دارىندى جۋرناليست باتىرحان دەرٸمبەتتٸڭ ەر جىلدارى جازعان ماقالالارىن جارييالاۋدى جالعاستىرامىز. بۇل جولى تٸلشٸنٸڭ قارۋ-قالامىنا ەيگٸلٸ جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆ ٸلٸگٸپتٸ.
بەلگٸلٸ جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ جوعارعى بيلٸك جٷيەسٸنە ورنالاسقانىنا 20 شاقتى جىل بولدى.
ەۋەلٸ سوناۋ 80-جىلدارى قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ مەدەنيەت بٶلٸمٸنە نۇسقاۋشى بولىپ باردى. سودان بەرٸ نەشە تٷرلٸ جۇمىستار اتقاردى. سەكتور مەڭگەرۋشٸسٸ بولدى. كەيٸن «سوتسياليستٸك قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى قىزمەت اتقاردى. بۇدان سوڭ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە قىزمەت ٸستەدٸ. 1994 جىلى جوعارعى كەڭەسكە تٶراعا بولىپ سايلاندى.
جوعارعى كەڭەس كٷشپەن تاراتىلعان كەزدە از ۋاقىت بوس جٷردٸ دە, قايتادان پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە قابىلدانىپ, ونشا سالماعى جوق مەملەكەتتٸك حاتشى قىزمەتٸن يەمدەندٸ.
ەبٸش كەكٸلباەۆ ەۋەلٸ جازۋشى رەتٸندە تانىلدى. ەسٸرەسە «كٷي» دەگەن پوۆەسٸ جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكٸزدٸ. بۇدان سوڭ دا بٸرنەشە ەڭگٸمە, پوۆەستەرٸ ونىڭ جازۋشىلىق قارىمىن تانىتتى. الايدا بٸرازدان سوڭ توم-توم رومان جازىپ, ولارى ونشا سەتتٸ بولماي, وقىرمانىن ازايتىپ الدى.
وعان ازامات رەتٸندە سەنٸپ جٷرگەندەر 1995 جىلى جوعارعى كەڭەس تاراتىلعان كەزدەگٸ ٸس-ەرەكەتتەرٸنەن سوڭ تٸپتٸ تٷڭٸلٸپ كەتتٸ.
سول جىلعى 11 كٶكەكتە جوعارعى كەڭەس زاڭسىز دەپ تانىلىپ, ونى تاراتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت كٷش قولدانعان كەزدە ەبٸش كەكٸلباەۆ كٶزٸنە جاس الىپ: «بۇل نە سۇمدىق!» دەپ كٷڭٸرەنٸپ كەتتٸ.
الايدا سول كٷنٸ-اق ول اۋىرىپ قالعانىن سىلتاۋ قىلىپ, ٷيٸندە جاتىپ الدى.
ال ونىڭ ەرٸپتەستەرٸ جوعارعى كەڭەس ٷيٸنەن شىقپاي, ٷكٸمەتكە قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جاتتى. ەۋەلدە «حالىقتىق پارلامەنت قۇرامىز!» دەپ گٷجٸلدەگەن ولجاس سٷلەيمەنوۆ تە بٸرازدان سوڭ رايىنان قايتتى. سٶيتٸپ, ەكٸ بٸردەي ليدەرٸنەن ايىرىلعان جوعارعى كەڭەستٸڭ كەيبٸر مٷشەلەرٸ عانا قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, ارناۋلى پوليتسييا وتريادىنىڭ كٷشٸمەن جوعارعى كەڭەستەن الاستاتىلدى.
ٶزٸنٸڭ دەپۋتاتتارىن وسىنداي وزبىرلىقتان قورعاي الماعان ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ بەدەلٸ وسى كەزدە ەبدەن تٶمەندەگەنٸ جاسىرىن ەمەس.
بۇدان سوڭ ونىڭ مەملەكەتتٸك حاتشى بولىپ تاعايىندالۋى ٸستٸڭ مەن-جايىن تٷگەل تٷسٸندٸرگەندەي بولدى. ٷكٸمەت جاعىنا بٸرجولاتا شىققان ەبٸش كەكٸلباەۆ بۇدان سوڭ ەل ازاماتتارىنان مٷلدەم قول ٷزٸپ, جوعارعى جاقتىڭ عانا سويىلىن سوعۋمەن بولدى.
سوعان قاراماستان, كەشەگٸ جۋرناليست, جوعارعى كەڭەستٸڭ تٶراعاسى, بەلگٸلٸ ازامات رەتٸندە وعان باسپاسٶز بەتٸندە سىن ايتقان نە بولماسا كەمشٸلٸگٸن كٶرسەتكەن پٸكٸرلەر كەزدەسپەيتٸن. مٸنە, سول سەڭ بۇزىلىپ وتىر.
«XXI عاسىر» گازەتٸنٸڭ №24 سانىندا قاراپايىم وقىرمان قۇرىلىس سٷلەيمەنوۆ دەگەن ازامات ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ بۇل پٸكٸرٸمەن كەلٸسپەيتٸنٸن, كەلٸسپەگەنٸمەن قويماي ونىڭ سوڭعى كەزدەگٸ قيمىل-قارەكەتٸن قولدامايتىندىعىن ايتقان.
ازاماتتىڭ بۇنداي رەنٸش تۋدىرۋىنا ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «قازاقستان-1» تەلەارناسىنان سٶز سٶيلەپ وتىرىپ: «كٶپتەگەن ازاماتتار ٷكٸمەتتٸڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىن سىناۋعا شەبەر, سٶيتە تۇرا, ٶزٸنٸڭ دە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ەسٸنە المايدى. بٸز بەرٸمٸز دە جاۋاپتىمىز قازٸرگٸ بولىپ جاتقان جاعدايعا» دەگەن سٶزٸ سەبەپ بولىپتى.
قۇرىلىس سٷلەيمەنوۆ: «مەنٸ تاڭعالدىراتىنى – قاراپايىمىندا بەلسەندٸ بولىپ, حالىقتىڭ قامىن ويلاعانداي سىڭاي تانىتقان بٸراز شەنەۋنٸكتەردٸڭ تاققا وتىرىپ العان سوڭ بەرٸن ۇمىتىپ كەتەتٸنٸ. ولار تاققا وتىرعان سوڭ, قۇلاقتارى تاس بٸتٸپ, كٶزدەرٸن شەل قاپتاپ كەتە مە دەپ قالاسىڭ. ەبٸش كەكٸلباەۆتى سىرتىنان جاقسى بٸلەتٸنبٸز ەرٸ قاتتى سىيلايتىنمىن. حالىقتىڭ قامىن بٸر جوقتاۋشى بولسا, وسى اعامىز بولار دەپ جوبالايتىنمىن. مىنا حاباردان سوڭ ويىم ون ساققا جٷگٸرگەنٸن جاسىرا المايمىن» دەپ جازادى.
بۇدان ەرٸ ول: «حالىقتى بەكەر كٸنەلاماۋ كەرەك. بار كٸنە – ەلدٸ باسقارۋدى سەنٸپ تاپسىرعان جەتەسٸز شەنەۋنٸكتەردە... ولارعا حالىقتىڭ سەنٸمٸ تاۋسىلعان. ايتقاندارى ٶتٸرٸك, قۇر سٶز, جٶنسٸز ۋەدە» دەيدٸ.
گازەت وقىرمانى بۇل سٶزدٸ ايتا وتىرىپ, قازٸرگٸ قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا حالىقتى كٸنەلاۋدىڭ ٶزٸ ٶرەسكەلدٸك ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. سونىمەن بٸرگە بۇل ٷكٸمەت باسىنداعىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشۋى دەپ ەسەپتەيدٸ.
قۇرىلىس سٷلەيمەنوۆ ەبٸش كەكٸلباەۆپەن بٸرگە بٸر كەزدە ەل سەنگەن ازامات زامانبەك نۇرقادٸلوۆكە دە ٶكپەلٸ ەكەنٸن ايتادى:
«حابار» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا الماتى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ زامانبەك نۇرقادٸلوۆ مىرزا بىلاي دەپ تۇجىرىمداما جاسادى: «جۇمىسسىزدىققا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك كٶمەكتٸ قىسقارتۋ كەرەك. سەبەبٸ سول جۇمىسسىزداردىڭ قوراسىندا ون شاقتى قوي, بٸرەر قارا مال, جەمٸس-جيدەك ٶسٸرەتٸن جەرٸ بار».
مٸنە, كەشەگٸ ەل قامىن ويلايمىن, سول ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتەمٸن دەگەن ازاماتتاردىڭ بٸرٸ.
ەگەر جۇمىسسىزدىققا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك كٶمەكتٸڭ قاجەتٸ بولماسا, 1 ملن جۇمىسسىز قالاي كٷن كٶرەدٸ?! توق بالا اش بالانىڭ جاعدايىن بٸلمەي مە? بٸلمەسە جاينا قاراپ, ۇسىنىس جاساماي, تىنىش جٷرمەي مە? ەل اقشاسىنا سەمٸرٸپ الىپ, تەلەەكراننان بەلسٸنۋدٸڭ نە قاجەتٸ بار?
مٸنە, وسىلاي, قاراپايىم گازەت وقىرمانى ٸس باسىندا جٷرگەن ازاماتتاردىڭ قانداي كٷيگە تٷسكەنٸن ەشكەرە ەتكەن ەدٸ. ەبٸش كەكٸلباەۆ تا, زامانبەك نۇرقادٸلوۆ تە – بٸر كەزدە ەل سەنٸپ, تاعدىرىن قولىنا ۇستاتقان ساناۋلى ازاماتتار.
بۇلاردىڭ حالىق قامىن ويلاۋدان گٶرٸ پەرمەنسٸز ٷكٸمەتتٸڭ سويىلىن سوعۋعا ەدەتتەنٸپ العانى حالىق ٶكٸلٸنٸڭ رەنٸشٸن تۋعىزىپ وتىر.
باتىرحان دەرٸمبەت
21.06.1999
