ەڭ قىزىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعان ۋاقىتقا دەيٸن بٸزدٸڭ ەلٸمٸز قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قاتارىندا (شىن مەنٸندە – ۇلتتىق ساياساتتا باسقا ۇلتتار ٷشٸن رەسەي يمپەريياسىنىڭ ورىستاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋشى ٶكٸمەت) جٷرگەندە, مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزگە قۋات بەرەتٸن دە وسى بٸر اۋىز الدامشى سٶز بولاتىن.
سوندىقتان بولۋ كەرەك, قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋ ٷشٸن تەك قانا قازاقتار كٷرەسكە شىقتى, تەك قانا قازاقتار ورتالىقتان بٶلٸنٸپ شىعىپ, جەكە, ەگەمەندٸ ەل بولۋدى ماقسات ەتٸپ قويدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ سان جىلدارداعى ارمانى بولاتىن. مٷمكٸن, سىرىمنىڭ سوڭعى ويى دا, كەنەسارىنىڭ سوڭعى ەلەسٸ دە وسى قازاق ەلٸ بولار.
شەت جەردە كٶز جۇمعان مۇستافا شوقاي دا سارعىش سىرداريياسىنىڭ سۋىن بٸر كٶرسەم دەگەننەن بۇرىن تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ قۇرىلۋىن اڭساعان بولار... كٸم بٸلسٸن, مٷمكٸن, الاشتىڭ ارىستارى اتىلار الدىندا ٶزدەرٸنٸڭ سان تٷرلٸ ايلا جاساپ, قىزىلدارمەن قولتىقتاسۋعا دەيٸن بارعاندا, ەگەمەندٸ قازاق ەلٸن جاساي الماي كەتكەندەرٸنە عانا ٶكٸنگەن بولار.
...
كەيبٸرەۋلەر «تەۋەلسٸزدٸك الدىق ەمەس پە, ٶزٸمٸزدٸڭ تۋىمىز, ەلتاڭبامىز, ەنۇرانىمىز بار عوي» دەپ شٷكٸرشٸلٸك ەتكٸسٸ كەلەدٸ.
ولاردى دا تٷسٸنەمٸن, سانسىز جىلعى كٷرەستەن ەبدەن قاجىعان قازاق ٶزدەرٸنٸڭ قولدارىنا كەلٸپ تٷسكەن ەگەمەندٸكتٸ جارىتا الماعاننان سوڭ, ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ وسىلاي الدارقاتادى.
سوندىقتان بولۋى كەرەك, بارلىق جەرگە «ەگەمەندٸك», «تەۋەلسٸزدٸك» دەگەن سٶزدەردٸ جازىپ قويدىق...
كەيدە مەن, وسى سٶزدەردٸ 90-جىلداردىڭ باسىندا قالانىڭ بارلىق كٶشەلەرٸنە جازىپ قويعاندا قانداي بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن.
ناقتى جازاتىن كەزەڭٸ سول بولاتىن! الايدا مەملەكەت, ٶكٸنٸشكە قاراي, ول ۋاقىتتا سول سٶزدٸ ايتقانداردى, جازعانداردى قۋدالاۋمەن عانا اينالىساتىن. قازٸر بۇل سٶز, مەن ٷشٸن, كەرمەك تاتي باستادى.
«ەگەمەندٸك», «جەكە مەملەكەت بولدىق» دەگەن ۇعىمنىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ, شارتتارى جٷزەگە اسقان جوق. بەرٸ باياعى كٷيدە قالعان سيياقتى.
تەك قانا تۋىمىز بەن ەلتاڭبامىز, ەنۇرانىمىز عانا ٶزگەرٸپتٸ. تٸلٸمٸز دە باياعى كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندەگٸدەي, قازاقتىڭ بەسٸگٸ بولىپ تابىلاتىن اۋىلىمىز دا سول قالپى – جٷدەۋ كٷيٸندە, باسپاناسىز, «كۆارتيرا» جالداپ جٷرگەن دە سول سورلى قازاق, ٷيلەرٸ قيراپ, جاتاقحانادان شىعارىلىپ جاتقاندار دا بٸزدٸڭ باۋىرلارىمىز.
ەڭ قورقىنىشتىسى, قازاق ەلٸنٸڭ بولاشاعى – جاستارىمىز ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق نامىستان ايىرىلىپ بارا جاتىر. ەرينە, جٷزدەگەن جىل بوداندىقتا, توتاليتاريزم قىسپاعىندا نە بەسٸگٸ مەن دومبىراسىن, نە دٸنٸ مەن تٸلٸن جوعالتپاعان قازاق قۇرىپ تا كەتپەيدٸ جەنە ۇيىقتاپ تا جاتا بەرمەيدٸ.
بٸراق بٸرٸنشٸدەن, قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەتٸن قۇرۋ ٷشٸن «تەۋەلسٸزدٸك», «ەگەمەندٸك» دەگەن جالاۋلاردىڭ ٸشٸندە جٷرٸپ «قازاق مەملەكەتٸ قايدا?» دەپ اتتان سالۋدىڭ ٶزٸ ىڭعايسىز بولسا, ەكٸنشٸدەن (قازاقتىڭ بٸر كٶتەرٸلسە توقتامايتىن مٸنەزٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز), سول ۇلتتىق مٷددەنٸڭ جولىندا بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ جاعامىزدان الۋعا بارعىمىز كەلمەيدٸ.
...
ٶز باسىم, بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ «شٶپكە تىشارلارى» ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇلتتىق نەگٸزدەگٸ ۋنيتارلىق مەملەكەتتٸڭ باستى بەلگٸلەرٸن, شارتتارىن بٸلمەيتٸن بولار دەپ ويلايمىن.
ەكٸنشٸ جاعىنان, ونى بٸلمەۋلەرٸ مٷمكٸن دە ەمەس سيياقتى. بٸردٸ-ەكٸلٸ كەلٸمسەكتەردٸڭ جينالىپ, سول جەردٸڭ تۇراقتى حالقىن جاۋلاپ الىپ نەمەسە قىرىپ-جويىپ قۇرعان مەملەكەتتەرٸنەن (اقش, كانادا, اۆسترالييا, جاڭا زەلاندييا سيياقتى) باسقا بارلىق ەلدەر ۇلتتىق نەگٸزدەگٸ ەلدەر بولىپ سانالادى. ولاردىڭ دا مەملەكەتتٸك شارتتارى كٶز الدىمىزدا تۇر ەمەس پە? الايدا قازاق ەلٸنە كەلگەندە سول شارتتاردىڭ ەشقايسىسى جۇمىس ٸستەمەي قالاتىنى قالاي?
وسى پارادوكستان بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ باسشىلارى دا ۇيالاتىن بولۋلارى كەرەك, «بٸز ەرەكشە ەلمٸز, باسقالارعا ۇقسامايمىز» دەگەن ۋەجدٸ الدىمىزعا تارتاتىن بولدى.
بٸراق بٸزدٸڭ باسقا ەلدەردەن قانداي ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸڭ بار ەكەنٸن ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸر ادام ايتىپ, دەلەلدەپ بەرگەن ەمەس.
ولاردىڭ (بيلٸكتٸڭ) مەن بٸلەتٸن, بٸراق ٶزدەرٸ ەشقاشان اۋىز اشىپ ايتپايتىن بٸر عانا دەلەلٸ بار, ول – «ەگەر قازاق ەل ەكەنٸمٸزدٸ مويىنداساق, قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن (دەمەك, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ بٸر شارتى ەكەنٸن – د.ك.) دە مويىنداۋىمىز كەرەك, سول كەزەڭدە بٸزدەر جۇمىستان دا, جەپ وتىرعان نانىمىزدان دا ايىرىلىپ قالامىز, ال بٸزدٸڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸز «مايلى شەلپەك» – قازاق جەرٸنەن كەتۋٸنە تۋرا كەلەدٸ» دەگەن قورقىنىش.
ەرينە, بۇل قورقىنىشتىڭ نەگٸزٸ بار, بٸراق نيەتٸ بار ادامدار ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋ دە, اسا قيىن شارۋا ەمەس قوي.
...
...سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق باعىتتاعى ازاماتتارعا, ۇيىمدارعا «وسى سەندەردٸڭ باستى ماقساتتارىڭ, مٷددەلەرٸڭ قانداي» دەگەن سيياقتى سۇراقتار قويىلا باستادى. وعان دا شٷكٸرشٸلٸك.
بۇل سۇراقتىڭ استارىندا «تەۋەلسٸزدٸك الدىڭدار, تۋلارىڭ مەن ەلتاڭبالارىڭ بار, ەندٸ سەندەرگە نە جەتپەيدٸ?» دەگەن رەنٸش جاتقان سيياقتى.
شىنىندا دا, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸ بەلگٸلەدٸك, الايدا بۇنىمەن ٸس بٸتتٸ دەۋگە بولا ما?
مٷمكٸن, جان-جاعىمىزعا قاراپ, باسقا دا مەملەكەتتەردٸڭ باستى بەلگٸلەرٸن ساراپتاپ, ٶزٸمٸزدە وسى بەلگٸلەر بار ما, بار بولسا, قانداي جاعدايدا, قانداي دەڭگەيدە دەپ سۇراق قوياتىن كەزەڭ جەتكەن سيياقتى.
ەكٸنشٸدەن, وسى بٸر قىسقاشا ساراپتاۋ ارقىلى بٸزدٸڭ كٶتەرٸپ جٷرگەن مەسەلەلەرٸمٸزدٸڭ بوس ايقاي ەمەس, بارلىق ەلدەردە جٷزەگە اسقان نەگٸزگٸ شارتتار ەكەنٸن دە حالىققا جەتكٸزە كەتەرمٸز.
سوندا عانا كەيبٸرەۋلەر «بۇلاردىڭ كٶتەرٸپ جٷرگەن مەسەلەلەرٸ بارلىق ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە تولىق جٷزەگە اسىپ وتىرعان, اقىلعا دا, حالىقارالىق زاڭدارعا دا سيياتىن مەسەلەلەر عوي, قازاق ەلٸندە دە وسى شارتتاردى جٷزەگە اسىرۋ – زاڭدى تالاپ ەمەس پە» دەپ بٸزگە وجىرايا قاراۋىن قوياتىن بولار.
...
بٸرٸنشٸ. قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ ورناۋى. بۇل جەردە كٶپ ايتاتىن ەشتەڭە جوق دەپ ويلايمىن. كەز كەلگەن ۋنيتارلىق, ۇلتتىق ەلدٸڭ ٶز مەملەكەتتٸك تٸلٸ بولادى دا, ول تٸلدٸ مەڭگەرۋ سول ەلدٸڭ ازاماتتارىنىڭ سٶزسٸز قاجەتتٸلٸگٸنە اينالۋى شارت.
ال مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – سول قاجەتتٸلٸكتٸ ساۋاتتى تٷردە جٷزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەڭ قىزىعى, كەيبٸر ەلدەر بۇل اكسيومانى (تالاسسىز شىندىقتى) كونستيتۋتسيياعا دا ەنگٸزٸپ جاتپايدى. سوندىقتان دا «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭدى تەز ارادا قابىلداۋىمىز قاجەت.
ونىڭ نەگٸزٸندە: «قازاق تٸلٸ مٸندەتتٸ, باسقا تٸلدەر قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي» دەگەن پرينتسيپ بولۋى شارت. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋى, تالاپ ەتٸلۋٸ – باسقا تٸلدەردٸ شەتتەتۋ بولىپ تابىلمايدى.
باسقا تٸلدەردٸ شەتتەتۋ (ديسكريميناتسييا) – قازاق تٸلٸنەن باسقا تٸلدەردٸ قولدانۋعا زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالۋ. سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ تالابى دياسپورا ٶكٸلدەرٸنٸڭ تٸلدەرٸنە ەشقانداي دا ەسەر ەتپەيدٸ.
تٸل مەسەلەسٸن بٸرنەشە جەكە سالالارعا بٶلٸپ ايتۋعا بولادى.
بۇنىڭ ٸشٸنە جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ سول جەردٸڭ يەسٸنٸڭ تٸلٸندە بولۋ مەسەلەسٸ دە, ٸشكٸ قولدانىستاعى جەنە سىرتقا شىققانداعى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىنىڭ تەك بٸر عانا تٸلدە – سول مەملەكەتتٸڭ تٸلٸندە بولۋى دا, وقۋ-تەربيە جۇمىستارىنىڭ تەك قانا مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلۋٸ دە, كٶشەدەگٸ كٶرنەكٸ جازبالاردىڭ دا تەك قانا مەملەكەتتٸك تٸلدە بولۋى, شەتەلدەرمەن قاتىناستىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلۋٸنەن باستاپ, ٶزٸمٸزدە شىعاتىن ٶنٸمدەردٸڭ اتاۋلارىنا دەيٸن (بٷگٸنگٸ كٷنٸ رەسپۋبليكادا شىعارىلاتىن كەمپيتتەرگە دەيٸن «الەنۋشكا», «ميشۋتكا» دەپ اتالادى) قازاق تٸلٸندە بولۋ شارتى جاتادى. مەملەكەتتٸك تٸلٸ جۇمىس ٸستەمەيتٸن ەل مىلقاۋ اداممەن تەڭ.
...
ەكٸنشٸ. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ مەيرامدارى مەن اتاۋلى, تاريحي كٷندەرٸ سول مەملەكەتتٸڭ رەسمي مەيرامدارىنا اينالۋى.
قازاق ەلٸن مەكەندەگەن بارلىق دياسپورا, ۇلت ٶكٸلدەرٸ تاريحى قالىپتاستىر- عان مەيرامدار مەن اتاۋلى كٷندەردٸ مەملەكەتتٸك مەرەكە رەتٸندە تويلاۋى شارت, ال مەملەكەت بۇل اتاۋلى كٷندەردٸ زاڭ ارقىلى بەكٸتۋٸ قاجەت.
بۇل – بارلىق ەلدەردە جٷزەگە اسقان, ول ەلدٸڭ بٸردە-بٸر ادامى قارسى بولمايتىن مەسەلە.
مىسالى, فرانتسۋزداردىڭ باستيلييانى الۋ كٷنٸ – فرانتسۋز حالقىنىڭ ۇلتتىق-تاريحي مەيرامى. سونىمەن قاتار فرانتسۋز مەملەكەتٸنٸڭ دە مەيرامى رەتٸندە سول ەلدەگٸ بارلىق ازاماتتار تويلايتىن «قىزىل كٷن».
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 15 جىلىندا عانا ايتتىڭ بٸر كٷنٸ رەسمي تٷردە دەمالىس كٷنٸ دەگەن اتاۋ الدى. الايدا ول كٷنگە پاسحانى قوسىپ بەرٸپ, «بٸر ادىم ٸلگەرٸ, ەكٸ ادىم كەيٸن» جىلجىدىق.
مەنٸڭشە, 300 جىل بويى تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسكەن قازاق حالقىندا, مٸندەتتٸ تٷردە, «ۇلت-ازاتتىق كٷرەس كٷنٸ» بولۋى شارت.
مٷمكٸن, ونى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا نەمەسە كەنەسارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸنە نە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە بايلانىستىرارمىز, ول جاعىن تاريحشىلاردىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرالىق.
الايدا مۇنداي اتاۋلى كٷننٸڭ بولۋى, سٶز جوق, ۇلتتىق رۋحتىڭ كٶتەرٸلۋٸنە, پاتريوتتىق سەزٸمنٸڭ قالىپتاسۋىنا, مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ ويانۋىنا نەگٸز بولارى سٶزسٸز.
دوس كٶشٸم,
«ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسىنىڭ تٶراعاسى
(جالعاسى بار)
