ٶتكەن ايدا بٸز قىرعىز باسىلىمدارىنا شولۋ جاساي وتىرىپ, قىرعىزستانداعى سايلاۋدىڭ ماڭىزى جەنە تالاس كٸمدەردٸڭ اراسىندا ٶتۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸ تۋرالى ماقالا جارييالاعانبىز. ماقساتىمىز – كٶرشٸ ەلدەگٸ ەڭ باستى ساياسي وقيعاعا بەيجاي قاراماي, ولاردىڭ بٷگٸنگٸ احۋالىنا بايلانىستى ساراپتاما جاساۋ بولاتىن. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر, "اك شۋمكار" پارتيياسىنىڭ اتىنان پرەزيدەنتتٸككە رەسمي تٷردە كانديدات بوپ تٸركەلگەن تەمٸر ساريەۆ گازەتٸمٸزگە سۇحبات بەرۋگە كەلٸسكەسٸن, ارنايى كٶرشٸ ەلگە بارىپ قايتتىق. بٸز سۇحبات الۋعا ۋاعدالاسقان كەشكٸ ۋاقىتتا قىرعىزستانعا تانىمال مەملەكەت قايراتكەرٸ, اتامباەۆتىڭ ساياسي قارسىلاسى ٶمٸربەك تەكەباەۆ «جەمقورلىققا بايلانىستى» كٷدٸكپەن 8 جىلعا سوتتالعانىن ەستٸدٸك. جىلى جىميىپ, كٸشپەيٸلدٸكپەن امانداسىپ, جٶن سۇراسقان سوڭ تەمٸر ساريەۆپەن وڭاشاداعى ەڭگٸمەمٸز وسى وقيعادان ٶربٸدٸ.
[caption id="attachment_29636" align="aligncenter" width="640"]
تەكەباەۆ ٷش پرەزيدەنتپەن دە كەلٸسە المادى
– تەمٸر ارگەمبايۇلى, تانىمال ساياساتكەر تەكەباەۆ مىرزانىڭ 8 جىلعا سوتتالعانىن قازٸر عانا ەستٸدٸك. بۇل وقيعا سٸزگە قالاي ەسەر ەتتٸ?
– تەكەباەۆ مىرزا – ەلٸمٸز ٷشٸن ٶتە سىيلى ازامات, بەلگٸلٸ ساياسي قايراتكەر. اقاەۆ پەن باكيەۆتٸڭ كەزٸندە بيلٸكتٸ قاتتى سىناعان, اتامباەۆپەن دە پٸكٸرٸ سوڭعى كەزدەرٸ كەلٸسپەدٸ. كەزٸندە پرەزيدەنت اتامباەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. بٸرٸن-بٸرٸ قولدادى. ەلٸمٸزدٸ قيىن شاقتان بٸرگە قۇتقاردى. تەكەباەۆ ۇستالعاندا بٸز ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ اشىق ايتقانبىز. ەدٸل تەرگەۋ جٷرگٸزٸلۋٸن تالاپ ەتكەنبٸز. كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸ ەرقيلى. تەرگەۋ دە, سوت تا بٸرجاقتىلى بولدى دەپ وتىر. بەرٸن الداعى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ...
– تەكەباەۆ ٶزٸن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا ۇسىناتىنىن مەلٸمدەگەن سوڭ ونى ەدەيٸ قاماپ تاستادى دەگەن پٸكٸر شىندىققا جاناسىمدى ما?
– كٶپتەگەن پٸكٸرلەردٸڭ تٷيٸنٸ سوعان تٸرەلەدٸ. «ساياسي ويىننىڭ قۇربانى بولدى» دەۋشٸلەر كٶپ. تەكەباەۆتى قولداۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ونىڭ اق, ادال ەكەنٸنە سەنٸم بٸلدٸرٸپ وتىر...
– بەيرەسمي اقپارات كٶزدەرٸنەن ۇققانىمىزداي, تەكەباەۆتىڭ ماڭىنا توپتاسقان بەلگٸلٸ ساياساتكەرلەر الداعى سايلاۋدا سٸزدٸ قولداۋى مٷمكٸن دەپ وتىر. بۇل سٶز راس پا?
– تەكەباەۆ نەگٸزٸن قالاعان «اتامەكەن» پارتيياسى – ەلٸمٸزگە كەڭٸنەن تانىمال, ساياسي ورنى مىعىم پارتييانىڭ بٸرٸ. مەنٸڭ كانديداتۋرامدى قولدايدى دەگەن سٶزدٸڭ بارى راس. بٸراق ونى مەن شەشپەيمٸن, سول پارتييانىڭ قايراتكەرلەرٸ شەشەدٸ. ەزٸرگە ناقتى جاۋاپ ايتۋ قيىن.
سايلاۋعا بايۋ ٷشٸن قاتىسىپ جاتقان جوقپىن
– پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا ٷمٸتكەرلەر سانى ٶتە كٶپ ەكەن. بۇل دەموكراتييانىڭ نىشانى ما, ەلدە باسقا دا سەبەپتەرٸ بار ما?
– قىرعىز قوعامى ساياسيلانعان قوعامعا اينالدى. مۇنىڭ پايداسى دا, زييانى دا باسىم. ساياسي بەلسەندٸلٸك دەيمٸز بە, ەلدە ساياساتتى تىم جەڭٸل تٷسٸنەمٸز بە, بەلگٸسٸز. ەيتكەنمەن, سوڭعى سايلاۋعا ساناۋلى ادام بارۋى مٷمكٸن. پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٸركەلۋدٸڭ تالاپتارى اۋىر. مەملەكەتتٸك تٸلدەن ەمتيحان تاپسىرادى, 1 ميلليون سوم جارنا تٶلەيدٸ جەنە 30 مىڭ ادامنىڭ قولىن جينايدى. بۇل تالاپتى بەرٸ بٸردەي ورىنداي المايدى.
ساياساتكەرلەر نەگٸزگٸ تارتىس – مەنٸڭ جەنە ٶمٸربەك بابانوۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆتٸڭ اراسىندا ٶتەدٸ دەپ بولجاپ وتىر. ەل زاڭى بويىنشا بٷگٸنگٸ پرەزيدەنت سايلاۋعا قاتىسا المايدى.
بۇل سايلاۋ بۇرىنعى سايلاۋلاردان ٶزگەرەك دەر ەدٸم. قىرعىز حالقى تاريحي تاڭداۋ جاسار سەتتٸڭ الدىندا تۇر. وتانىمىز ارى قاراي دامۋ ٷشٸن, ەكونوميكاسى مەن ەلەۋەتٸ كٶتەرٸلۋٸ ٷشٸن, دەموكراتييالىق قۇندىلىعىن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن, سىرتقى جەنە ٸشكٸ ساياساتتى ورنىقتى جٷرگٸزٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن حالىق تاڭداۋىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور.
مەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا پايدا تابۋ, بايۋ ٷشٸن قاتىسىپ جاتقام جوق. ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشكٸم كەلەدٸ. قىرعىز حالقىنىڭ تاريحىندا قالۋدى ماقسات تۇتام. ٶز وتانىن سٷيمەيتٸندەر ەل باسقارعاندا نە بولارىن بٸزدٸڭ حالىقتاي تٷسٸنەتٸن ەل جوق شىعار دەپ ويلايمىن...
[caption id="attachment_29638" align="aligncenter" width="640"]
وداققا حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ٷشٸن مٷشە بولدىق
– ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا سٸز پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزدە مٷشە بولدىڭىزدار. بۇل ۇيىمعا كٸرۋگە نە تٷرتكٸ بولدى?
– بٸز مەملەكەتتٸڭ بولاشاعىن ويلادىق. بٸزدٸڭ ٶندٸرگەن تاۋارىمىز, شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸمٸز, نەگٸزٸنەن رەسەي مەن قازاقستان ارقىلى ٶزگە ەلدەرگە شىعادى. ساۋداگەرلەرەمٸز بەن ٸرٸ بيزنەسمەندەرٸمٸز وسى ەلدەر ارقىلى كەسٸبٸن ودان ارى جانداندىرا الادى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە بولماساق, وندا بٸزگە اۋىر تيەتٸنٸن زەرتتەدٸك. مەن پرەمەر-مينيستر بولماي تۇرىپ, ەكونوميكا مينيسترٸ قىزمەتٸن اتقارعان تۇستا وسى وداققا كٸرۋ كوميسسيياسىن تٸكەلەي قاداعالادىم. كەلٸسسٶز ٷش جىلعا سوزىلدى. بٸز حالقىمىزعا, وتانىمىزعا بارىنشا تيٸمدٸ شارتتاردى قورعاۋعا تىرىستىق.
– وداققا مٷشە بولعاندارىڭىزعا ەكٸ جىل تولدى. نەتيجە قالاي?
– ازداعان قيىنشىلىقتار بولعانىنا قاراماستان, ٶتە جاقسى دەر ەدٸم. بيىلعى جارتى جىلدىق ەسەپ بويىنشا قىرعىزستاننىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 6,5 پايىزدى قۇرادى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقپەن اراداعى ساۋدا اينالىمى 40 پايىزعا ٶسكەن. بۇل – ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش.
– قازاقستان ەۋرازييالىق وداققا مٷشە بولار كەزدە حالىقتىڭ كەيبٸر توبى, بەلگٸلٸ ساياساتكەرلەر قارسى بولدى. بٸرنەشە مەرتە شەرۋلەر, ميتينگلەر ٶتتٸ. قىرعىز حالقى وداققا مٷشە بولۋعا قالاي قارادى?
– قازاقستان ٷشٸن وداققا كٸرۋ اۋىر جاعدايدا ٶتكەنٸنەن حابارىم بار. نەگٸزٸ, بۇل يدەيانى العاش بولىپ كٶتەرگەن پرەزيدەنت نازارباەۆ قوي... ەۋرازييالىق وداق قۇرىلار سەتتە دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق داعدارىس باستالدى. بۇل داعدارىس رەسەي مەن قازاقستانعا اۋىر تيدٸ. سونىڭ دا كەسٸرٸ بولعان شىعار.
بٸز, جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل وداقتىڭ قۇرىلىمىن, تالاپ-شارتتارىن ۇزاق زەرتتەدٸك. حالقىمىزعا دا كەڭٸنەن تٷسٸندٸردٸك. ەرينە, بۇل وداقسىز دا قىتايمەن, ٶزبەكستانمەن, باسقا دا ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق, بارىس-كەلٸس جاساپ جاتتىق. بٸراق بٸزگە بۇل وداقسىز العا باسۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. 180 ميلليون حالقى بار الىپ نارىق كٶزٸنەن سىرت قالۋ – ەڭ الدىمەن, قاراپايىم حالقىمىز, ورتا جەنە شاعىن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن تيٸمسٸز بولار ەدٸ. بٸز ٶز تاۋارىمىزدى قايدا ساتامىز, ارزان ەرٸ ساپالى شەتەل تاۋارلارىن قايدان الامىز? وسى سۇراقتى تالقىلاي كەلە, وداققا مٷشە بولۋدى قۇپ كٶردٸك.
قارسىلىقتار, تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەر بولماي قالعان جوق. ولاردى شەشۋ ٷشٸن بەتپە-بەت كەزٸگٸپ, كوميسسييا ارقىلى تٷسٸندٸردٸك.
بٸز تۋىسقان ەلمٸز
– قىرعىزستانعا جۋىردا عانا قازاقستان 100 ميلليون دوللار كٶلەمٸندە گرانت بەردٸ. رەسەي, قىتاي, باتىس ەلدەرٸ دە ارنايى گرانت بەرٸپ, سٸزدەردٸ قولداپ وتىراتىنىن بٸلەمٸز. سىرتتان ينۆەستيتسييا تارتىپ, ٸرٸ كەسٸپورىندار اشۋ جاعى قالاي جٷرٸپ جاتىر?
– مەن بٸزگە ٷنەمٸ قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىراتىنى ٷشٸن قازاقستانعا زور راحمەت ايتامىن. بٸز – بٸر تۋعان ەلمٸز. تٸلٸمٸز دە, دٸلٸمٸز دە, دٸنٸمٸز دە ۇقساس. تاريحىمىزدىڭ تٷبٸن قۋساق, بٸر اتادان تاراعانبىز. قازاقستان بٸزگە ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق كٶمەك بەرۋمەن قاتار, مەدەني-رۋحاني بايلانىستى دا جٷيەلٸ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. جىل سايىن ەكٸ ەل اراسىندا مەدەني ٸس-شارالار ٶتەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماعىن, بٸرلٸگٸن نىعايتۋ جولىنداعى يگٸ ٸستەر دەپ ويلايمىن. بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ سىرتقا تەپپەي, ٸشكە تارتساق قانا العا باسامىز.
قازاقستاننىڭ بەلدٸ كەسٸپورىندارى, كەسٸپكەرلەرٸ ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا قۇيۋ جاعىنان الدىڭعى قاتاردا. ولار تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸ, اۋىل-شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس سالاسى, تۋريزم, تسيفرلىق تەحنولوگييا, جەڭٸل ٶنەركەسٸپتە جۇمىس ٸستەپ جاتىر. قىرعىزستاننىڭ سالىق جٷيەسٸ ٶتە قولايلى. ەڭ تٶمەنگٸ سالىق مٶلشەرلەمەسٸ بٸزدٸڭ ەلدە. جالاقى دا جوعارى ەمەس. مۇنىڭ ٶزٸ سىرتتان كەلەتٸن ينۆەستورلارعا تيٸمدٸ.
ەۋرازييالىق وداققا ەنگەن سوڭ, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە شەتەلدەردەن 1 ميلليارد 600 ميلليون دوللار ينۆەستيتسييا تارتىلدى. بۇل – قىرعىزستان تاريحىنداعى ەڭ جوعارعى كٶرسەتكٸش. قازٸر وڭتٷستٸك كورەيا, جاپونييا, قىتاي, رەسەي, يران جەنە باتىس ەلدەرٸ ينۆەستيتسييا قۇيۋعا مٷددەلٸلٸك تانىتىپ وتىر. سەبەبٸ, بٸزدە كەسٸپورىن, زاۋىت-فابريكا اشسا, ٶنٸمدەرٸن ەۋرازييالىق وداققا ەركٸن ساۋدالاي الادى. سوندىقتان دا, ولار قىرعىزستانعا ينۆەستيتسييا قۇيۋعا ىنتالى دەر ەدٸم. الداعى ۋاقىتتا وسى سالانى مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ باعىتىنا اينالدىرىپ, قىرعىز حالقىنىڭ باقۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا تيٸستٸمٸز.
دەموكراتييانى جالاۋ ەتٸپ, ەكونوميكامىزدى كٷيرەتتٸك
– قازاقستان, ٶزٸڭٸز ايتقانداي, ٷنەمٸ قىرعىزستانعا ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸزدە «ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشى ەلمٸز» دەگەن سٶزدٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ جيٸ ايتادى. بۇل سٶز قانشالىقتى دۇرىس? پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جٷرگٸزگەن ساياساتىن قالاي باعالايسىز?
– قازاقستاندى ورتالىق ازيياداعى كٶشباسى ەل دەگەنگە ەشكٸم قارسى بولماس دەپ ويلايمىن. دامىعان ەلدەر تٸزٸمٸندە قازاقستان 42-ورىندا تۇر. بۇل – قۇرعاق تسيفر ەمەس, جان-جاقتى ٶلشەمدەر بويىنشا شىنايى باعالاۋدىڭ نەتيجەسٸ.
نازارباەۆ – ورتالىق ازيياعا عانا ەمەس, ەلەمگە تانىمال ۇلى ساياساتكەر. قازاقستان ەلەمدٸك يدەيالار مەن باسقوسۋلاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ ٷلگەردٸ. كٶپتەگەن حالىقارالىق شارالاردى ٶتكٸزٸپ, ٶڭٸردەگٸ كٶشباسشى ەل ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. مىسالى, ەكسپو كٶرمەسٸن الايىق. مۇنداي كٶرمەنٸ ٶتكٸزبەك تٷگٸل, سونى ٶتكٸزۋگە ۇسىنىس بەرۋگە كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ دەتٸ جەتپەيدٸ. ەكسپو-عا شەتەل باسشىلارى, مىقتى ساياساتكەرلەر, ٸرٸ بيزنەسمەندەر كەلدٸ. ولاردىڭ بەرٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ دامىعان مەملەكەتكە كەلگەنٸن, وسى ايماقتاعى كٶشباسشى ەلگە قاراپ, بوي تٷزەيتٸن مەملەكەتتٸڭ كٶپ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. بۇل – جاي سٶز ەمەس. بٸرٸنشٸدەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بەدەلٸ بولسا, ەكٸنشٸدەن, قازاق حالقىنىڭ جاسامپازدىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. ەكسپو ارقىلى قازاقستانعا ينۆەستيتسييا تارتىلىپ, تۋريزم سالاسى دامي تٷسەرٸ انىق. سٸزدەر بٷگٸن ٷشٸن ەمەس, بولاشاق ٷشٸن قادام جاساپ وتىرسىزدار.
استانا سالدىڭىزدار. از جىلدىڭ ٸشٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ جاڭا استانا قۇردىڭىزدار. ەلەمدٸك بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, بارلىق شارت-جاعدايمەن قامتىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەر, ەلەمنٸڭ ماڭدايالدى ٶنەر وردالارىمەن يىق تٸرەسەتٸن تەاترلار اشىلدى. تەمٸر جول مەن حالىقارالىق ماڭىزى بار اۆتوجولدار سالىندى. مۇنايدان تٷسكەن اقشانى يندۋسترييالىق باعىتتا پايدالانىپ, ٶندٸرٸس وشاقتارىن دامىتۋدى قولعا الىپ وتىرسىزدار. مۇنىڭ بەرٸ قازاق حالقىنىڭ جەنە پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جەتٸستٸگٸ, قاجىرلى ەڭبەگٸ دەپ باعالاعان جٶن.ٶز باسىم پرەزيدەنت نازارباەۆتى قاتتى سىيلايمىن.
ادام بولعاسىن, ونىڭ بويىندا كەمشٸلٸك تە بولادى. قوعامنىڭ بەرٸ بٸردەي ويلاپ, بٸردەي تٷس كٶرۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ونداي جٷيە – كەڭەس وداعىمەن بٸرگە كەتتٸ. نازارباەۆ ساياساتىن سىناپ, بٸز دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردان كەش قالدىق دەپ كٷڭٸرەنەتٸندەردٸ دە تٷسٸنەمٸن. بٸز قايتتىق? دەموكراتييانى جالاۋ ەتٸپ, ەكونوميكامىزدى كٷيرەتتٸك. قانتٶگٸس بولدى. حالىق جاپا شەكتٸ. قاي ەلگە بولسا دا, كەرەگٸ – مەدەنيەتتٸ دەموكراتييا. تۇرپايى دەموكراتييادان ساقتانۋ كەرەك. بٸزدٸڭ حالىق سونى ەندٸ-ەندٸ تٷسٸنٸپ كەلەدٸ...
– سٸزدەر پارلامەنتتٸك باسقارۋداعى ەلسٸزدەر. پرەزيدەنت اتامباەۆ وسى جٷيەنٸ قايتا قۇرىلىمداۋدى, كونستيتۋتسييانى ٶزگەرتۋدٸ قولايلى كٶردٸ. ونىڭ بۇل ۇسىنىسى قارسىلىققا دا تاپ بولدى. ازداپ ٶزگەرٸس ەنگٸزدٸ دە. ەگەر سٸز پرەزيدەنت بولساڭىز, پارلامەنتتٸك باسقارۋدا قالاسىزدار ما?
– بٸز مٸندەتتٸ تٷردە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ساقتايمىز ەرٸ ونى دامىتامىز. سٶز بوستاندىعى, وي بوستاندىعى, سەنٸم بوستاندىعى, ازاماتتىق قۇقىق – بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرارى سٶزسٸز.
ال پارلامەنتتٸك باسقارۋ... شىنىمدى ايتايىن, ەل بيلٸگٸ كٶپتەگەن قايشىلىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. ساياسي پارتييالار مەن جوعارعى بيلٸك اراسىندا ناقتىلانباعان, ەلٸ دە تەرەڭ قاراۋدى قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەر جەتەرلٸك. بۇل جٷيەنٸ جەتٸلدٸرۋ, مٷمكٸن ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ كەرەك شىعار. ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ, ورنىقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن دە ساياسي جٷيەنٸڭ ٸشكٸ اقاۋلارىن وڭايتىن, ونى جٷيەلەندٸرەتٸن مەزەت كەلگەن سەكٸلدٸ. ەندٸ بٸزدٸڭ بيلٸككە ايعاي-شۋ, اتتانمەن ەمەس, ناقتى جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار كەلگەنٸن قالار ەدٸم. بٸرٸن بٸرٸ قارالاۋ, جاق-جاق بولىپ بٶلٸنٸپ, كٷندە قۇر سٶزبەن كٷن كەشۋ بٸزگە تيٸمسٸز. ساياساتتانعان ەل بولساق تا, شىن ساياساتتان ەلٸ جىراق جٷرگەندەيمٸز...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت. سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز!
ەڭگٸمەلەسكەن توقتارەلٸ تاڭجارىق
