كٶگەرۋگە جەتكٸزگەن كٶپۆەكتورلى ساياسات
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى كٶپۆەكتورلى باعىتپەن, بەيبٸتشٸلٸكپەن, تەپە-تەڭدٸكپەن جەنە پراگماتيزممەن سيپاتتالادى. بۇل ستراتەگييا 1990 جىلداردىڭ باسىندا انىقتالدى جەنە سوڭعى ٷش ونجىلدىقتا دەيەكتٸ ەرٸ سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلدى دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ەلەمنٸڭ 186 ەلٸمەن ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ ٷلگەرگەن. بارلىق كونتينەنتتەردە ٶكٸلدٸكتەرٸ بار, ونىڭ ٸشٸندە 62 ەلشٸلٸك پەن 20-دان استام كونسۋلدىق تۇراقتى قىزمەت كٶرسەتەدٸ. كٶپتەگەن نەگٸزگٸ ەلەمدٸك ويىنشىلارمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك قارىم-قاتىناستارى ورناتىلعان.
انىقتاماسى بويىنشا «جاۋ ەمەس, دوستاسۋعا» باعىتتالعان سىرتقى ساياسي ستراتەگييا دا ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ٶز رٶلٸن جوعارى دەڭگەيدە اتقارادى. قازاقستاننىڭ ەلەمنٸڭ بٸردە-بٸر مەملەكەتٸمەن قاقتىعىستارى نەمەسە شەشٸلمەگەن پروبلەماسى جوق دەۋگە بولادى.
پراگماتيكالىق كٶپۆەكتورلى ساياسات ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا ينتەگراتسييالانۋعا, ۇلتتىق مٷددەلەرٸمٸزدٸ بارىنشا تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەتۋگە, ٸشكٸ دامۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن تاماشا سىرتقى جاعدايلار جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق شارۋالاردى مىسالعا كەلتٸرۋگە بولادى. مەسەلەن, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ بويىنشا ورتالىق ازيياداعى سٶزسٸز كٶشباسشى ەلدەردٸڭ قاتارىندا تۇر.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قالىپتاستىرعان باعىتىن بەرٸك ۇستانىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلەمدٸك ارەناداعى رٶلٸن ساقتاۋ جەنە نىعايتۋ ماقساتىندا سىرتقى ساياسات كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋدٸ جالعاستىرۋدا.
شەگەندەلگەن شەكارامىز شەبٸمٸزدٸڭ بەرٸكتٸگٸن ەيگٸلەيدٸ
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ەڭ ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – بارلىق تيٸستٸ پەريمەترٸ بويىنشا مەملەكەتتٸك شەكارالارىن تولىق جەنە تٷپكٸلٸكتٸ حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان تٸركەپ ٷلگەرگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرلىقتاعى مەملەكەتتٸك شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 13,3 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ەلٸمٸز اينالاسىنداعى بەس مەملەكەتپەن شەكتەسەدٸ.
بٸزدٸڭ ەڭ ٷلكەن كٶرشٸمٸز – تەرٸسكەيدەگٸ رەسەي فەدەراتسيياسى, ول مەملەكەتپەن قازاقستان ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن ورتاق قۇرلىق شەكاراسىن بٶلٸسكەن. ناقتى سانمەن ايتساق, 7,5 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. بٸزدٸڭ شەكارامىز قىتايمەن 1,7 مىڭ شاقىرىمدى, ٶزبەكستانمەن - 2,3 مىڭ شاقىرىمدى, قىرعىزستانمەن - 1,2 مىڭ جەنە تٷركٸمەنستانمەن 450 شاقىرىمنان استام قاشىقتىقتى قۇرايدى.
قحر-مەن كەلٸسسٶزدەر قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بٸردەن باستالىپ كەتكەنٸ ەسٸمٸزدە. دەلٸرەك ايتساق, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە-اق جٷرگٸزٸلە باستاعان. سودان سوڭ 1998 جىلعا دەيٸن جالعاستى, ال 2002 جىلعا قاراي شەكارانى دەماركاتسييالاۋ دا اياقتالدى.
ٶزبەكستان, قىرعىزستان جەنە تٷركٸمەنستانمەن شەكارامىزدى دەليميتاتسييالاۋ پروتسەسٸ 1999 جىلدان 2002 جىلعا دەيٸن سوزىلدى. ال 2005 جىلى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتٸك شەكاراسى تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويۋمەن قازاقستاننىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىن قۇقىقتىق رەسٸمدەۋ پروتسەسٸ تولىقتاي اياقتالدى.
سونىمەن قاتار, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جالپى پەريمەترٸنٸڭ شامامەن 2,3 مىڭ شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىمەن تٸكەلەي بايلانىستا جەنە شەكارا مەسەلەسٸن تٷپكٸلٸكتٸ جابۋ ٷشٸن كاسپيي ماڭىنداعى كٶرشٸلەرٸمٸز – رەسەي, تٷركٸمەنستان, ەزٸربايجان جەنە يران مەملەكەتتەرٸمەن كەلٸسٸمگە كەلۋ قاجەت بولدى. بۇل باعىتتاعى شارۋالار باقانداي 25 جىلعا جۋىق ۋاقىتقا جالعاستى, 2018 جىلى اقىرى كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزٸلدٸ. اقىرى, اقتاۋداعى سامميتتە بەس مەملەكەتتٸڭ باسشىلارى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ تۋرالى كونۆەنتسيياعا قول قويدى. بۇل ورايدا, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە تيٸسپٸز.
يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىمىز – قاۋٸپسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەنٸمٸز
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز تاريحى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بٸرقاتار ماڭىزدى شەشٸمدەرٸنەن باستالدى. ول ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان دٷنيەلەردٸڭ باستاماشىسى بولعانىن تاريح دەرٸپتەيدٸ. ايتالىق, 1991 جىلى 29 تامىزدا جۇمىسى بٸرنەشە ونداعان جىلدارعا سوزىلعان جەنە قازاقستان جەرٸندە, وندا تۇراتىن حالىقتىڭ تاعدىرىندا جازىلماعان ٸز قالدىرعان ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ يادرولىق سىناق پوليگونى – سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالانعاننان كەيٸن قازاقستاننىڭ الدىندا تاعى بٸر سۇراق تۋىندادى: دٷنيەجٷزٸندە تٶرتٸنشٸ ورىندا تۇرعان كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان وراسان زور يادرولىق ارسەنالمەن نە ٸستەۋ كەرەك? قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ كٷشتٸ ەرٸك-جٸگەردٸ, ەرەكشە كٶرەگەندٸلٸك پەن سالاۋاتتى پراگماتيزمدٸ كٶرسەتتٸ: بٸزدٸڭ ەلٸمٸز يادرولىق دەرجاۆا مەرتەبەسٸنەن سانالى تٷردە باس تارتتى. بۇل مەملەكەتٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸمٸزدٸ نىعايتىپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە, ينۆەستورلار تاراپىنان دا سەنٸمدٸ ارتتىرا تٷستٸ.
بۇل شەشٸمدەر ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸن ايقىندادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە تاراتپاۋ جٶنٸندەگٸ جاھاندىق قوزعالىستىڭ مويىندالعان كٶشباسشىسى بولىپ تابىلادى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋ كٷنٸ بۇۇ-نىڭ ەستە قالارلىق داتالار كٷنتٸزبەسٸنە يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كٷنٸ رەتٸندە ەنگٸزٸلدٸ. 2006 جىلى ورتالىق ازييادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرىلدى. ال 2017 جىلى ەلٸمٸزدە ماگاتە تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸنٸڭ عيماراتى اشىلدى.
قازاقستان – يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە تاراتپاۋ سالاسىنداعى بارلىق نەگٸزگٸ حالىقارالىق شارتتارعا قاتىسۋشى ەرٸ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى جاڭا شارتتى (ياققق) العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ راتيفيكاتسييالادى.
بٸزدٸڭ باستامامىزبەن تالاي مەملەكەت مٷددەسٸن بٸرٸكتٸردٸ
ەلٸمٸز 40-تان استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە بۇۇ (1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىنان باستاپ) جەنە ونىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرٸنٸڭ, سونداي-اق دسۇ, ماگاتە, ەقىۇ, شىۇ, يىۇ, تمد, ۇقشۇ, بٸرقاتار دٷنيەجٷزٸلٸك ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى. حۆق, حقدب, ەقدب سيياقتى قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىسىمىزدى جوعارى باعالاۋعا بولادى.
كٶپۆەكتورلى ساياساتتىڭ قىرلارىنىڭ بٸرٸ قازاقستان نەگٸزگٸ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸنە بەلسەندٸ تٷردە قاتىسىپ قانا قويماي, ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كٶپجاقتى الاڭدارىن قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. وسىلايشا, العاشقى باستامالاردىڭ بٸرٸ 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا جارييالانعان ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸ شاقىرۋ يدەياسى دٷنيەگە كەلدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا اٶسشك-گە 27 مەملەكەت مٷشە.
قازاقستان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى. بۇل دەگەنٸمٸز - جاڭا تاريحي, گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعدايلاردا بۇرىنعى كسرو ەلدەرٸ اراسىنداعى بايلانىستاردى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قۇرىلىم. ال 1994 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاش رەت 2014 جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن جٷزەگە اسىرىلعان ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى دامىتۋ جەنە ينستيتۋتتاندىرۋ يدەياسىن جارييا ەتتٸ.
قازاقستان باسقا مەملەكەتتەرمەن بٸرگە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سيياقتى ٸرٸ دە بەدەلدٸ قۇرىلىمنىڭ ٸرگە قالاۋىنىڭ باستاۋىندا تۇردى, وعان بٸزدٸڭ ەلدەن باسقا, بٷگٸندە قىتاي, رەسەي, قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستان, ٷندٸستان جەنە پەكٸستان كٸرەدٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تٷركٸ كەڭەسٸ قۇرىلىپ, ول جاقىندا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا اينالدى. ال بۇل ۇيىمنىڭ تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ مەدەنيەتٸن, ٶنەرٸن, جالپى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋداعى ٷلەسٸ وراسان زور. حالىقارالىق ۇيىمعا بەس جىل تٶراعالىق ەتكەن قازاقستان ەستافەتانى وسى جىلى عانا ٸرگەدەگٸ قىرعىز ەلٸنە تابىستادى.
بٸتٸمگەرشٸلٸك باعىتىنداعى ميسسييامىز باياندى
قازاقستان سىندارلى جەنە بەيبٸتشٸل ساياساتتى دەيەكتٸ تٷردە جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ وسى باعىتتاعى ايتۋلى باستامالارىنىڭ بٸرٸ – قازاقستان استاناسىندا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزدەرٸن ٶتكٸزۋ دەستٷرگە اينالدى. تٷرلٸ كونفەسسييالار, مەدەنيەتتەر مەن حالىقتار ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىق اتموسفەراسىن نىعايتۋ ٷشٸن بٸرەگەي الاڭ قۇرىلدى. بٷگٸنگە دەيٸن التى سەزد ۇيىمداستىرىلدى, جەتٸنشٸ سەزد اعىمداعى جىلدىڭ 14-15 قىركٷيەگٸنە جوسپارلانعان. ىنتىماقتاستىق, ٶزارا قولداۋ, ديالوگ پەن سەنٸم – تۇراقتىلىق, ٶركەندەۋ جەنە ەدٸل ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ نەگٸزٸ. وسى رەتتە بۇل يدەيانى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ٷنەمٸ ماقتانىشپەن العا تارتادى.
جاھاندىق ستراتەگييالىق باستاما-2045 جوسپارى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ الاڭىندا جارييالانعان «بەيبٸتشٸلٸك. ححٸ عاسىر», جاڭا گەوساياسي شىندىق «3D» (ديالوگتىڭ ٷش دەڭگەيٸ) جەنە وسى باعىتتاعى باسقا دا كٶپتەگەن ٷندەۋلەر, باستامالار قازاقستان ٷشٸن بٸتٸمگەرشٸلٸكتٸ قولداۋشى ەل مەرتەبەسٸن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ٷنەمٸ قولداۋ تابۋدا.
ەلەم تانىعان قازاقستان ەركەز بٸرلٸكتٸ تۋ ەتەدٸ
سوڭعى 30 جىل ٸشٸندە قازاقستان ٶزٸنٸڭ جالپى باعىتىنان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن تايىنباعان. بۇعان سىرتقى ساياساتىنىڭ تابىستىلىعى بۇلجىماس دەلەل بولا الدى.
ەلٸمٸزدٸڭ جاۋاپتى جەنە كٷشتٸ ەلەمدٸك ويىنشى رەتٸندەگٸ ەڭ بٸرٸنشٸ شىن مەنٸندەگٸ بايسالدى تانىلۋى رەسپۋبليكانىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى لاۋازىمىنا سايلانۋى بولدى. قازاقستان – 50-دەن استام مەملەكەت مٷشەلەرٸ بار ۇيىمدى باسقارۋ سەنٸپ تاپسىرىلعان العاشقى پوستكەڭەستٸك رەسپۋبليكا, ازيياداعى العاشقى مەملەكەت بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ ديپلوماتيياسىنىڭ ماڭىزدى جەتٸستٸگٸ – ەقىۇ-نىڭ ححٸ عاسىرداعى بٸرٸنشٸ جەنە ەزٸرگە جالعىز سامميتٸنە تٶراعالىق ەتۋٸمەن سەتتٸ ٶتۋٸ, ونىڭ نەتيجەسٸندە ەلەمدٸڭ دەڭگەيدەگٸ ەڭ ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ بٸرەگەيٸ – استانا دەكلاراتسيياسى قابىلداندى.
2017-2018 جىلدارى قازاقستان العاش رەت بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسىنا تۇراقتى ەمەس مٷشە رەتٸندە قاتىسىپ, وعان جاھاندىق ۇيىمعا مٷشە ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸك داۋىسىمەن سايلاندى جەنە قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ ورتالىق ازيياداعى بٸرٸنشٸ مەملەكەت بولدى. ەكٸ جىل ٸشٸندە ەلٸمٸز يادروسىز ەلەم قۇرۋ, جەرگٸلٸكتٸ قاقتىعىستار مەن قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ رەتتەۋ, ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ورتالىق ازييانىڭ مٷددەلەرٸن ٸلگەرٸلەتۋ, تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل سيياقتى بەلگٸلەنگەن باسىمدىقتاردى ٸسكە اسىرۋ بويىنشا تابىستى جۇمىستاردى مٸنسٸز اتقارۋدا.
ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ وتىزدان استام جىلىندا قازاقستان ٶز اۋماعىندا كٶپتەگەن جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٸس-شارالارعا مۇرىندىق بولدى. بٸزدٸڭ تەرريتورييامىزدا شىۇ, تمد, يىۇ, اٶسشك, ەاەو, تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ سامميتتەرٸ ٶتتٸ. 2017 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسىندا ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كٶرمەسٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. ول ەلەم ەلدەرٸ الدىنداعى ماڭىزدى مەسەلەگە اينالعان جاسىل ەكونوميكانى ٶزەك ەتتٸ. وسى باعىتتاعى ٸلكٸمدٸ جوبالاردىڭ جاندانۋىنا سەپ بولدى.
ەلٸمٸزدٸڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قۇرىلىمداردا جوعارى قىزمەتتەر اتقارۋى دا قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىنىڭ ايعاعى. مەسەلەن, 2011-2013 جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسٸنٸڭ ديرەكتورى بولدى.
بٷگٸندە قازاقستاندىق ديپلومات باعدات ەمٸرەەۆ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى, اسقار مۋسينوۆ يكۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, قايرات سارىباي اٶسشك حاتشىلىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, قايرات ەبدٸراحمانوۆ ەقىۇ لاۋازىمىنا سايلاندى. از ۇلتتار ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ جوعارعى كوميسسارى اسقار شەكٸروۆ – ەقىۇ پارلامەنتتٸك اسسامبلەياسى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
بٸزگە ىنتىماقتاستىق نە بەرەدٸ?
حالىقارالىق بەدەل مەن تانۋ تۋرالى ايتقاندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ نەلٸكتەن ماڭىزدى ەكەنٸن بەرٸ بٸردەي تٷسٸنە بەرمەيدٸ. مۇنى قازاقستاننىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت جٶنٸندەگٸ ۇيىمىنا (يۋنەسكو) قاتىسۋى مىسالىندا قاراستىرىپ كٶرسەك. 1992 جىلى 22 مامىردا يۋنەسكو-عا مٷشە بولعاننان بەرٸ قازاقستان وسى حالىقارالىق ۇيىممەن ىنتىماقتاستىقتى جەنە ونىڭ شەڭبەرٸندە باسقا دا مەملەكەتتەرمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋدىڭ بەلسەندٸ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى يۋنەسكو-نىڭ قامقورلىعىمەن جاسالعان 11 حالىقارالىق كونۆەنتسييانىڭ (دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەني جەنە تابيعي مۇرانى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسييا, دٷنيەجٷزٸلٸك اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى كونۆەنتسييا, مەدەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسييا) قاتىسۋشىسى بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو-داعى مٷددەلەرٸ مەن ىقپالىن جٷزەگە اسىرۋ يۋنەسكو باس كونفەرەنتسيياسىنىڭ 35-سەسسيياسى بارىسىندا 2009-2013 جىلدارعا ۇيىمنىڭ اتقارۋشى كەڭەسٸنە, سونداي-اق يۋنەسكو-نىڭ باسقا دا قوسالقى ورگاندارىنا قازاقستاندى سايلاۋى بولدى. بايلانىستى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق باعدارلاماسىنىڭ ٷكٸمەتارالىق كەڭەسٸ (IPDC), «ادام جەنە بيوسفەرا» باعدارلاماسىنىڭ حالىقارالىق ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ (MAB) جەنە ت.ب. وسى ٸسپەتتٸ ۆەدومستۆولاردىڭ جۇمىسىنا اتسالىسۋىمىز دا پوزيتسييامىزدى بەرٸكتەتە بەردٸ. بۇل ورگاندارعا سايلاۋ نەگٸزٸنەن قازاقستان مەن باسقا مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەلسەندٸ, ماقساتتى ديالوگتىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸن تٷسٸنگەن ابزال.
قازاقستان ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتا يۋنەسكو-نىڭ مەدەني ەرتٷرلٸلٸك جٶنٸندەگٸ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسىن, يۋنەسكو قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىلىقتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگ يدەيالارىن قولداۋدى جەنە دامىتۋدى دەيەكتٸ تٷردە جٷزەگە اسىرۋدا. استانادا ٶتكەن ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ ٷش سەزٸ (2003, 2006, 2009) قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن بەلسەندٸ كٷرەسكەر رەتٸندەگٸ بەدەلٸن - يۋنەسكو-نى قۇرۋدىڭ نەگٸزٸندە جاتقان ماقساتتاردى بەكٸتتٸ.
2001 جىلى يۋنەسكو قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸ ۇسىنعان «مەدەني جەنە تابيعي مۇرا وبەكتٸلەرٸنٸڭ الدىن الا تٸزبەسٸن» بەكٸتتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ (بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن) جەنە تامعالى ارحەولوگييالىق لاندشافتىنىڭ پەتروگليفتەرٸ بار.
2008 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا «سارىارقا – سولتٷستٸك قازاقستاننىڭ دالاسى مەن كٶلدەرٸ» نىسانى بٸرەگەي تابيعي ەسكەرتكٸشتەر تٸزٸمٸنٸڭ قاتارىنا تولىقتىردى, ول ورتالىق ازيياداعى دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرا تٸزٸمٸندەگٸ بٸرٸنشٸ تابيعي نىسان بولدى. قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا يۋنەسكو-نىڭ «ەلەم جادى» قۇجاتتىق مۇراسىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك تٸزٸلٸمٸنە قوجا احمەت ياسساۋي مەن ونىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ قولجازبالارى, سونداي-اق «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتييادرولىق قوزعالىسىنىڭ قىزمەتٸ تۋرالى مۇراعات ماتەريالدارى قوسىلدى.
يۋنەسكو-نىڭ ەستە قالارلىق جەنە مەرەيتويلىق داتالار كٷنتٸزبەسٸنە ەنگٸزٸلگەن ٸس-شارالاردىڭ ٸشٸندە اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا – 150 جىل, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ – 100 جىلدىعى, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ – 500 جىلدىعى, تٷركٸستان قالاسىنىڭ – 1500 جىلدىعى, قانىش سەتباەۆتىڭ – 100 جىلدىعى, تاراز قالاسىنىڭ قۇرىلعان كٷنٸ, سەبيت مۇقانوۆتىڭ – 100 جىلدىعى, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ – 100 جىلدىعى, ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ – 200 جىلدىعى, ەبٸلحان قاستەەۆتٸڭ – 100 جىلدىعى, ەلكەي مارعۇلاننىڭ – 100 جىلدىعى, اقشۇبانىڭ – 100 جىلدىعى سىندى مەرەيتويلارىمىز بار. يۋنەسكو-نىڭ 2008-2009 جىلدارعا ارنالعان ەستە قالارلىق داتالار مەن وقيعالار كٷنتٸزبەسٸنە يۋنەسكو-نىڭ باس كونفەرەنتسيياسى «قىز-جٸبەك» داستانىنىڭ جازىلعانىنا 500 جىل تولۋى كٸردٸ.
بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى يۋنەسكو-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتى ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەلەرٸن جاڭارتۋ مەن نىعايتۋعا قولداۋ كٶرسەتۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى يۋنەسكو-نىڭ اقپاراتتىق ماتەريالدار مەن دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋ, سوڭعى اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى ٸلگەرٸلەتۋ جەنە ەنگٸزۋ بويىنشا كٶرسەتكەن كٶمەگٸ جوعارى باعالانادى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ باعدارلامالارىنىڭ بٸرىڭعاي ستاندارتتارىن ەزٸرلەۋدٸڭ, ديپلومداردى ٶزارا تانۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتارالىق قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ, بارلىق جاستاعى جەنە كەسٸپتەگٸ ازاماتتاردىڭ بٸلٸم الۋىنا جەنە قايتا دايارلاۋعا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ٷلكەن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, يۋنەسكو قازاقستاننىڭ «بٸلٸم بەرۋ ينستيتۋتىن» اشۋ تۋرالى باستاماسىن قولدادى. مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق قۇرىلىمدارمەن بٸرلەسٸپ يۋنەسكو-نىڭ «ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالارعا نەگٸزگٸ بٸلٸم بەرۋگە جەردەمدەسۋ» جوباسى اياسىندا ارنايى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن قولداۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸز تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جاھاندىق پروتسەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسادى, ونى ٸلگەرٸلەتۋ دە يۋنەسكو-نىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. «وتاننىڭ جاڭعىرۋى مەن تۇراقتى دامۋى ٷشٸن» مەموراندۋم قابىلدانعان 1995 جىلدان باستاپ قازاقستان ساياساتىنا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ كەشەندٸ شەشۋدٸ كٶزدەيتٸن تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارى ەنگٸزٸلۋدە. قازاقستان ٶزٸنٸڭ ەسكەري يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتىپ, ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ سەمەي پوليگونىن جاپتى.
عىلىمي سالادا يۋنەسكو-مەن ىنتىماقتاستىق جاھاندىق باعدارلامالار كونتەكستٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ٷش ۇلتتىق عىلىمي كوميتەتتەر ارقىلى دا جٷزەگە اسىرىلادى – «ادام جەنە بيوسفەرا», «حالىقارالىق گيدرولوگييالىق باعدارلاما» جەنە «حالىقارالىق گەوعىلىم باعدارلاماسى». ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن زەرتتەۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دا اتاپ ٶتۋگە بولادى. ايماق ەلدەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن يۋنەسكو 2025 جىلعا قاراي جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا قول جەتكٸزۋ ماقساتىندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆاسىن ەزٸرلەدٸ.
قازاقستان يۋنەسكو قىزمەتٸنٸڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان يۋنەسكو باستامالارىن تولىعىمەن قولدايدى. ەلٸمٸز بەن ٸرگەلٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ىنتىماقتاستىعى ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ پروتسەسس, سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا ححٸ عاسىردا ەلەمنٸڭ جاھاندىق دامۋىنا بارعان سايىن ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
