سونداي-اق قوعام ٶزٸ بۇزىلعان بولا تۇرا, زييالىلاردىڭ ماتەريالدىق بايلىققا ساتىلماعانىن, جاعىمپاز بولماعانىن قالاپ, ٶزٸندە جوق بيٸكتٸكتٸ, تازالىقتى سولاردان كٶرگٸسٸ كەلەدٸ.
ٶزدەرٸ ەكٸجٷزدٸ بولا تۇرا, «زييالى» دەگەندەردٸڭ جاعىمپازدىعىن كەشٸرە المايدى.
سوندىقتان ەلگٸ قازان ايىنداعى كەزدەسۋدە بەكبولات تٸلەۋحان, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, نۇرلان ورازاليننٸڭ سٶزدەرٸ, ەسٸرەسە, قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ: «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى, قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى» – دەپ تاقىلداتقانى, وپپوزيتسييالىق باسىلىمداردىڭ ايتۋىنشا, جۇرتشىلىقتىڭ جيٸركەنٸشٸن تۋعىزعان كٶرٸنەدٸ.
«زييالى قاۋىم دەپ جٷرگەنٸمٸز قارا باسىنىڭ عانا قامىن ويلاعان زيياندى قاۋىم ەكەن عوي», – دەيدٸ دٸنەش نۇرمۇحامەت («ازات» گازەتٸ 10.11.2004 ج.). شىنىندا دا, ەلباسى ەلگٸ شىعارماشىلىق توپتار ٶكٸلدەرٸن تۋعان كٷنٸنە, كومپليمەنت ايتۋعا ەمەس, حالىقتىق مەسەلەلەر بويىنشا پٸكٸر الىسۋعا شاقىرعاندا ەلگٸندەي تاقپاق ايتۋ قاجەت پا ەدٸ?
تاريحىمىزدىڭ ارعى-بەرگٸسٸنەن حابارى بولسا, وسىناۋ «زييالى» دەيتٸن ازاماتتار ابىلاي حاننىڭ دا سارايىندا تالاي اقىن بولعانىن, بٸراق عاسىرلار ٶتسە دە, حالىق جادىندا بۇقار جىراۋدىڭ قالۋ سەبەبٸ ونىڭ حانعا ٶزگەلەردەي جارامساقتانباي, ەل جاعدايىن, بيلٸكتٸڭ تەرٸس جەرلەرٸن قايمىقپاي ايتا بٸلگەندٸگٸنەن ەكەنٸن ويلاۋعا تيٸس ەدٸ عوي?!
ٶز ەرٸپتەستەرٸ تۋرالى گازەت تٸلشٸسٸنە اقىن ەسەنعالي راۋشان:
«جالپى, 60-جىلدارى ەدەبيەتكە كەلگەندەرگە ٶكپەلەۋگە بولمايدى. ولاردىڭ دەنٸ – ەكەسٸ سوعىستا ٶلگەن جەتٸم بالالار.... ولاردىڭ كٶبٸ ەلٸ كٷنگە جەتٸمدەرگە تەن پسيحولوگييامەن ٶمٸر سٷرٸپ جٷر. سەنبەيسٸز بە, قىلىقتارىنا, قيمىل-قارەكەتتەرٸنە قاراڭىز, ىلعي بٸرەۋدەن بٸردەڭە دەمەتٸپ, سۇرامساقتانىپ جٷرەدٸ. بۇل ايتقانىم كەلمەسە, جازعاندارىن وقىڭىز» دەيدٸ.
باتىس ەۋروپا ەلدەرٸندە ەسكٸدەن كەلە جاتقان «ەيەلدەردٸڭ «كٶنە كەسٸبٸ» – جەزٶكشەلٸك, ال ەركەكتەردٸڭ «كٶنە كەسٸبٸ» – كورولعا ماداق ايتۋ», – دەگەن افوريزم بار ەكەن.
ەندەشە, جەزٶكشەلٸككە تەڭەلگەن جاعىمپازدىقتان حالىق نەگە جيٸركەنبەسٸن?!
نەگٸزٸندە, جاعىمپازدىق ەكٸ سەبەپتە: جانى ٷشٸن قورىققاندا جەنە جەڭٸل جولمەن ماتەريالدىق پايدا تابۋ ٷشٸن جاسالادى ەكەن.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالعاندا ستاليننٸڭ:
«ەر حالىق ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق باتىرلارىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاۋىنگەرلٸك رۋحىن كٶتەرسٸن!» دەگەن نۇسقاۋىنان كەيٸن, وسى تاپسىرىستى ورىنداۋ ٷشٸن كەنەسارىنى دەرٸپتەپ, قازاقتىڭ كٶپتەگەن اقىن-جازۋشىلارى, تاريحشىلارى شىعارمالار جازدى.
سول ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن مەملەكەتتەن سىيلىقتار دا الىپ, قارىق بولدى. كٶپ ۇزاماي-اق, ٷكٸمەت ساياساتىنداعى ٶزگەرٸسكە بايلانىستى, ەلگٸ شىعارمالارى «تەرٸس پيعىلدى» اتالىپ شىعا كەلٸپ, ەسٸرەسە تاريحشى ە.بەكماحانوۆ اۋىر جازاعا ۇشىرادى ەمەس پە?
توتاليتارلىق بيلٸكتٸڭ حالىقتى تٷرلٸ جولدارمەن ٷرەيلەندٸرٸپ ۇستاۋى وي ەڭبەگٸ ادامدارىندا «ٸشكٸ تسەنزۋرا» قالىپتاستىردى.
«ٷندەمەگەن-ٷيدەي پەلەدەن قۇتىلادى» دەگەن, قوعام, ۇلت جاعدايى تۋرالى جاق اشپايتىن, بيلٸكتٸڭ قاباعىن باعىپ سٶيلەيتٸن پرينتسيپسٸز «زييالى قاۋىم» پايدا بولدى.
«قازاقتا وقىعان كٶپ, كٷرەسكەر تاپشى» دەيتٸنٸم سوندىقتان.
بٸراق توتاليتارلىق كەزەڭدە «ٷندەمەسەڭ دە ٷيدەي پەلەدەن قۇتىلا المايتىن», جالامەن جازالاعان جايتتار مىڭداپ بولدى.
توتاليتارلىق جٷيە قۇرۋشى ديكتاتورلاردىڭ (ستالين, گيتلەر, ماو, پول پوتا, ت.س.س) بارلىعىنا تەن دەرت – ينتەلەكتۋالداردى قۋعىنعا ۇشىراتۋ, ولارعا جۇمىسشى, شارۋا سيياقتى دەنە ەڭبەگٸنٸڭ ادامدارىن قارسى ايداپ سالۋ.
مۇنىڭ سەبەبٸ – حالىق زييالىلاردىڭ پٸكٸرٸن تىڭداپ, ويلانىپ, بيلٸككە قاۋٸپ تٶندٸرمەسٸن دەۋدەن جەنە ديكتاتورلار نەگٸزٸنەن, شالا ساۋاتتى بولاتىندىقتان ٶزٸنەن بٸلٸمدٸلەردٸ جەك كٶرۋدەن.
ديكتاتورلاردىڭ سٷيٸكتٸ بٸر تەسٸلٸ – ٶزٸن ينتەللەكتۋالدارعا ماقتاۋ ارقىلى حالىق الدىندا بەدەل جيناۋعا تىرىسۋ.
شالا ساۋاتتى ديكتاتوردى ەلدەگٸ اكادەميك, پروفەسسورلار, ت.ب. زييالىلار ماداقتاپ جاتسا, ەلگٸ بيلەۋشٸنٸڭ» مەملەكەتتەگٸ ەڭ دانىشپان, ەش بالاماسىز ادام» ەكەندٸگٸنە حالىق قالايشا يلانباسىن?!
ديكتاتور بيلەۋشٸ ٶزٸ «ورتاداعى جارىق جۇلدىز» بوپ كٶرٸنۋٸ ٷشٸن ماڭايىنا ساۋاتى ٶزٸنەن دە تٶمەن يا بولماسا بيلٸكتٸ ماداقتاعىش, پرينتسيپسٸز «وقىعانداردى» عانا جينايتىنى بەلگٸلٸ زاڭدىلىق.
حالىقتى ٷرەي ارقىلى باسقارۋدان ٶزگەگە قابٸلەتٸ جەتپەيتٸندٸكتەن, ساۋاتسىز بيلەۋشٸ مەملەكەتتە اۆتوريتارلىق, توتاليتارلىق جٷيە ورناتۋعا تىرىسىپ باعادى.
ٶز حالقىنىڭ ٸشٸنەن ٷنەمٸ جاۋ ٸزدەۋدٸ دەستٷرٸنە اينالدىرعان توتاليتارلىق مەملەكەتتەردە ادامدار ٶز باسىن قورعاماق پيعىلمەن بيلٸكتٸ ماداقتاپ قانا قويماي, ٶزگەلەردٸ قارالاۋ ارقىلى دا ٷكٸمەتكە بەرٸلگەندٸگٸن دەلەلدەۋگە جان سالعانى جايلى تاريحىمىزدا مىسالدار مىڭداپ سانالادى.
«زييالىمىز» دەيتٸندەردٸڭ مۇنداي قىلىعىنان بەرتٸندەگٸ مىسال كەلتٸرسەك 1986 جىلى جەلتوقساندا حالقىن قولداۋ ورنىنا, بٸر توپ «وقىعاندارىمىزدىڭ» (م.ايتقوجين, ا.ەشٸموۆ, ق.بەكقوجين, ع.قايىربەكوۆ ە.سەركەباەۆ) ۇلت پاتريوتتارىن ايىپتاپ, ٷكٸمەت دايىنداعان قۇجاتقا قول قويعاندارى ەستەرٸڭٸزدە بولار?!
ال كەيٸننەن «باتىرمىن» دەپ شىعا كەلگەن كەرٸشال اسانوۆ دەگەن 17-جەلتوقساندا, وتارشىلداردىڭ جەندەتتەرٸ الماتى الاڭىندا قازاقتى قان جوسا ەتٸپ جاتقان سەتتە, ٷكٸمەت مەجبٷرلەمەسە دە ٶزٸ پىسىقتىق تانىتىپ, گورباچەۆكە: «كولبيندٸ قازاقستانعا باسشى ەتكەنٸڭٸز ناعىز دانا شەشٸم!...» دەپ تەلەگرامما جٶنەلتكەن.
سول, 1986 جىلعى جەلتوقساندا الاڭعا شىققان حالقىمەن بٸرگە بولامىن دەپ سوققىعا جىعىلىپ, قىزمەتٸنەن قۋىلعان رەجيسسەر ەزٸربايجان مەمبەتوۆ پەن اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى 1992 جىلى بٸر جيىن ٷستٸندە ەسكە العانىمىزدا, كەيبٸر «وقىعانداردىڭ» كٷلكٸگە اينالدىرماق بولعانىن دا كٶردٸك. ٶزدەرٸ ەرلٸك جاساي المايتىن جەنە ەرلٸك ۇعىمىنىڭ پارقىن تٷسٸنە المايتىن مٸسكٸندەردٸڭ قىلىعى بۇل!...
جارايدى زييالى سانالاتىندار جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە كٶشەگە شىعىپ, دٷلەي كٷشپەن شايقاسپاي-اق قويسىن.
بٸراق سول كەزدەرٸ تايسالماي, كٶتەرٸلٸسشٸلەر تۋرالى ٷكٸمەتتەن ٶزگەشە پٸكٸر ايتقان اقىن جۇبان مولداعاليەۆتى, جازۋشى بەيبٸت قويشىبايدى قاۋىم بولىپ قولداپ, جەلتوقساندىقتارعا اراشا تٷسسە, زييالىلاردىڭ ەشكٸم دە باسىن كەسٸپ الماس ەدٸ.
ٶز جاندارىن الاڭعا شىققانداردان ارتىق ساناعان ٷرەيشٸلدەر دەل سول كەزدەرٸ كومپوزيتور جولال دەستەنوۆتىڭ ەش قورىقپاستان مەنٸ سوتتاتپاۋ ٷشٸن, ساعات ەشٸمباەۆ ەكەۋٸ اقىلداسىپ قازاق تەلە-راديو كوميتەتٸندەگٸ ەرٸپتەستەرٸمدٸ التى كٷنگە سوزىلعان سوتقا قاتىستىرىپ ماعان قولداۋ كٶرسەتكەنٸن, كولبينگە, سوتقا حات جازعاندارىن بٸلە مە ەكەن?..
يە توتاليتاريزم كەزٸندە بٸر- بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن دومالاق ارىز, ماقالا جازىپ, جيىنداردا «ەشكەرەلەپ», قازاق وقىعاندارى ٶزدٸ-ٶزٸن (ۇلت ٷشٸن قاي-قايسىنىڭ دا قاجەت ەكەنٸن ويلاماستان) قىرعىنعا ۇشىراتقانى بەلگٸلٸ جايت. بٸراق دەل ورىس جازۋشىسى كورنەي چۋكوۆسكييدەي بيلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸن تابامىن دەپ بالالارعا دا رەپرەسسييا جاساۋدى ۇسىنعان قازاق بولماعان شىعار-اۋ!..
(جالعاسى بار)
ماقالا "قالا مەن دالا" گازەتٸندە جارييالاندى
