پاتريوتيزمنٸڭ بٸر پاراسى ەسكەردەن باستاۋ الادى. سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا قىرۋار شارۋا قولعا الىنىپ جاتىر ەلٸمٸزدە. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جولداۋىندا ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنە, ەكٸمدەرگە, دەپۋتاتتارعا, بٷكٸل قوعامعا باعىت-باعدار بەرۋٸ تيٸس تٷيٸندٸ يدەيا – پاتريوتيزم ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. قازاقستانداعى يدەولوگييالىق شارالاردى تٷبەگەيلٸ جەتٸلدٸرمەي, پاتريوتيزمدٸ قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەسكەري عىلىمداردىڭ دوكتورى, زاپاستاعى پولكوۆنيك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنىڭ قۇرمەتتٸ قىزمەتكەرٸ دوساي ابرايموۆ قازاق ەسكەرٸ قاتارىنداعى تەربيە-يدەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىپ جٷر. ول – وتانسٷيگٸشتٸك جەنە رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك تەربيە تاقىرىبىنا ارنالعان كٶپتەگەن جازبالاردىڭ اۆتورى. بٷگٸنگٸ تاڭدا يدەولوگييا سالاسىندا قانداي پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنٸن دە بٸرشاما بٸلەدٸ.
– ەڭ باستىسى, سوڭعى 30 جىلدا بٷكٸل پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە ورىن العان يدەولوگييالىق ۆاكۋۋم مەسەلەسٸ, – دەيدٸ ول. – بۇل 1990 جىلدارى مەملەكەتتٸك جەنە ەسكەري قۇرىلىمداردى يدەولوگيياسىزداندىرۋ پروتسەسٸ باستالعان كەزدە پايدا بولدى, نەتيجەسٸندە ارميياداعى يدەولوگييالىق جۇمىس پەن تەربيەنٸڭ بٷكٸل جٷيەسٸ جويىلدى.
ونىڭ پايىمىنشا, توقىراۋمەن كٷرەسۋ دەگەن جەلەۋمەن قايتا قۇرۋ ٸس جٷزٸندە كەڭەستٸك دەۋٸردٸ بەينەلەيتٸن بارلىق نەرسەگە جەنە ەڭ الدىمەن سول جىلدارداعى يدەولوگيياعا قارسى كٷرەسكە اينالدى. وسى كٷرەستٸڭ قىزعان شاعىندا ارميياداعى ەسكەري قىزمەتكەرلەردٸ ادامگەرشٸلٸك جەنە ەسكەري تەربيەلەۋ جٷيەسٸ جويىلىپ, ٸزٸم-قايىم جوق بولدى.
– ارميياداعى ساياسي اگەنتتٸكتەردٸ جويۋدىڭ قاتە ەكەنٸن تاريح راستادى. مىسالى, رەسەيدە 2018 جىلى رف قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ باس ساياسي باسقارماسى قايتا قۇرىلدى. قازاق ارميياسىن قۇرۋ, قىلمىستىڭ كٷرت ٶسۋٸ, جاپپاي جاڭعىرتۋ كەزٸندە كٶپتەگەن مەسەلەلەرگە تاپ بولعان بٸزدٸڭ بيلٸك سوناۋ 1993 جىلى كومانديرلەردٸڭ تەربيە جەنە ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق جۇمىستار جٶنٸندەگٸ ورىنباسارلارى ينستيتۋتىن قۇردى. بٸراق بۇل فاكتٸنٸڭ ٶزٸ ارنايى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كەسٸبي پەداگوگتەردٸ قاجەتتٸ دايىندىقسىز, وقىتۋسىز جٷزەگە اسىرىلعاندىقتان, ويداعىداي نەتيجە بەرە المادى, – دەيدٸ دوساي ابرايموۆ.
ال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, تەلەارنالاردا بولىپ جاتقان كەلەڭسٸز جايتتار وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ لوگيكاسىنا قاراعاندا يدەولوگييالىق ديۆەرسيياعا ۇقسايدى. بۇرىنعىلاردىڭ بەرٸ كەلمەسكە كەتكەن سيياقتى, سونىڭ ٸشٸندە جولداستىق, ٶزارا كٶمەك, جەردەم, جاناشىرلىق, ۇلتارالىق كەلٸسٸم, دوستىق, سىيلاستىق سيياقتى حالىقتىڭ ماڭىزدى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارى دا كەمي تٷسكەندەي. ادامدار ٶز تاريحىنان, تٸپتٸ ٶتكەن جىلدارداعى ٶمٸرلەرٸنەن ۇيالاتىن سىڭايلى.
– مۇنىڭ بەرٸ رۋحاني سالاعا ورنى تولماس زييان كەلتٸردٸ. تاريحتى وسىلايشا جاپپاي جوققا شىعارۋ, قورلاۋ رۋحاني اعا ۇرپاقتى سىندىرىپ, ەڭ سوراقىسى جاستاردىڭ جان دٷنيەسٸنە اشۋدىڭ, سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ, تسينيزمنٸڭ دەنٸن سەپتٸ. عىلىم تٸلٸمەن ايتقاندا, جەكە ادامنىڭ جەنە جالپى قوعامنىڭ رۋحاني ديناميكالىق ستەرەوتيپٸنٸڭ ىدىراۋى بايقالدى. قوعامدىق ساناداعى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جوعالۋىنىڭ بۇل قۇبىلىسىن ەلەۋمەتتانۋشىلار «قوعام انوميياسى» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ, ال ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگتار ونى «سانانىڭ فرۋستراتسيياسى» دەپ اتايدى. مۇنداي وقيعانىڭ بەرٸ ەسكەري سالاعا, ەڭ الدىمەن وفيتسەرلەردٸڭ مورالدىق-پسيحولوگييالىق جاعدايىنا قاتتى ەسەر ەتتٸ.
پايدا بولعان بوس ورىن بارلىق كٶرٸنٸستەردە بيلٸك پەن پايداعا تابىنۋدىڭ, ازعىندىقتىڭ جەنە رۋحانيلىقتىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنٸڭ باتىستىق ٷلگٸلەرٸمەن تولتىرىلدى. تەلەەكرانداردا بيلٸك پەن ٶتٸرٸك كۋلتٸن ناسيحاتتايتىن شەتەلدٸك تەلەحيكايالار, وليگارحتاردىڭ ەدەمٸ, باي ٶمٸرٸ تۋرالى سيۋجەتتەر تولىپ جاتىر. جاس ۇرپاقتىڭ كٶز الدىندا تابىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان قىلمىسكەرلەر مەن بايلار جٷر, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ەسكەري مامان.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ارميياداعى زاڭدىلىق پەن تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا ەرەكشە مەن بەرٸپ, قارۋلى كٷشتەر مەن باسقا دا كٷش قۇرىلىمدارىندا تەمٸردەي تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىردى. سول سەبەپتەن ازامات پەن پاتريوتيزمنٸڭ نەگٸزگٸ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن زاڭمەن بەكٸتٸپ, مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ اۋقىمى مەن ٶكٸلەتتٸكتەرٸن كونستيتۋتسييالىق تٷردە بەكٸتۋ قاجەت. ۋلترا-دەموكراتتاردىڭ قىسىمىمەن كونستيتۋتسييانىڭ باستاپقى جوباسىندا «قازاقستاندا بٸرتۇتاس يدەولوگييا بولۋى مٷمكٸن ەمەس» دەگەن سٶز بولدى. كٶپتەگەن قازاقستاندىقتار تيٸستٸ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياسىز مەملەكەتتٸڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەستٸگٸن جاقتادى. نەتيجەسٸندە نەگٸزگٸ زاڭنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ نۇسقاسىنا ەنگٸزٸلگەن «قازاقستاندا يدەولوگييالىق جەنە ساياسي ەرالۋاندىلىق تانىلادى» دەگەن ىمىرالى شەشٸم قابىلداندى.
وسىنى ەسكە سالعان دوساي ابرايموۆ جەرگٸلٸكتٸ باسشىلار بۇل مەلٸمدەمەنٸ قاتە تٷسٸنٸپ, يدەولوگييالىق جۇمىستى ەسكەردە دە جٷرگٸزۋ قاجەت ەمەس دەپ ەسەپتەگەنٸن جەتكٸزدٸ. سوندىقتان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى مەملەكەتتٸك يدەولوگييا مەسەلەسٸ ەرەكشە تالقىلانبادى نەمەسە باسا نازار سالىنبادى بۇعان.
– عىلىمي تۇرعىدان العاندا, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا – ەگەمەن ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسىندا, زاڭدارىندا جەنە ساياساتىندا ٶزٸنٸڭ تٸكەلەي كٶرٸنٸسٸن تاباتىن قوعامدىق سانانىڭ وبەكتيۆتٸ تٷردە ٶمٸر سٷرەتٸن فورماسى. وسى ۇستانىمداردان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياسى – ەگەمەندٸ مەملەكەتتٸڭ ٶمٸردە بەينەلەنگەن, سوعىستاردىڭ الدىن الۋعا, ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, تۇراقتىلىق پەن ٶركەندەۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش باعىتى. سوندىقتان «قازاقستاندا يدەولوگييالىق جەنە ساياسي ەرتٷرلٸلٸك تانىلادى» دەگەن سٶزدٸ «ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ بولۋى» دەگەن سٶزدەرمەن تولىقتىرۋدى ۇسىنامىن, – دەيدٸ زاپاستاعى پولكوۆنيك.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, يدەولوگيياسىز مەملەكەت جوق جەنە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس. تٸپتٸ بٸرەۋ يدەولوگييانىڭ كەرەگٸ جوق دەسە دە, مۇنىڭ ٶزٸ يدەولوگييا! سوندىقتان يدەولوگيياعا دەگەن كٶزقاراسىمىزدى جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستى جٷيەلٸ ەرٸ ساۋاتتى ۇيىمداستىرۋعا دەگەن كٶزقاراسىمىزدى قايتا قاراۋ قاجەت. ەسكەري سالاداعى يدەولوگييالىق-تەربيە جۇمىسىنىڭ ەرەجەلەرٸ «ەشتەڭەنٸ جٸبەرٸپ الماۋ ٷشٸن» پرينتسيپٸ بويىنشا جازىلعان, ول ٶتە جالپىلاما جەنە ناقتى ەمەس, كٶپ سٶزدٸلٸك پەن تٷسٸنٸكسٸزدٸكتەن زارداپ شەگەدٸ. مۇنداي ەرەجەلەرگە سەيكەس, جۇمىس ٸستەۋ قيىن ەمەس, وقۋ قيىن.
– تيٸستٸ يدەولوگييالىق قولداۋ بولمايىنشا, كەز كەلگەن باستامانىڭ, كەز كەلگەن رەفورمانىڭ تيٸمسٸز بولاتىنىنا بٷگٸندە انىق كٶز جەتكٸزدٸك. پرەزيدەنت ٶز جولداۋىندا تالاپ ەتكەن تاريح پەن مەدەنيەتتٸڭ, حالىقتىڭ داڭقتى دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرتۇتاس تٷسٸندٸرمەسٸن ناقتى ايقىنداۋ كەرەك. قازٸر بۇل سالادا تولىق تٷسٸنبەۋشٸلٸك بار. وفيتسەرلەر اراسىندا دا تاريح پەن شىنايى قاھارماندارعا كٶزقاراس بٸرلٸگٸ جوق. ەسكەردە جالپى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ, ەرلٸك پەن قاھارماندىق دەگەن نە ەكەنٸنە تٷسٸندٸرۋ, اتا-بابا ەرلٸكتەرٸن ماقتانىش ەتۋ – يدەولوگييالىق جۇمىس, – دەيدٸ دوساي ابرايموۆ.
ول يدەيالىق-تەربيە جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدا ولاردىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتتەرٸنەن مىسالدار كەلتٸرە وتىرىپ, زامانىمىزدىڭ قاھارماندارىن انىقتاۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن كەڭەيتۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتتى. ال بٸزدە مۇنداي مىسالدار كٶپ. بٸراق بٸز نەگە بايقامايمىز, ەڭ باستىسى, ەسكەري ەڭبەك ەرلەرٸن نەگە ناسيحاتتامايمىز? ەسەسٸنە, ٶتە كٷمەندٸ مورالدىق قۇندىلىقتارى بار, بٸراق مىڭداعان ۆيرتۋالدى جانكٷيەرلەرٸ بار ساحنا جەنە ينتەرنەت كەيٸپكەرلەرٸ جاستاردىڭ كۋميرلەرٸنە اينالدى. مۇنداي «پۇتتاردىڭ» جەڭٸل قولىمەن كٶپتەگەن ادامدار ٷشٸن قۇندىلىقتار نەگٸزٸنەن ماتەريالدىق بايلىق بولىپ سانالدى. رۋحاني سالانى ازعىن پوپۋليستەرگە قالدىرۋعا بولمايدى.
– ەسكەري سالاداعى بۇل جۇمىستارعا قاتىستى زەرتتەۋلەرٸمٸز وتان قورعاۋشى تۇلعاسىنىڭ جوعارى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن قالىپتاستىرۋدىڭ عىلىمي جٷيەسٸ جوق ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ورىنداۋ ٷشٸن تيٸستٸ قىسقاشا جەنە تٷسٸنٸكتٸ نورماتيۆتٸك قۇجاتتار جوق. ەدٸستەمەلٸك ەزٸرلەمەلەر, تەحنولوگييالار, تەست تاپسىرمالارى جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸ انىق. ۋنيۆەرسيتەتتەر ناقتى پەندەردٸ انىقتامايدى جەنە تيٸمدٸ جاعدايلار جوقتىڭ-قاسى. قۇرىلىمنىڭ ٶزٸ قيسىنسىز. الدىمەن بەلگٸلٸ بٸر رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ سيياقتى يدەولوگييا بولۋى كەرەك. سودان كەيٸن وقۋ پروتسەسٸ سولاردىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلادى. سوندىقتان مۇنداي قۇرىلىمداردى كەرٸسٸنشە ەمەس, يدەولوگييالىق جەنە تەربيە جۇمىسىنىڭ ورگاندارى دەپ اتاۋ قيسىندى», – دەيدٸ ەسكەري بٸلٸمنٸڭ مامانى.
ازاماتتىق سالاداعى جۇمىس بەرۋشٸ ٷشٸن ادامنىڭ جان دٷنيەسٸندە نە بار, ونىڭ ٶمٸرٸندە قانداي رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى باستى دەپ سانايتىنى, جۇمىستان بوس ۋاقىتىندا نەمەن اينالىساتىنى نەمەسە نە ٸستەيتٸنٸ ماڭىزدى ەمەس. ال ەسكەري سالادا رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرگە باسىمدىق بەرٸلەدٸ. بۇل قيىن بولعانىمەن, قۇرمەتتٸ وتان قورعاۋشى ماماندىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ دە وسى.
ەسكەري بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ەلەۋلٸ نەمقۇرايلىلىق سونىمەن بٸرگە بٸر كەزدەرٸ ەتيكا, ەستەتيكا, قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸ جەنە مٸنەز-قۇلىق ساباقتارىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنان جويىلىپ كەتۋٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. سونىڭ سالدارىنان نامىسقويلىق, ەدەپسٸزدٸك, دٶرەكٸ سٶيلەۋ, قاراماعىنداعىلارمەن سٶيلەسۋدەگٸ دٶرەكٸلٸك, جەمقورلىق سيياقتى كەلەڭسٸز كٶرٸنٸستەر, ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى كەڭ ەتەك الدى. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ەگەر ۇجىمدا, قىزمەتتە جەنە ٷيدە ٷلگٸلٸ جەنە مەدەنيەتتٸ تەرتٸپ بولسا, مەنمەندٸك, دٶرەكٸلٸك وفيتسەرلەر مەن كومانديرلەرگە جات بولسا, وندا جەكە قۇرامنىڭ مورالدىق رۋحى مەن قىزمەتتٸك مٸندەتٸنٸڭ نەتيجەسٸ ٶلشەۋسٸز جوعارى بولادى.
– سول سەبەپتٸ يدەولوگييالىق جۇمىستى بەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرە الاتىن جەنە بٸرٸكتٸرۋگە تيٸس يدەيالار نەگٸزٸندە كەڭٸنەن ٶرٸستەتۋ مەسەلەسٸن شەشۋ قاجەت. ونىڭ ٷستٸنە, مەملەكەت باسشىسى تالاپ ەتكەندەي بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋگە تيٸسپٸز. ەر ەسكەري بٶلٸمگە زاماناۋي عىلىمي ەزٸرلەمەلەر, كٶرنەكٸ قۇرالدار, وقۋلىقتار قاجەت. مەدەنيەت, ەتيكا, ەستەتيكا بويىنشا ارنايى پەندەردٸ ەنگٸزۋ, وقىتۋ باعدارلامالارىن جەتٸلدٸرۋ كەرەك. وفيتسەر قوعامدا, ۇجىمدا ٶزٸن قالاي ۇستاۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتٸپ, جوعارى رۋحانييات پەن پاتريوتتىق يدەولوگييانى قالىپتاستىرىپ, ەسكەري سالاعا ەنگٸزۋ قاجەت.
جالپى ٷندەۋلەردەن, ۇرانداردان جەنە تۇجىرىمداردان جوعارى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەلگەن جەنە تيٸمدٸ جٷيەسٸنە جەنە قۇقىقتىق پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق مەحانيزمٸن قۇرۋعا كٶشەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. يدەولوگييالىق جۇمىستاعى ايقىن مەسەلەلەردٸ ويداعىداي شەشكەندە عانا بٸز ناعىز پاتريوتتار مەن سەنٸمدٸ وتان قورعاۋشىلارىن تەربيەلەي الامىز, – دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن دوساي ابرايموۆ.
اسحات قويشىعاراۇلى
