ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ ەۋروپا جەرٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ سوعىستى ٶز ورايىنا پايدالانعان باتىس ەلەمٸ رەسەيدٸ قۇرساۋلاۋعا كٶشتٸ.
سولتٷستٸك كٶرشٸ باتىس ەلدەرٸنە جەنە ولارمەن سەرٸكتەس مەملەكەتتەرگە قاتىناي المايدى. قۇرلىقتاعى, تەڭٸزدەگٸ, سونداي-اق ەۋەدەگٸ جولدار تولىق جابىلدى.
بۇل جاعداي قازاقستان مەن قحر 2013 جىلدان بەرٸ ٸلگەرٸلەتٸپ كەلگەن "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول", "باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا" حالىقارالىق دەلٸزدەرٸنە نٷكتە قويعانداي. سەبەبٸ ولاردىڭ بەرٸ رەسەي اۋماعى ارقىلى ٶتەدٸ.
بٸراق قوس كٶرشٸ جاھان جۇرتشىلىعىنا جيٸركەنٸشتٸ بولىپ كەتكەن وداقتاسىن بۇل جوبالاردان الاستاتۋدىڭ جولىن تاپقانداي. بۇل تۋرالى رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى دا كٸجٸنە جازۋدا.
سونىمەن شىڭ ەلٸ رەسەي اۋماعىن اينالىپ ٶتٸپ, جٷكتٸ گەرمانيياعا دەيٸن جەتكٸزەتٸن جاڭا جٷك تەمٸرجول مارشرۋتٸن ٸسكە قوستى. ول بويىنشا العاشقى جٷك پويىزدارى قحر-دٸڭ شەنسي پروۆينتسيياسىنداعى سيان قالاسىنان باستاپ, قازاقستانعا كەلەدٸ, شەكارادا جٷك ۆاگوندارى قازاقستاندىق رەلسكە تۇرىپ, جەرٸمٸز ارقىلى كاسپيي تەڭٸزٸنە دەيٸن جەتەدٸ. ەرٸ قاراي جٷك اقتاۋ تەڭٸز پورتىندا كەمەلەرگە تيەلٸپ, ەزٸربايجانعا جول تارتادى. سول جەردە قايتادان تەمٸرجول كٶلٸگٸنە تيەلەدٸ دە, گرۋزييا, رۋمىنييا, ۆەنگرييا, سلوۆاكييا جەنە چەحييا ارقىلى گەرمانييانىڭ مانگەيم قالاسىنا اتتانادى.
بۇل رەتتە گرۋزييانىڭ, رۋمينييانىڭ قارا تەڭٸزدەگٸ پورتتارىن دا پايدالانۋ كٶزدەلگەن. قالاي بولعاندا, بٷكٸل باعدار رەسەيدٸ اينالىپ ٶتەدٸ, وعان مٷلدەم تەۋەلسٸز بولادى.
تەمٸرجول جەنە تەڭٸز كٶلٸكتەرٸن ارالاستىرا, ٷيلەستٸرە پايدالاناتىن بۇل مارشرۋتتٸڭ جالپى ۇزىندىعى 11,3 مىڭ شاقىرىمدى قۇراماق.
ەرينە, بۇل باستاپقى باعىتتان ۇزىنىراق: قىتاي, قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, پولشا جەنە گەرمانييا اراسىن جالعايدى دەپ كٷتٸلگەن "بٸر بەلدەۋ, بٸر جولدىڭ" ۇزىندىعى 9447 شاقىرىم بولادى دەپ كٷتٸلگەن.
بٸراق پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ 3 مەملەكەتتٸڭ اۋماعى قانتٶگٸستٸ, سۇراپىل سوعىسقا تارتىلعان شاقتا داعدارعان حالىقارالىق تاسىمالعا جان بٸتٸرۋ ٷشٸن جاڭا مارشرۋتتٸڭ ٶزٸ جەتۋگە تيٸس.
سيان كەدەندٸك باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, العاشقى سىناق پويىزى 13 سەۋٸردە جولعا شىقتى. 42 كونتەينەرگە تولتىرىلعان جالپى سالماعى 316 توننا بولاتىن سپورتتىق تاۋارلاردى نەمٸستەرگە جەتكٸزٸپتٸ.
"وسىلايشا, جاڭا مارشرۋت قىتاي كەسٸپورىندارى ٷشٸن ەۋروپالىق ەلدەردٸڭ نارىعىن اشتى. بۇل قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا تاۋار تاسيتىن جٷك پويىزدارىنا ارنالعان 16-شى باعدارىمىزعا اينالدى. ول قازاقستان جەرٸ ارقىلى ٶتەدٸ", – دەپ حابارلادى سhina.org ٷكٸمەتتٸك پورتالى.
"بۇل جاڭا مارشرۋتتٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ ول قىتايدان شىققان پويىزدار سيرەك جٷرەتٸن ەلدەر مەن ٶڭٸرلەردٸ باسىپ ٶتەدٸ. مۇنداي تاسىمالدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى, ال شىعىستار قىسقارادى. وسى مارشرۋت قازٸرگٸ كٷردەلٸ جاعدايدا ەكسپورتتى كەڭ جولعا قويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", – دەپ ناقتىلادى "جۋيان" حالىقارالىق لوگيستيكالىق كومپانيياسى.
قازاقستاندىق جٷك تاسىمالداۋشى كومپانييانىڭ لوگيستيكا بويىنشا مەنەدجەرٸ سەرگەي كۋزنەتسوۆ بٸر جايتتى ەسكەرتتٸ. "بٸردەن ايتالىق, ەزٸرگە بۇل جولمەن نەگٸزٸنەن قىتايلىق جٷك تاسىمالدانادى: كونتەينەرلەر قحر-دان لىق تولىپ كەلەدٸ, وعان قازاقستاندىق تاۋاردى قوسۋ قيىن. بٸراق مارشرۋتتٸڭ اشىلىپ, جولعا قويىلۋىنىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ تيٸمدٸلٸگٸ بار. ونىڭ ٸزٸمەن قازاقستان اقتاۋ پورتى ارقىلى ٶز جٷكتەرٸمٸزدٸ باتىس ەلدەرٸنە اتتاندىرا الادى. ال كەرٸ قايتقان جولدا ەۋروپادان بۇل كونتەينەرلەردٸڭ كٶبٸ بوس كەلەدٸ, دەمەك, ونى ەۋروپادان تاۋار يمپورتتاۋ ٷشٸن, سونىمەن قاتار ارى قاراي شىعىس كٶرشٸگە جٷك تاسىمالداۋ ٷشٸن پايدالانۋ جولىن قاراستىرعان جٶن. سونداي-اق قازاقستان جٷك ترانزيتٸنەن دە تابىس تابا الادى", – دەيدٸ س.كۋزنەتسوۆ.
رەسەيلٸك ساراپشىلار بۇدان يدەولوگييالىق استار ٸزدەپ وتىر. "جالپى رەسەيدٸ اينالىپ ٶتەتٸن باعىتتاردى دامىتۋ مەسەلەسٸ قازاقستان, قىتاي, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ جەكە كەلٸسسٶزدەرٸندە بٸرازدان كٶتەرٸلۋدە.
وا-دان رەسەيگە تەۋەلسٸز بولاتىن باعىتتى تارتۋدى تٷركييا دا ٸلگەرٸلەتۋدە. بۇعان دەيٸن مۇنىڭ بەرٸ قارجىعا تٸرەلدٸ: مول ينۆەستيتسييا كەرەك, ونى كٸم قۇيادى? سەبەبٸ اقتاۋ پورتىنىڭ جەنە ەزەربايجان پورتتارىنىڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸن ارتتىرۋ قاجەت. سوندا عالامات جوبالاردى قولعا الۋعا بولادى.
ەگەر بۇعان دەيٸن ورتالىق ازيياعا رەسەي ٷستەمدٸك ەتسە, ەندٸ كٶشباسشىلىق تٸزگٸن قىتاي مەن تٷركيياعا كٶشۋدە. تٷركييا تٷرلٸ رەسمي, بەيرەسمي توپتار مەن كٷشتەر ارقىلى "تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ" مەدەني بٸرلٸگٸ يدەولوگيياسىن ٸلگەرٸلەتسە, قحر رەسەيدٸ سىرت قالدىراتىن تەمٸرجول باعىتتارى سەكٸلدٸ ەكونوميكالىق جوبالارمەن ىقپالىن كٷشەيتە بەرەدٸ", – دەيدٸ رەسەيلٸك ەكونوميست ارتەم ۆاسيلەۆ.
ونىڭ دەرەگٸنشە, قىتاي جالعىز "سيان (قحر) – مانگەيم (گەرمانييا)" تەمٸرجولى مارشرۋتٸمەن شەكتەلمەيدٸ. بۇدان بٶلەك, "تەمٸرجولدىق جٸبەك جولى" جوباسى سيان قالاسىنان قازاقستان, ەزەربايجان. گرۋزييا ارقىلى تٷركيياعا دەيٸنگٸ ارالىقتى قوسۋعا تيٸس.
العاشقى پويىز 2020 جىلى ساپارلاپ, جولدى باعامداپ قايتتى. كاسپيي تەڭٸزٸن پاروممەن كەسٸپ ٶتٸپ, 8 693 شاقىرىم جٷرٸپ, شىڭ ەلٸنەن تٷركيياعا دەيٸن 12 كٷندە جەتتٸ. 2021 جىلى ونىمەن ٷش-تٶرت رەت پويىز قاتىنادى.
بۇعان قوسا, قىتايدان قىرعىزستان, ٶزبەكستان ارقىلى تٷركيياعا جەنە پارسى شىعاناعىنا شىعاتىن تەمٸرجول باعىتى پىسىقتالۋدا. ونىڭ قۇرىلىسى قىرعىزستانداعى ەكونوميكالىق داعدارىسقا تٸرەلدٸ. قىتاي الدىندا ونسىز دا ٷلكەن قارىزعا باتقان قىرعىز ەلٸ وسى جولدى ٶز اۋماعى ارقىلى جالعايتىن 270 شاقىرىمدىق تەمٸرجولدى تٶسەي العان جوق.
باستاپقى باعالاۋلار بۇل تەمٸرجولدىڭ قۇرىلىسى 1,5 ميلليارد دوللارعا تٷسەتٸنٸن كٶرسەتكەن, كەيٸن ول قۇن 4,5 ميللياردقا جەتتٸ. ەلەمدە مەتال باعاسى جەنە باسقاسى كٷرت قىمباتتاپ كەتكەنٸن ەسكەرسەك, ساراپشىلار الدا جوبا قۇنى 8 ملرد دوللارعا جەتۋٸ مٷمكٸن.
حالىقارالىق دەلٸزدەردٸ ايماقتا قازاقستان عانا يگەرە الادى, ونىڭ ٶزٸندە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان قارىز تارتتى. نەگٸزٸ, بۇل باعىت رەسەيدٸ عانا ەمەس, قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتەدٸ. ول اشىلسا, قازاقستاندىق باعىتقا قاراعاندا جٷك قىتايدان تٷركيياعا ەلدەقايدا قىسقا ۋاقىتتا جەتكٸزٸلەدٸ, ەرٸ تاسىمال باعاسى دا ارزانداۋ.
سوندىقتان قازاقستان ول جوباعا قولداۋ كٶرسەتپەگەندٸ جٶن كٶردٸ. قازاقستان مەن قىتايدان جٷكتەردٸ رەسەيگە سوقتىرماي تاسىمالداۋعا ۋكراينا دا ىنتىق بولىپ وتىر. ەيتپەسە, ۋكرايناعا ارنالعان جٷكتەرٸمٸزدٸ رەسەي تٷرلٸ سىلتاۋمەن ٶز اۋماعىنان ٶتكٸزبەي تاستاپ جٷر.
اتاپ ٶتەتٸن جايت, تاياۋدا, 21 سەۋٸردە قىتايدىڭ "بواو ازييا فورۋمىنىڭ" پلەنارلىق سەسسيياسىنا بەينەبايلانىس ارقىلى قاتىسقان ٷكٸمەت باسشىسى ەليحان سمايىلوۆ ازييا ەلدەرٸن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن بەلسەندٸ تٷردە پايدالانۋعا شاقىردى.
ە.سمايىلوۆ "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول" باستاماسى اياسىندا ىقپالداستىققا ەندٸ جوعارعى سەرپٸن بەرۋدٸ ۇسىندى. "قازاقستان "جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸنٸڭ" نەگٸزگٸ بۋىنى رەتٸندە حالىقارالىق ترانزيتتٸك تاسىمالداردى ٷزدٸكسٸز كٷشەيتەدٸ.
وسىعان بايلانىستى شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرگە تاسىمالداۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ جوعارى تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن جەنە جٷكتەردٸ ترانسكونتينەنتالدىق تاسىمالداۋعا دەگەن سۇرانىستى تولىق كٶلەمدە قامتاماسىز ەتۋگە قابٸلەتتٸ ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن بەلسەندٸ تٷردە پايدالانۋدى ۇسىنامىز", – دەدٸ قازاقستان پرەمەرٸ. ولاي بولسا, حالىقارالىق تاسىمال تٸزبەگٸنەن قيياناتشىل رەسەيدٸ شىعارىپ تاستاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸن ازييا ەلدەرٸ تٷسٸنگەنگە ۇقسايدى. تٷسٸنۋمەن شەكتەلمەي, تيٸستٸ ٸس-قيمىلعا كٸرٸستٸ.
جانات ارداق
