.
[caption id="attachment_29644" align="alignright" width="299"]
«اقپەيٸلدٸڭ ەنٸ» دەگەن ەننٸڭ دە ەكٸ تٷرٸ بار. ەننٸڭ ەۋەنٸ التاي-تارباعاتاي ەۋەنٸنە كەلگەنٸمەن, سٶزٸ, ەندەگٸ وقيعا باتىس ٶڭٸردەگٸ مۇحيتتىڭ «ەمٸرحان» دەگەن ەنٸنە ۇقساس. تٸپتٸ, بٸردەي كەلەتٸن شۋماقتارى دا بار. قايران قالدىم. باتىس قازاقستاندا ايتىلىپ جٷرگەن «ەمٸرحان ەنٸ», التاي-تارباعاتايدا «اقپەيٸلدٸڭ ەنٸ» بولىپ جٷر. بٸرەۋٸندە «سۇراساڭ اتىم ‒ اقپەيٸل, سٸڭٸلٸم قايشا» دەپ «ەمٸرحان ەنٸندەگٸدەي» كەلەدٸ. ال ەكٸنشٸسٸ «سۇراساڭ اتىم ‒ اقپەيٸل, سٸڭٸلٸم اينام» دەپ جٷر. بٸراق ەن بٶلەك, باسقا. التاي-تارباعاتاي ٶڭٸرٸنٸڭ ەۋەنٸ.»
مٸنە, جاي عانا بٸر سۇحباتىنىڭ ٶزٸنەن عىلىمنىڭ يٸسٸ اڭقىپ تۇر ما? سٶزسٸز. مٸنە, ٶنەردٸ كلاسسيكالىق دەرەجەدە مەڭگەرۋدٸڭ بٸر بەلگٸسٸ وسى ما دەيمٸن. سوندىقتان دا ول ەنشٸلەردٸ وقىتۋدىڭ ٶزٸنە جاڭاشا ەدٸستەمە, تىڭ مەتودولوگييا كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
«‒ مۇنداي وقۋدىڭ نەگٸزدەرٸن ەندٸ-ەندٸ عانا جاساپ جٷرمٸز. ەن ٷيرەتۋدٸڭ ەدٸستەمەسٸن قايتا جاساۋ كەرەك سيياقتى. ال ەدٸستەمەنٸ قايتا جاساۋ ٷشٸن كلاسسيفيكاتسيياسىن قايتا قاراۋ كەرەك پە ەكەن دەپ ويلايمىن. بٸلمەيمٸن… بۇل دٷنيەلەردٸ ەركٸم ٶزٸنشە جاسايدى. قازٸر باتىس, ارقا, جەتٸسۋ, سىر ٶڭٸرٸنٸڭ ەنشٸلٸك مەكتەپتەرٸنە بٶلٸپ وقىتىپ جٷرمٸز. جالپى قازاق ەندەرٸن قالاي وقىتۋ كەرەك? ەربٸر مەكتەپكە بٸر-بٸر كلاسسيفيكاتسييا جاساۋ كەرەك شىعار»,– دەپتٸ بٸردە ەركٸن شٷكٸمانوۆ. عىلىمعا قۇشتار ادام قاي ۋاقىتتا دا قولدا باردى جەتٸلدٸرۋدٸڭ, ٶسٸرۋدٸڭ, دامىتۋدىڭ جولىن ٸزدەپ جٷرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. باسقاشا بولعان ەمەس.
كلاسسيكالىق ٶنەر دەگەننەن شىعادى, ەلەمدەگٸ وپەرانىڭ كورولٸ اتانعان, 12 گرەمميدٸڭ يەگەرٸ, گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتاپشاسىنا كٸرگەن پلاسيدو دومينگو استانادا دەستٷرلٸ ەنشٸلەردٸڭ كونتسەرتٸنە 15 مينۋتقا دەپ كٸرٸپ, بٸتكەن سوڭ بٸراق شىعىپتى دەسەدٸ عوي. سوندا ايتقانى: «بٸزدٸڭ ٶمٸر بويى ٸزدەپ جٷرگەنٸمٸز وسى ەدٸ عوي!» بوپتى دەيدٸ. اڭىز ەمەس دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, قازاق ەنٸندەي قۇدىرەت جەر بەتٸندە جوق. تٸپتٸ, ەۋەزٸمەن ەلەمدٸ تەنتٸ ەتكەن يتالييانىڭ ٶزٸ ەنگە بٸزدەي باي ەمەس. نەشە مىڭ ەن! ەر تٷرلٸ ىرعاق! تٷرلٸ ەكپٸن! نەبٸر بوياۋ! تەرەڭ يٸرٸمدەر مەن ورامدار! بٸراق, وسى جەردە قيعاش مەسەلە بار. بٸزدە ەلٸ كٷنگە دەيٸن كلاسسيكالىق ٶنەر دەسە, تەك ەۋروپا ٶنەرٸ دەپ تٷسٸنەدٸ. ال قازاقتىڭ ەندەرٸ كلاسسيكا ەمەس, دەستٷرلٸ ٶنەر. سونداي سولاقاي ساياسات بولعان. سونىڭ سالقىنى ەلٸ بار. مٸنە, سوندىقتان دا, قازاق ەنشٸلەرٸن پلاسيدو دومينگو, لۋچانو پاۆاروتتي, حوسە كاررەراسپەن سالىستىرا الماي كەلەمٸز. ولاردىڭ ەنشٸلەرٸ – ساحنا كورولٸ, بٸزدٸكٸلەر – دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ شەبەرٸ. جوق, ولاي بولماۋعا تيٸس. قازاقتىڭ ۇلتتىق كلاسسيكالىق ٶنەرٸنٸڭ حاس شەبەرلەرٸ – ساحنانىڭ پاتشاسى.
بۇرىنعى بٸرجان سال, اقان سەرٸ, مۇحيت, كەنەندەر سالعان جولدى جالعاستىرعان كەشەگٸ ەمٸرە, جٷسەكەڭ, عارەكەڭ, مانەكەڭدەردٸڭ ٸزباسارى, جەنٸبەك, قايرات, مەدەنيەت, تۇرسىنعازىلاردىڭ جالعاسى – بەكبولات,بەرٸك, رامازان, ەركٸن, سەۋلە, ارداق, ايگٷل,ۇلجان, ەرلاندار – كلاسسيكتەر. ٶيتكەنٸ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ەن ٶنەرٸن ٶرگە سٷيرەپ كەلە جاتقان سولار. باسقا ەشكٸم ەمەس. پلاسيدو, لۋچانو, حوسەلەرگە سٷيسٸنەمٸز. ٶز كاسسيكتەرٸمٸزدٸ بيٸكتە كٶرەمٸز. «بٸرجان سال» كينوسىنداعى بٸرجان ەندەرٸن تٷگەلدەي ەركٸن شٷكٸمانوۆتىڭ ورىنداۋى – سوعان دەلەل. ايتپاقشى, ولار ەركٸن شٷكٸمانوۆتىڭ الدىڭعى جىلعى يتالييا وپەرالارىنان بەرگەن كلاسسيكالىق كونتسەرتٸن كٶرمەي قالدى. كٶرگەندە, كلاسسيكالىق ٶنەر قازاق ەنٸنەن باستالادى دەپ ويلار ەدٸ. كٷمەنٸم جوق وسىعان.
سەرٸك جانبولات,
جۋرناليست
