ٷيدە جەتٸ قىزبىز, بەسەۋٸمٸز قازاققا تۇرمىسقا شىقتىق – ناتاليا گەللەرت
– ناتاليا ۆلاديميرقىزى, سٸزدٸ حالىق ەلگە جاناشىر مەجٸلٸس دەپۋتاتى رەتٸندە تانىعانىن بٸلەمٸز? كٶڭٸلٸڭٸزدە قيماستىق جوق پا? الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسۋ ويىڭىزدا جوق پا?
– مەڭگٸلٸك دەپۋتات بولاتىن ەشكٸم جوق. حالىق سىيلاپ, پارتييا قولداپ, دەپۋتات بولدىم. ەل دامۋىنا قولىمانن كەلگەنشە قىزمەت قىلدىم. سوعان ٶزٸمدٸ باقىتتى سەزٸنەمٸن. ەڭ باستىسى كەز-كەلگەن دەپۋتات حالىقتىڭ سٶزٸن, مۇڭىن مۇڭداعانىنىن قالايمىن. ەرينە, تٶرت جىل كٶلەمٸندە جۇمىس ٸستەگەن ورنىڭدى, ەرٸپتەستەرٸڭدٸ قيمايسىڭ. قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸندەگٸ جۇمىسىمىم مەنٸڭ ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ اياۋلى سەتتەرٸمٸنٸڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. زاڭ شىعارۋشى ورتادا جٷرٸپ, ٶزٸم ايتارلىقتاي شىڭدالدىم دەپ ەسەپتەيمٸن!
– قازاق تٸلٸن مايىن تامىزىپ سٶيلەيدٸ ەكەنسٸز. قالاي ٷيرەندٸڭٸز?
– Meن اۋىلدا ٶسكەنمٸن. اتا-انامىز 1941 جىلى مەسكەۋدەن قازاقستانعا جەر اۋدارىپتى. باسىندا قىزىلوردا دا, كەيٸن اقمولادا تۇردىق. اۋىلدا ٶسكەندٸكتەن, قازاقتارمەن جيٸ ارالاستىق. وقىعان مەكتەبٸمٸز قازاق جەنە ورىس تiلiندەگi ارالاس مەكتەپ بولاتىن. سول جەردە جٷرٸپ-اق ٷيرەندٸك قوي.
– تٸلدٸ ٷيرەنۋ كەزiندە قانداي دا بٸر قيىندىق بولدى ما?
– كەز-كەلگەن تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك قيىندىعى, ٶزگەشەلٸگٸ بولادى. قازاقتاردىڭ استارلاپ, تۇسپالداپ, جاسىرىپ سٶيلەيتٸن قاسيەتتەرٸ بار عوي. ماعىنالاس سينونيمدٸك قاتارلارى دا كٶپ.
سونداي سەتتەردە كەي سٶزدەردٸ تۋرا ماعىناسىندا تٷسٸنٸپ, ونى باسقا ماعىناسىندا قولدانىپ ايتىپ وتىرعاندارىن بٸلمەي قالاتىن كەزدەرٸم بولدى.
بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە وعان دا ٷيرەندٸك. سونداي-اق, قازاقشا مەن نەمٸسشە قۇرىلىمى, دىبىستالۋى جاعىنان ٶتە جاقىن. «ە» مەن «ٶ»-نٸڭ وقىلۋى بٸردەي. بۇل دا تٸل سىندىرۋىما كٶمەكتەستٸ.
– ەكە-شەشەڭٸز قازاقتار تۋرالى قانداي پٸكٸردە ەدٸ?
– مەنٸ قازاق قىلعان, جان دٷنيەمدٸ قازاققا جاقىن ەتكەن سول اسىل جاندار ەكەم مەن شەشەم. جەر اۋدارىپ كەلگەن, تالاي قيىنشىلىقتى باستان ٶتكەرگەن ولار ٷشٸن قازاقتاي قامقور حالىق بولماپتى.
ەر سٶزدەرٸندە: «مۇنداي مەيٸربان, اقكٶڭٸل ۇلتتى سوناۋ شۋى مول مەسكەۋ جاقتان كٶرمەپتٸك. بٸزدٸ كەمسٸتپەدٸ, قورسىنبادى, جارتى كٷلشەسٸن بٶلٸپ بەردٸ» دەپ وتىراتىن.
سول كٸسٸلەردٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن بولار, جاستايىمنان قازاقى تانىمعا, قازاق ۇلتىنا جاقىن ٶستٸم. بولاشاق جارىم دا قازاق بولدى. ٷيدە ون بٸر اعايىندىمىز. جەتٸ قىزبىز. بەسەۋٸمٸز قازاققا تۇرمىسقا شىقتىق. وسىدان-اق, بٸر بٷيرەگٸمٸزدٸڭ قازاققا بۇرىپ تۇراتىنىن اڭعارۋعا بولار.
– قازاققا كەلٸنمٸن دەدٸڭٸز. ىرىم-جىرىمى, سالت-دەستٷرٸ كٶپ حالىقپىز عوي. ٷيرەنٸسۋ قيىنعا سوققان جوق پا?
– ٷلكەنگە ٸزەت, كٸشٸگە قۇرمەت ەتەتٸن ۇلتتىڭ كەلٸنٸ بولۋ – ماندايىما جازىلعان باقىت دەپ بٸلەمٸن. «كەلٸن قۇتتى بولسىن» دەپ الىستان ات ارىتىپ كەلەتٸندەر كٶپ ەدٸ.
ولارعا دەمدەپ شاي قۇيىپ, تاماق ٸستەپ, كٶڭٸلٸن تابۋىڭ كەرەك. بiرiنەن سوڭ بٸرٸ كەلەدٸ. اشىق-جارقىن ەڭگٸمە ايتىلادى.
باستابىندا ىڭعايسىز سەزiنەتiنمiن ٶزiمدi. بٸرتە-بٸرتە سول بٸر قوناقجاي داستارقان بولماسا, وتىرا المايتىن بولدىم. ال جاسى كٸشٸلەر «جەڭگە» دەپ قالجىڭداسادى. ولاردى «قاينىم», «قايىنسٸڭلٸم» دەپ جٷرٸپ-اق, ناعىز قازاق بولىپ كەتتٸم.
ەۋەلٸ, تۋىسقاندارىم: «سەنٸڭ نەمٸس قانىن جوق. كٷيەۋٸڭ ساعان قاراعاندا نەمٸستەرگە جاقىن» دەپ قاعىتادى. شىنىندا دا, جولداسىم بٸرتوعا, ٸسٸنە شٶگەل. نەمٸسكە سول جاقىنىراق (كٷلەدٸ).
– مەرەكە-مەيرامداردى قالاي قارسى الاسىزدار?
– بٸز ٷلكەن ەۋلەتپٸز. قازاق, ورىس ابىسىندارىم بار. باسقا ۇلتقا كٷيەۋگە شىققان قايىنسٸڭلٸلەرiمiز دە جوق ەمەس. سوندىقتان, قاي ۇلتتىڭ مەرەكەسٸ بولسا, سول ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ٷيٸنە قوناققا شاقىرادى.
ورىس ابىسىندارىم ورىستىڭ ۇلتتىق مەرەكەسٸندە قوناققا شاقىرسا, مەن نەمٸستەردٸڭ مەرەكەسٸندە ولاردى قوناققا شاقىرامىن. ال باستى مەرەكەمٸز ناۋرىز. ەنەمنەن ٷيرەنگەن ناۋرىز كٶجە جاساۋ ەدٸسٸن كەلٸندەرٸمە, قىزدارىما ٷيرەتٸپ وتىرامىن. بۇل كٷنٸ قۇرت-ٸرٸمشٸك, سٷزبە-قاتىق سۇراپ ٶزگە ابىسىندارىم ماعان كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, بەرٸن ەنەمنەن تەپتٸشتەپ ٷيرەنگەنمٸن. ۇلىق مەرەكەنٸ مەملەكەتتٸك دەرەجەدە اتاپ ٶتەتٸن بولدىق. بۇل دا بولسا – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سىيى.
– ناۋرىز دەمەكشٸ, وسى مەرەكەنٸڭ مازمۇنى, تويلانۋ ٷردٸسٸ كٶڭٸلٸڭٸزگە تولا ما?
– بۇرىنعىدان جاقسى سەكٸلدٸ. مەن جاس كەزٸمنەن بۇل مەرەكەنٸ بٸلەتٸنمٸن, اۋىلداعى قازاقتار بٸرٸن-بٸرٸ شاقىرىپ, اتاپ ٶتٸپ جاتاتىن. بٸراق بٷكٸل ەل بولىپ, ۇلان-اسىر توي جاساي المايتىنىمىز انىق ەدٸ. قازٸر, تەۋبا.
ەيتسە دە, ەيتەۋٸر مەرەكەلەۋ ٷشٸن مەرەكەلەۋ سيياقتى كٶرٸنٸپ كەتەتٸنٸ بار كەيدە. بٸر تەكتٸ جٷيە, مازمۇن جاعىنان تولىق اشىلماعان سەكٸلدٸ.
جاڭا جىلدى تويلاتۋدا الدىمىزعا جان سالمايمىز. ونىمىز جٶن دەلٸك. بٸراق كٷن مەن تٷن تەڭەلگەن ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸن ۇلىقتاۋ – ۇلتتىق, ەلدٸك پارىز بولسا كەرەك. جاڭا جوسپار, جاڭا مازمۇن, ٶزٸندٸك ستسەناريي قاجەت سەكٸلدٸ.
قىدىر اتا بەينەسٸن بارشا بالالارعا سٸڭٸرۋ كەرەك. ونداي وبرازدى بالا ساناسىنا سٸڭٸرۋ ارقىلى, ۇلتتىق تانىمدى, سالت-سانانى عانا ەمەس, ۇلتتىق ويلاۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتامىز.
– بالالارىڭىز, نەمەرەلەرٸڭٸز قازاقشا بٸلە مە?
– بiلەدi. ولار قازاق تiلiن بiلمەسە, بٸزدٸڭ بٸلگەنٸمٸزدەن نە پايدا? ولارعا بەسٸكتەن باستاپ قازاقشا تەربيە بەردٸك. ٷي ٸشٸندە قازاقشا سٶيلەيمٸز. ماقالداپ-مەتەلدەپ, جۇمباق جاسىرىپ, ۇلتتىق سالت-دەستٷردٸ تٷسٸندٸرٸپ وتىرامىز.
نەمەرەلەرٸمنٸن كەيبٸرٸنٸڭ تٸلٸ ورىسشا شىقتى. كەلٸنٸم مەن ۇلىما سول ٷشٸن اقىل ايتىپ, وتباسىندا قازاقشا سٶيلەۋلەرٸن سۇرادىم. قازٸر قازاقشا تاقىلداپ تۇر.
– قازاقشا ەڭ جاقسى كٶرەتٸن, جيٸ قولداناتىن سٶزٸڭٸز بار ما?
– بٸلمەيمٸن. قازاقتىڭ ەر سٶزٸ ەۋەزدٸ, مەندٸ, ماعىنالى عوي. ەنەم مارقۇم ٶتە كٸشپەيٸل, اقىلمان, باۋىرمال جان ەدٸ. مەنٸ تۋعان قىزىنان ارتىق كٶرمەسە, كەم كٶرگەن جوق. سول كٸسٸ «جارىعىم» دەگەن سٶزدٸ كٶپ قولداناتىن. نەمەرەلەرٸنە, تٸپتٸ كەيدە ماعان دا ايتاتىن. سونى مەن دە كولدانام. بٸرتٷرلٸ جىلى, نۇرلى سٶز سەكٸلدٸ.
– مەملەكەتتٸك تٸل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 20 جىلدىعىندا ٶز تۇعىرىنا كوندى ما? تٸل ساياساتىنداعى كەمشٸلٸكتەر بار دەپ ويلايسىز با?
– ەرينە, جەتٸستٸكتەر كٶپ. قازٸر مەكتەپ بٸتٸرگەن بالالاردىڭ كٶبٸ قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ. قازاقشا مەكتەپتەر, بالاباقشالار كٶپتەپ اشىلۋدا. ودان بiتiرگەن بالالار نەگە قازاقشا بٸلمەسٸن.
بٸراق, ەتتەگەن-اي دەيتٸن جەرٸمٸزدە از ەمەس. ەڭ باستىسى, ادام ٶزٸنەن باستاۋى كەرەك. پارلامەنتتە جٷرگەن كەزٸمدە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن سايلانعان دەپۋتاتتار قازاقشا سٶيلەسەمٸز كەيدە. قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ جٷرگەندەرگە, مەن ەدەيٸ قازاقشا تٸل قاتام. سوندا كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸم ماعان كٷلٸپ قارايدى. ٶزدەرٸ قازاقتار. سوعان تاڭعالامىن.
– ٶزiڭiز اقمولا وبلىسىنان ەكەنسٸز. ەلiمiزدiڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸ قازاقشاعا مٷلدەم مويىن بۇرعان جوق. ولار مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەنسٸنبەيدٸ دەگەن سٶز جيi ايتىلادى. سول سٶزدٸڭ قانشالىقتى جانى بار?
– مەن بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسپەيمٸن. قازٸر كٸم بولسا دا, مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ, بولاشاق قازاق تiلiندە ەكەنiن انىق سەزەدٸ. ەرينە, ٷلكەن كiسiلەر ٷشiن قيىن شىعار, بiراق ولار مىڭ جەردەن قاسارىسسا دا تٸلدٸ مەڭگەرٸپ العان جاستار جەتەرلٸك.
دٷكەندەر دە, ەلەۋمەتتٸك ورتالاردا قازاقشا سٶيلەسٸپ تۇرعان ادامداردى جيٸ كٶرەمٸز. بۇرىن ول دا جوق بولاتىن. ەگەر قازاق تٸلٸن ٷيرەنبەگەندەردٸڭ ٶز وبالدارى ٶزدەرٸنە. ولار بٷگiنگi كەرتارتپالىعى ٷشٸن ەرتەڭ ٶكٸنەتٸن بولادى.
– قازاق ەدەبيەتٸن وقيسىز با?
– قازاق تٸلٸنٸڭ بايلىعىنا, شۇرايلىملىعىنا تامسانىپ كەلە جاتقان جاننىڭ بٸرٸمٸن. جاڭادان تٸلٸ شىققان بالانىڭ ٶزٸ ورامدى بٸر سٶزدەردٸ ايتاتىنىنا تاڭىرقايسىڭ. ولاردىڭ ارعى ساناسىندا سونداي بٸر مول سٶزدٸك قور بار سەكٸلدٸ. بۇل عاسىرلار بويى ايتىلعان بەسٸك جىرى مەن باتىرلىق ەپوستاردان ۇلتتىڭ جادىنا سٸڭسە كەرەك.
سوندىقتان دا قازاق ەدەبيەتٸنە دەگەن قۇرمەتٸم شەكسٸز. گەتە مەن ابايدى سالىستىرىپ وقىساڭىز, ەكٸ ۇلى تۇلعانىڭ ۇلاعاتتى وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ۇقساستىعىنا تۇششىناسىز.
مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن» تالاي مەرتە وقىپ شىقتىم. ەر رەت وقىعان سايىن تامسانىپ قانا وتىرامىن. ۇلى تٸلدٸڭ قۇدٸرەتٸ مەن ۇلى ويشىلدىڭ كٶركەم ويلاۋ مەنەرٸنە. «اباي جولىن» دٷنيەگە ەكەلگەن ۇلتتىڭ تٸلٸ – ۇلى تٸل. بۇعان وسى ەپوپەيانى قازاقشا وقىعان جانداردىڭ كٶزٸ جەتەرٸ انىق.
