– ەسٸرتكٸ سايتتارى مەن ۇقساس جارنامالاردى انىقتاۋ جەنە بۇعاتتاۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋ, سونداي-اق ەسٸرتكٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمىنا قاتىستى اقشا اۋدارىمدارىنا تىيىم سالۋ مەسەلەلەرٸن پىسىقتاۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت. بانكتەر بۇل كٷدٸكتٸ ترانزاكتسييالاردى كٶرٸپ وتىر, مۇنداي اۋدارىم ارقىلى ەسٸرتكٸ ارناسىن انىقتاۋعا بولادى ەرٸ بۇل ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن شارۋا, – دەدٸ ٷكٸمەت باسشىسى ەليحان سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر تەك قۇقىق قورعاۋ شارالارى ەسٸرتكٸ مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ جويمايدى دەپ سانايدى, ٶيتكەنٸ سۇرانىس بار جەردە ۇسىنىس تا تولاستاماق ەمەس. سوندىقتان ناشاقورلىق مەسەلەسٸنە مەملەكەتتٸك ورگاندار, ٷكٸمەتتٸك ەمەس بٸرلەستٸكتەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن وتباسىلار سيياقتى تٷرلٸ ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردٸ تارتا وتىرىپ, كەشەندٸ تٷردە قاراۋ قاجەت. ولاردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى قوعامداعى ەسٸرتكٸگە مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸككە باعىتتالۋى تيٸس.
ٷكٸمەت باسشىسى ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا پروفيلاكتيكالىق ٸس-شارالاردى كەڭٸنەن جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ پايدالانا وتىرىپ, ناشاقورلاردى ەمدەۋ, وڭالتۋ جەنە قوعامعا رەينتەگراتسييادا كٶمەك كٶرسەتۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
– تەۋەلدٸلٸكتەن ەمدەلۋشٸلەر قوعامنان بٶلٸنٸپ, وقشاۋلانىپ قالماۋى كەرەك. بۇل جەردە ەمدەلۋگە موتيۆاتسييا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە وسى ادامداردى ودان ەرٸ ەلەۋمەتتەندٸرۋ قاجەت. بۇل باعىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەڭبەك مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ كٷش-جٸگەرٸن, مٷكٸندٸكتەرٸن بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ماڭىزى زور. ولار تيٸستٸ شارالاردىڭ جوسپارىن ۇسىنۋى تيٸس, – دەدٸ ول.
ٷكٸمەت باسشىسى ەسٸرتكٸگە قاتىستى قىلمىستاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ جوعارى ساپالى جەنە تيٸمدٸ دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلۋٸ ٷشٸن سوت-ساراپتاما ۇيىمدارىن قاجەتتٸ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن دا جەتكٸزگەن. سمايىلوۆ سوڭىندا «ەسٸرتكٸگە قارسى كەشەندٸ جوبانى تەز ارادا كەلٸسٸپ, ونى جٷزەگە اسىرۋدى باستاۋ كەرەك» دەپ قوستى.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازٸرگٸ تاڭدا ەسٸرتكٸگە ەلٸتكەندەردٸڭ قاتارىندا مەكتەپ جانىداعى وقۋشىلار دا از ەمەس. سول سەبەپتەن دە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىسى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا ەسٸرتكٸ قولدانۋ فاكتٸلەرٸن انىقتاۋ ماقساتىندا ەسٸرتكٸ سكرينينگٸن ەنگٸزۋدٸ ۇسىنىپ وتىر.
– مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ناشاقورلاردىڭ ناقتى سانى رەسمي دەرەكتەردەن 5 ەسە كٶپ. تولىق ەسەپتٸ شىعارۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ كٶزدەردەن اقپارات الۋ قاجەت. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا ستۋدەنتتەر اراسىندا دا ەسٸرتكٸ قولدانۋ فاكتٸلەرٸ جيٸ انىقتالۋدا. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا سكرينينگتٸك جٷيەنٸ ەنگٸزۋ جوسپارلانۋدا, – دەدٸ مينيستر مارات احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قوعامداعى ناشاقورلىق دەڭگەيٸن وبەكتيۆتٸ باعالاۋعا, سونداي-اق, ەسٸرەسە جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىنداعى ناشاقورلاردى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مينيسترٸ تيمۋر سۇلتانعازيەۆتٸڭ دەرەگٸنشە, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا 18 243 ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ ادام تٸركەلگەن, ونىڭ ٸشٸندە 1 498-ٸ ەيەلدەر بولسا, 97-سٸ كەمەلەتكە تولماعاندار ەكەن. ال بۇل قازاقستاندا ەسٸرتكٸنٸڭ تارالۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان مٶلشەرگە جەتكەنٸن كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق ول بٷگٸنگٸ كٷنٸ بيولوگييالىق ورتاداعى پسيحواكتيۆتٸ زاتتاردى انىقتاۋ جۇمىسقا, وقۋعا تٷسكەندە, جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸن العان كەزدە, قارۋ الىپ جٷرۋگە جەنە ساقتاۋعا رۇقسات العان جاعدايدا بٸر رەت جٷرگٸزٸلەتٸنٸن ەسكە سالدى.
– پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر كەزٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن جاستاردى, قوعامدىق كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸلەرٸن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸن جەنە ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸ توپتارعا بٶلۋ تۋرالى زاڭنامانى قاراستىرۋ جوسپارلانۋدا. دٷنيەجٷزٸلٸك تەجٸريبە ەسٸرتكٸگە مٸندەتتٸ تەستٸلەۋ جەكە ٶمٸرگە قول سۇعىلماۋشىلىق قۇقىعىن بۇزاتىنىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان, پاراللەلدٸ تٷردە ٸشٸمدٸك پەن پسيحواكتيۆتٸ زاتتارعا قاتىستى سكرينينگتٸك ساۋالنامانى قولدانۋدى كەڭەيتۋ كٶزدەلٸپ وتىر. سكرينينگتٸڭ بۇل تٷرٸ ادام قۇقىعىن بۇزبايدى, قولجەتٸمدٸ جەنە ارزان, سونىمەن قاتار اتالعان حالىقتىڭ بارلىق توپتارىنا جارامدى, – دەدٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مينيسترٸ.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا ەسٸرتكٸمەن كٷرەس جۇمىستارىندا ەرەكەتسٸز دەي المايمىز. سالا ماماندارى 1500-گە جۋىق سايتتى بۇعاتتاپ, بۇل مەسەلەمەن بەلسەندٸ تٷردە كٷرەسۋدە. دەگەنمەن, ناشانى ناسيحاتتاپ, تاراتاتىن ينتەرنەت كٶزدەرٸ جاۋىننان كەيٸنگٸ ساڭىراۋقۇلاقتاي پايدا بولۋىن جالعاستىرۋدا.
قازاقستاندا ەسٸرتكٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمى - بارلىق جەردە كەزدەسەتٸن قۇبىلىس. 2022 جىلى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ دەرٸ-دەرمەك ساتاتىن 1 996 سايتتى بۇعاتتاۋعا جٸبەردٸ, ونىڭ 1 493-ٸ بۇعاتتالعان.
اۋماقتىق بٶلٸمشەلەر ەسٸرتكٸ زاتتارىن تاراتقانى ٷشٸن 632 ادامدى ۇستادى, ونىڭ ٸشٸندە سايت ەكٸمشٸلەرٸ, وپەراتورلار, وراۋشىلار, لومباردتار, كۋرەرلەر, ەسٸرتكٸ زەرتحانالارىن ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ترافارەتشٸلەر بار. سونداي-اق مەسسەندجەرلەردە 84 ينتەرنەت-دٷكەن مەن چات-بوتتار تابىلعان. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ەسٸرتكٸنٸڭ جارناماسى كٶبٸنەسە «جەڭٸل» اقشا ۇسىنىستارىنىڭ استىندا جاسىرىلاتىنىن, سوندىقتان جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ينتەرنەتكە قول جەتكٸزٸپ, قىلمىسكەرلەردٸڭ ىقپالىنا وڭاي تٷسٸپ قالاتىنىن تٷسٸندٸردٸ.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ماماندارى ەسٸرتكٸنٸڭ تارالۋى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن سايتتاردى, جازبالاردى, بلوگتاردى جەنە جارنامالاردى انىقتاۋ ٷشٸن ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸن تۇراقتى باقىلايدى.
زاماننىڭ دەرتٸنە اينالعان ەسٸرتكٸ بيزنەسٸمەن كٷرەس تۋرالى مەجٸلٸستە دە تالقىلانىپ جاتىر. بٸر توپ دەپۋتات, ەسٸرەسە سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸمەن كٷرەسۋگە قاتىستى 11 باستاما ۇسىندى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ۋاقىتتىڭ ٶزەكتٸ ەرٸ قاۋٸپتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەل اۋماعىندا سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸڭ تارالۋىنا قارسى ٸس-قيمىل شارالارىن جەدەل قابىلداۋ قاجەت. قايعى مەن قاسٸرەت تۋدىراتىن بۇل قۇبىلىس جاستارىمىزعا عانا ەمەس, جالپى قوعامىمىزعا, مەملەكەتٸمٸزگە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. بۇل ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ٶمٸرٸن تەز جەنە اياۋسىز جويىپ, ولاردىڭ جاقىندارىن دەرمەنسٸزدٸك پەن ٷمٸتسٸزدٸككە الىپ باراتىن ۋ.
– رەسمي ستاتيستيكاعا سەيكەس, رەسپۋبليكادا تەركٸلەنگەن سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەردٸڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ, بۇل «دەستٷرلٸ» ەسٸرتكٸنٸڭ سينتەتيكالىق انالوگتارىمەن بەلسەندٸ تٷردە اۋىستىرىلىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, 2019-2021 جىلدارى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ 263,6 كەلٸ سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸ تەركٸلەدٸ, ونىڭ «قارا نارىقتاعى» قۇنى 5,1 ميلليارد تەڭگەدەن اسۋى مٷمكٸن. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرٸ زاڭسىز اينالىمنان جالپى قۇنى 1,7 ملرد تەڭگە بولاتىن 88 كەلٸدەن استام سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸ انىقتالدى, – دەيدٸ مەجٸلٸسمەن دينارا شٷكٸجانوۆا.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, جاستار اراسىندا - 15 جاستان 28 جاسقا دەيٸن سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸڭ دەستٷرلٸ ەسٸرتكٸنٸ الماستىرعان قولجەتٸمدٸلٸگٸ مەن ارزاندىعىنان تانىمال بولۋى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. نەگٸزٸنەن بۇل قىلمىستاردى 21 مەن 29 جاس ارالىعىنداعى ادامدار جاسايدى. سانمەن ايتاتىن بولساق, وسى جاستاعى ازاماتتار 5343 قىلمىستىق ٸسكە سەبەپشٸ بولعان, بۇل - تٸركەلگەن ەسٸرتكٸ قىلمىستارىنىڭ 15,5 پايىزى.
تۇتىنىلاتىن پسيحواكتيۆتٸ زاتتار بويىنشا جاڭا, «سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸ» دەپ اتالاتىندارعا تەۋەلدٸ ادامدار سانىنىڭ ٶسۋ ٷردٸسٸ دە انىق بايقالادى. التى جىل ٸشٸندە بۇل كونتينگەنت بالالار مەن ەرەسەكتەر اراسىندا 17 ەسەدەن استام ٶسٸپ ٷلگەرگەن. 2017 جىلى وسىنداي ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ 40 ناۋقاس بولسا, بۇل كٶرسەتكٸش 2023 جىلعى 1 سەۋٸردەگٸ جاعداي بويىنشا 694-كە جەتكەن.
– ەسٸرتكٸ ساۋداگەرلەرٸ جەرگٸلٸكتٸ «سينتەتيكا» ٶندٸرٸسٸن بەلسەندٸ تٷردە جولعا قويدى, بۇعان جويىلعان ەسٸرتكٸ زەرتحانالارىنىڭ ٶسۋ ديناميكاسى كۋە. 2018 جىلدان 2022 جىلعا دەيٸن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ مەن ۇقك 106 ەسٸرتكٸ زەرتحاناسىنىڭ جۇمىسىن توقتاتقان. ولاردان 654,1 كگ سينتەتيكالىق پرەپاراتتار تەركٸلەندٸ, – دەدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى.
العاش رەت سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸگە قارسى كٷرەس تاقىرىبى پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ سايتىندا 2022 جىلدىڭ تامىز ايىندا كٶتەرٸلگەن ەكەن. كەيٸننەن «سينتەتيكاعا» قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەسٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ جولداۋىندا كٶتەرٸلٸپ, پرەزيدەنتتٸڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىنا ەنگٸزٸلدٸ. وسى ستراتەگييالىق قۇجاتتار اياسىندا جوعارىدا ايتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ناشاقورلىققا جەنە ەسٸرتكٸ بيزنەسٸنە قارسى كٷرەستٸڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپارى ەزٸرلەندٸ.
ايتا كەتەرلٸگٸ, 2016 جىلدان بەرٸ مۇنداي جوسپار بولماعان. وسىلايشا, جاستار ساياساتى جٶنٸندەگٸ كەڭەس نەگٸزگٸ باسقارمالاردىڭ جۇمىسىن بٸرٸكتٸرٸپ, جٷيەلٸ جۇمىسقا سەرپٸن بەردٸ.
الايدا بۇل كەشەندٸ جوسپار ەلٸ قابىلدانعان جوق. جوسپاردى بەكٸتۋ كەشٸكتٸرٸلٸپ جاتىر. وسى جوسپاردى قابىلداۋعا جەنە جٷزەگە اسىرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ قاجەت بولسا, وندا مٷددەلٸ ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردەن, سونداي-اق قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى جاستار ساياساتى جٶنٸندەگٸ كەڭەس مٷشەلەرٸنەن تۇراتىن جۇمىس توبىن قايتا قۇرۋ قاجەت. بەلكٸم, ماڭىزدى قۇجاتتىڭ قابىلدانباۋىنا مٷددەلٸلەر دە بار شىعار...
اسحات رايقۇل
