«جەلتوقسان-قاڭتار ايلارىندا اقبٶكەندەر شۇبىرا باستايدى, وسى ۋاقىتتا ولار بٸرنەشە جٷز, تٸپتٸ مىڭداعان داراعا جەتەتٸن ٷلكەن تابىندارعا اينالادى», - دەدٸ ول. ياعني, ەر ەركەك اقبٶكەنگە 20-دان 100-گە دەيٸن انالىق كەلەدٸ ەكەن. ەدەتتە, جۇپتاسۋدان كەيٸن ەركەكتەر تابيعي سەبەپتەرگە بايلانىستى ەلسٸرەيدٸ جەنە جيٸ ٶلٸپ قالىپ جاتادى.
2023 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا جاڭاارقا اۋدانىندا ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸنٸڭ «وحوتزووپروم» ٶب» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك قازىناشىلىق كەسٸپورنىنىڭ ينسپەكتورلارى 61 باس كيٸك ۇشاسىن – 41 اتالىق پەن 20 باس كيٸكتٸ تاۋىپ, جويۋعا جٸبەرگەن. بارلىق ٸس-شارالار اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدٸكتەرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ, مال دەرٸگەرلەرٸ مەن پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكٸزٸلدٸ.
جاڭاارقا اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ بەينەجازبالارىنىڭ ارقاسىندا تاعى 63 باس ٶلەكسە بەلگٸلٸ بولعان. ونىڭ سەگٸز اتالىق بولسا, قالعانى جاس جانۋارلار. بۇل اقبٶكەندەر دە قىس مەزگٸلٸندە قىرىلىپ قالعانى انىق. مۇنىڭ سەبەبٸن ەڭ الدىمەن جەم-شٶپتٸڭ تابىلۋىنىڭ قيىندىعىنان كٶرۋگە بولادى. اۋا رايى دا ارقادا قاتال بولدى, كٷزگٸ جىلىمىقتان بٸردەن اياز بولىپ كەتتٸ. مۇنىڭ بەرٸن تٷز تاعىسىنىڭ قىرىلۋىنا سەبەپ رەتٸندە قاراستىرۋعا نەگٸز بار.
– ٶلەكسەلەردٸڭ بارلىعىن مۇقييات زەردەلەپ شىقتى بٸزدٸڭ ماماندارىمىز. ەشقايسىسىنان مەحانيكالىق زاقىم, ياعني براكونەرلٸك بەلگٸلەرٸ انىقتالعان جوق, – دەدٸ زاكارييا تۇراليەۆ.
ونىڭ سٶزٸنشە, الدىن الا مەلٸمەت بويىنشا, 124 كيٸك باسىنىڭ قىرىلۋىنا سەبەپ بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ دا بەلگٸلەرٸ جوق. دەگەنمەن, ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەر ەرٸ قاراي زەرتتەۋ ٷشٸن ٶلگەن جانۋارلاردان پاتولوگييالىق ٷلگٸلەردٸ الىپ, ساراپتاما جٷرگٸزۋدە.
– شىندىعىندا, جىلدان جىلعا كيٸكتەردٸڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. – ەرينە, تابىن نەعۇرلىم كٶپ بولسا, سوعۇرلىم قىستاعى كٶشٸپ-قونۋ جولىنان كٶكتەم كەلگەندە ٶلگەن مالداردى جيٸ ۇشىراستىرۋعا بولادى. ٶز تەجٸريبەمنەن ايتايىن, مەن ەشقاشان بەس-التى جاستان اسقان ەركەك اقبٶكەندٸ كٶرگەن ەمەسپٸن, بٸراق انالىقتارى ۇزاعىراق ٶمٸر سٷرەدٸ, جەتٸدەن سەگٸز جىلعا دەيٸن, – دەيدٸ ۇلىتاۋ وبلىستىق ينسپەكتسييا باسشىسى.
ايتا كەتەيٸك, ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸ اقبٶكەن ٶلەكسەلەرٸ تابىلعانى تۋرالى حابارلاماعا دا جاۋاپ بەردٸ. ونىڭ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ دەرەگٸنە سەيكەس, ەركەك جانۋارلاردىڭ تابيعي شىعىنى (جاعدايى) كٶش كەزٸندە تابىننىڭ 15-تەن 30 پايىزىنا دەيٸن جەتۋٸ مٷمكٸن. تٷز تاعىلارىنىڭ ٶلۋ سەبەپتەرٸ اراسىندا تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار دا كەزدەسەدٸ.
اقبٶكەننٸڭ كٶپ جينالۋى مامىردىڭ باسىندا باستالاتىن قوزىلاۋ كەزەڭٸندە دە بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتا ورىن الادى. بۇل كەزدە ەركەكتەر تابىندى قورشاپ, كٷزەتەدٸ.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ جەنە ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ ٷش جاقتى بۇيرىعىنا سەيكەس, ۋەكٸلەتتٸ قىزمەتكەرلەر «وحوتزووپروم» ينسپەكتورلارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٶلدەيتٸن ۋچاسكەلەردە كٷزەت شارالارىن كٷشەيتۋدە. ٶيتكەنٸ, ۇرعاشىلار ۇرپاق ٶربٸتۋدٸ قيىندىقسىز ٶتكەرۋٸ تيٸس.
– ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندە تەك بەتپاقدالا كيٸكتەرٸنٸڭ پوپۋلياتسيياسى قونىس اۋدارادى. وسىنداي جاعداي اقتٶبە, قوستاناي, اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا دا بولۋى مٷمكٸن, – دەدٸ زەكەرييا تۇراليەۆ.
قازاقستاندا دالا بٶكەنٸنٸڭ بارلىعى ٷش پوپۋلياتسيياسى بار, ونىڭ جالپى سانى 1 ميلليون 318 مىڭ دارانى قۇرايدى. بەتپاقدالادا – 489 مىڭ, جايىق ماڭىندا– 801 مىڭ, ٷستٸرت ايماعىندا – 28 مىڭ باس.
ەڭ كٶبٸسٸ ورال جاقتى, نەگٸزٸنەن باتىس قازاقستان وبلىسىن مەكەندەيدٸ. 2010-2011 جىلدارداعى جاپپاي قىرىلۋدان كەيٸن, نەبەرٸ ونجىلدىقتا مال باسى ساۋىعىپ قانا قويماي, ٶسكەنٸ سونشا, بٷگٸندە ولاردىڭ سانىن رەتتەۋ قاجەتتٸگٸ جيٸ ايتىلىپ جٷر. نەگٸزٸنەن كيٸكتەردٸڭ ٷلكەن تابىندارى ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا زييانىن تيگٸزٸپ جاتىر دەگەن فەرمەرلەردٸڭ شاعىمدارى تاعى بار.
بەتپاقدالا پوپۋلياتسيياسىنىڭ سانى 2015 جىلى دالا بٶكەندەرٸنٸڭ بٸرنەشە جٷز مىڭ دارالارى ٶلگەن جاعدايدا ايتارلىقتاي ازايدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بۇل جانۋارلار قايتا كٶبەيۋدە. مال باسى ٶسٸپ جاتىر, سونىڭ ٸشٸندە قىزىل كٸتاپقا ەنگەن جانۋاردى قورعاۋدىڭ ارقاسىندا دا وسىندا جاقسى ٷردٸسكە كۋە بولىپ وتىرمىز.
2023 جىلدىڭ 11 سەۋٸرٸندە ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ ينسپەكتسيياسىنىڭ ماماندارى مەن قازاقستاننىڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن ساقتاۋ قاۋىمداستىعى قىزمەتكەرلەرٸ ايماقتاعى اقبٶكەندەردٸ ساناۋعا كٸرٸستٸ. ەرەجەگە سەيكەس, تيٸستٸ ٸس-شارالار بەس كٷن بويى اۋماقتا تٸكۇشاقتاردىڭ ۇشۋى ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى.
بەتپاقدالا پوپۋلياتسيياسىن ەسەپكە الۋ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا جٷرگٸزٸلەدٸ. بۇل رەتتە, تٸركەۋ 15 سەۋٸردە باستالىپ, جىل سايىن تٶلدەۋ كەزەڭٸ باستالعانعا دەيٸن ۇيىمداستىرىلاتىن جالپىۇلتتىق اقبٶكەن ناۋقانىنا قاتىستى ەمەس ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. اعىمداعى جىلدىڭ تٶلٸ تەك 2024 جىلى عانا ەسەپكە الىنادى.
اقبٶكەن پوپۋلياتسيياسىنىڭ سانىنا براكونەرلەر دە ەسەر ەتەدٸ ەكەن.
– ٶتكەن جىلدىڭ بٸرنەشە ايىندا ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ەر اۋدانىندا اقبٶكەندٸ زاڭسىز اۋلاۋدىڭ بەس فاكتٸسٸ بەلگٸلٸ بولدى, – دەدٸ زاكارييا تۇراليەۆ. – بٸز بۇل دەرەكتەردٸ ەلٸ دە بولسا پوليتسييا دەپارتامەنتتەرٸ مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸمەن ناقتىلاپ, تەكسەرەتٸن بولامىز. ەر باعالى جانۋاردىڭ جويىلۋىنان كەلگەن شىعىن ميلليونداعان تەڭگەگە باعالانىپ وتىر.
2023 جىلى بٸر انالىق نەمەسە تٶلدٸ ٶلتٸرۋ مەملەكەتكە 5 ميلليون 433 مىڭ 750 تەڭگە شىعىن ەكەلەدٸ دەپ ناقتىلانعان. ەركەك جانۋارلاردى ٶلتٸرۋدەن كەلگەن شىعىن 7 ميلليون 762 مىڭ 500 تەڭگەنٸ قۇرايدى.
براكونەرلٸكپەن كٷرەسۋ ماقساتىندا زاڭسىز اڭشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا باعىتتالعان جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ٸس-شارالار جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە. ٸس-شارالارعا اۋماقتىق ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دٷنيەسٸ ينسپەكتسييالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنەن بٶلەك, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ مەن «وحوتزووپروم» مەكەمەسٸنٸڭ ينسپەكتورلارى دا بەلسەندٸ قاتىسادى.
«ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ اۋماقتىق ينسپەكتسيياسى ٶتكەن جىلدىڭ شٸلدە ايىندا قۇرىلعان بولاتىن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا شتات سانى ٶتە از. ٶكٸنٸشكە قاراي, وبلىستا بٸزدٸڭ بەيٸندٸ ماماندار جوقتىڭ قاسى. مەن مۇندا ورالدان كەلسەم, بٶلٸم باستىعى – اقمولا وبلىسىنان, باس مامان – جاڭاارقا اۋدانىنان جۇمىسقا كەلدٸ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ زەكەرييا تۇراليەۆ.
ەزٸرگە شتاتتا باسشىمەن قوسا, نەبارى ٷش مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدٸ ەكەن. جاقىن ارادا بوس ورىندارعا كونكۋرس قايتا جالعاسادى. ٷمٸتكەرلەر بار, ولار نەگٸزٸنەن قازاقستاننىڭ باسقا وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى.
قيىندىعى - جەزقازعان قالاسىندا بٷگٸندە كەلگەن قىزمەتكەرلەر ٷشٸن باسپانا مەسەلەسٸ ٶتكٸر پروبلەما كٷيٸندە تۇر. وبلىس ورتالىعى مەرتەبەسٸن العان سوڭ قالاداعى باسپانالار بٸرشاما قىمباتتاپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكە جاڭادان كەلگەن كەيبٸر ماماندار ەكٸ-ٷش ادامعا ارنالعان جالدامالى پەتەرلەردە تۇرىپ جاتىر.
جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋگە ۋەدە بەرٸپ وتىر. ال ەزٸرگە اۋماقتىق ينسپەكتسييا دالادا جىلجىمالى تٷردە جۇمىس جٷرگٸزۋ ٷشٸن اۆتوپاركتٸ جاڭارتۋدا. قاراعاندىلىق ينسپەكتسييادان «نيۆا-شەۆرولە» اۆتوكٶلٸگٸ بٶلٸمگە بەرٸلدٸ. جەلتوقسان ايىندا ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸ ۇلىتاۋعا ەكٸ JAC كٶلٸگٸن بٶلدٸ. بيىل دالالىق ايماقتا تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن تاعى ەكٸ بٸرلٸك جول تالعامايتىن كٶلٸكتەر كەلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.
ايتا كەتەرلٸگٸ, بيىل ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندە عىلىمي ماقساتتا 200 باس قوزى ٸرٸكتەلمەك. ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ جوسپارىنا سەيكەس, بۇل شارا قىزىل كٸتاپقا ەنگەن جانۋاردىڭ پوپۋلياتسيياسىن ساقتاۋ ٷشٸن قاجەت.
اقبٶكەن – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعى, بارلىق ٷش پوپۋلياتسييانىڭ 90 پايىزدان استامى بٸزدٸڭ رەسپۋبليكا اۋماعىندا مەكەندەيدٸ. ونىڭ كٶشٸ-قون جولدارى كٶرشٸلەس مەملەكەتتەردٸڭ – رەسەي, موڭعولييا, ٶزبەكستاننىڭ اۋماقتارى ارقىلى جيٸ ٶتسە دە, ولار ٷنەمٸ ٶز ەلٸنە ورالادى.
جاربول كەنتۇلى
