جامال وماروۆا 110 جىل
اتى اڭىزعا اينالعان ەنشٸ جامال وماروۆا بيىل 110 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋدامىز. ەشكٸمگە ۇقسامايتىن, قايتالانباس عاجاپ داۋىستىڭ يەسٸ جامال وماروۆانىڭ بٸر ەننٸڭ ٶزٸنەن تۇتاس بٸر تەاتردىڭ قويىلىمى ٸسپەتتەس بولادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. تۋما دارىن, حاس ٶنەر يەلەرٸنٸڭ شەبەرلٸگٸن تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. وسى رەتتە جامال اپانىڭ ٶنەرٸنە تەنتٸ بولعان, كٶزٸن كٶرگەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اباي ەبدٸراحمانۇلى تۇرسىنوۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ سەتٸ تٷسكەن ەدٸ. ەندٸ سوعان نازار اۋدارساڭىزدار.
– اباي ەبدٸراحمانۇلى, ەڭ ەۋەلٸ سٸزدٸڭ جامال اپاعا قانداي جاقىندىعىڭىز بار, ەڭگٸمەنٸ وسىدان باستاساق...
– تۋىسى بولىپ كەلەمٸن. قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸن تەشكەن ۋەلاياتىنا قاراستى ەلدٸ-مەكەندەردە قازاقتار باسىم بولعان. ٷلكەن بابامىز قالجان كەزٸندە تەشكەندٸ بيلەگەن ايتۋلى تۇلعا. قالجاننىڭ ۇلى قوجامقۇل بي قاۋىنشىدا (قازٸرگٸ يانگييۋل) كەنەپ ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, زامانىندا ٶڭٸرگە كەڭٸنەن تانىمال بولعان كٸسٸ.
قوجامقۇل بيدٸڭ تۇڭعىشى جامال اپاتايىمنىڭ ەكەسٸ ومار اتامىز بەرليندە وقىپ, قارجى سالاسىندا قىزمەت اتقارعان ٶز دەۋٸرٸنٸڭ بەتكە ۇستار ازاماتى بولدى. ەلگە ورالىپ, ورىس-اۆسترييا-تٷزەمدٸك اكتسيونەرلٸك كومپانيياسىن قۇرىپ, ماقتا, ماي زاۋىتتارىن اشقان كەسٸپكەر. كەزٸندە الاشوردا مٷشەلەرٸمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. سونداي-اق, تەشكەندە كٶپتەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا اتسالىسىپ, وندا قازاق جاستارىنىڭ بٸلٸم الۋىنا بارىنشا ىقپال ەتكەن بەلسەندٸلەردٸڭ بٸرٸ.
كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن قۋدالاۋدان كٶز اشپاعان ومار اتامىز 1937 جىلدارى ۇستالىپ, سiبiردە قايتىس بولدى. مەنٸڭ ەكەم دە باي-قۇلاقتاردىڭ تۇقىمى دەگەن جەلەۋمەن قۋدالانىپ, باس ساۋعالاپ تەجٸكستانعا ٶتٸپ كەتەدٸ. مەن تەجٸكستاندا دٷنيەگە كەلٸپپٸن.
– جامال اپانى ەڭ العاش كٶرگەن ەسٸڭٸز دە مە?
– جامال اپاتايىمدى جاستايىمنان جاقسى بٸلەمٸن. اپاتايىمدى ەشكٸم جامال دەپ تٸكە ٶز اتىمەن اتاماعان. ٷلكەن دە, كiشi دە «جەكە» دەپ قۇرمەتتەيتٸن. كٸشكەنتاي كەزٸمدە بٸزدٸڭ جاققا گاسترولدٸك ساپارمەن كەلدٸ. اپاتايىمدى قارسى الۋعا بٷكٸل تۋىستاردىڭ ەرەكشە دايىندىق جاساپ, قاربالاس سەتتەردٸ باستان ٶتكەرگەنٸ ەمٸس-ەمٸس ەسٸمدە. ٶتە كٶپشٸل, باۋىرمال, ەشكٸمدٸ جاتسىنبايتىن, مٸنەزگە باي, ەرەكشە جاراتىلعان جان ەدٸ عوي, جامال اپاتايىمىز.
– ەكەسٸ, تۋىستارى قۋدالانعان كەڭەس ٶكٸمەتٸندەگٸ قيىن-قىستاۋ كٷندەرٸ جامال اپا قالاي ٶز فاميليياسىن ساقتاپ قالعان?
– تەشكەندەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا وقىپ جٷرگەندە ٶنەرٸمەن اتى شىعادى. سول كەزدەرi ەلگە جيi كەلەتiن قۇرمانبەك جانداربەكوۆ جامال اپاتايىما «الماتىعا كەل» دەپ كەڭەس بەرەدٸ.
30-جىلدارى باۋىرلارى مەن اناسىن الىپ الماتىعا كٶشٸپ كەلەدٸ. فيلارمونيياعا جۇمىسقا ورنالاسادى. بٸردەن «جامال وماروۆا!» بوپ تانىلعاسىن فاميليياسى ٶزگەرتپەي, ٶز ەكەسٸنٸڭ اتىندا قالىپ قويعان. ەيتپەسە ٸنٸسٸ تۇرسىنبەك ناعاشى اتالارىنىڭ اتىندا.
بۇرىنعى كالينين كٶشەسٸنٸڭ بويىندا تٶرت بٶلمەلٸ پەتەرٸ بولدى. ارنايى سەلەم بەرۋگە كەلەتٸندەردەن بٶلەك, جەكە مەسەلەلەرٸنە قاتىستى جەردەمدەسۋٸن سۇرانىپ كەلەتٸندەر كٶپ بولۋشى ەدٸ. ەيتەۋٸر اپاتايىمنىڭ ٷيٸنەن كٸسٸ بٸر ٷزٸلمەيتٸن-دٸ.
اپاتايىم جانى جايساڭ, قولى اشىق, مٸنەزٸ جارقىن, تانيتىننىڭ دا, تانىمايتىننىڭ دا شارۋاسىن رەتتەۋدەن قاشپاي, قولىنان كەلگەنشە كٶمەكتەسەتٸن, كٸسٸلٸگٸ زور, عاجاپ جان ەدٸ.
اپاتايىمنىڭ ارقاسىندا تۋىستاردىڭ بالالارىنىڭ بەرٸ الماتىدا وقىدى. بٸزدٸڭ وتباسىن دا كٶشٸرٸپ الدى. اتا-انام جەكە باسپاناعا قول جەتكٸزگەنشە اپاتايىمنىڭ ٷيٸندە تۇردىق. مەن ٷلكەن ۇلى قازبەكپەن تٷيدەي قۇرداس ەدٸم, بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي بولىپ ەرجەتتٸك.
– سٸزدٸڭ جوعارى وقۋ ورنىن مەسكەۋدە بٸتٸرۋٸڭٸزگە ىقپال ەتكەن دە جامال اپa بولار?
– مەكتەپتٸ ٶتە جاقسى, مەدالعا بٸتٸردٸم دە مەسكەۋگە وقۋعا تٷستٸم. كەيٸن قىزمەتتٸ لەنينگرادتا, ودان سٸبٸردە جالعاستىرىپ, جامال اپاتايىمنىڭ تاعى بٸر بالاسى شەمٸلدٸڭ شاقىرۋىمەن ەلگە كەيٸنٸرەك كەلدٸم.
سول سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدارى مەسكەۋدە وقىپ جٷرگەندە جاسپىن عوي, اينالاما اتى دٷرٸلدەپ تۇرعان «جامال وماروۆانىڭ تۋىسىمىن» دەپ ماقتانادى ەكەنمٸن. جامال اپاتايىم ماقتانۋعا تۇراتىن ەسٸم عوي. مٸنە, تۋعانىنا بيىل 110 جىل, ەلٸ بٸر وماروۆاداي ەنشٸ دٷنيەگە كەلگەن جوق. جامال اپاداي جان كٷندە ٶمٸرگە كەلە بەرمەيدٸ, ول – جٷزدەگەن, مىڭداعان جىلداردا جاراتۋشى يەمٸزدٸڭ مەيٸرٸمٸ يٸپ تارتار سىيى حالىققا. شەمشٸنٸڭ ايتقانى بار عوي «ايقايلاعاننىڭ بەرٸ ەنشٸ ەمەس, ەن جازعاننىڭ بەرٸ شەمشٸ ەمەس» دەپ, سول تۋرا ايتىلعان سٶز.
جامال وماروۆانىڭ تۋىسى رەتٸندە ماعان دا اسا بٸر قۇرمەتپەن قاراعاندارى راس. بٸردە بۇل ەڭگٸمە رەكتورىمىزعا دا جەتكەن بولۋ كەرەك. دەكاناتتان «جامال وماروۆانىڭ تۋىسى بولساڭ, وندا كسرو حالىق ارتيسٸ يۆان ياكوۆلەۆيچ لەمەشوۆتٸ ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋگە شاقىرىپ كەلۋگە باراسىڭ» دەگەن تاپسىرما بەردٸ. ونىڭ الدىندا ەيگٸلٸ ەنشٸنٸ قانشا شاقىرعانىمەن ۋاقىتى تىعىزدىعىنا بايلانىستى كەلە الماعانعا ۇقسايدى. كەلٸستٸم.
قاسىما ەكٸ سۇلۋدى, ياكي ينستيتۋتتىڭ بەلسەندٸ قوس ستۋدەنتٸن قوسىپ بەردٸ. تٷرلٸ جەمٸس-جيدەك, شٶلمەگi بار, باسقا دا سىي-سيياپات سالىنعان كٶلەمٸ قوماقتى كەرزٸڭكەنٸ ەزەر كٶتەرٸپ, لەمەشوۆكە كەلدٸك. «قالاي قابىلدار ەكەن?» دەپ ٸشتەي قوبالجىدىم.
ەسٸكتٸ اشقاننان «و, جامالدىڭ تۋىسى! سەلەم!» دەپ قۇشاق جايا قارسى الدى. اتاعى جەر جارعان ەيگٸلٸ ەنشٸ اپاتايىمنىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ بەيەك بولدى دا قالدى. «جامالداي ەنشٸلەر از, وداقتا ەكەۋ عانا, بٸرٸ ليۋدميلا زىكينا. ەندٸ بٸرٸ – جامال وماروۆا» دەگەندە قۋانعاننان تٶبەم كٶككە ەلٸ جەتپەگەندەي كٷي كەشتٸم.
– جامال اپانىڭ مايداندا ەن سالعانىن ايتىپ قالدىڭىز...
– سوعىس باستالا سالىسىمەن اپاتايىم ارنايى جاساقتالعان كونتسەرتتٸك بريگادامەن قان مايدانعا اتتانعان عوي. سوعىس جٷرٸپ جاتقان الدىڭعى شەپتە ماشينانىڭ ٷستٸندە تۇرىپ, شىرقاعاندا, جانىنا جاقىن جەرلەرگە مينا تٷسٸپ جاتقاندا دا ورنىنان قوزعالماي, ەنٸن جالعاستىرا بەرەدٸ ەكەن. «ەشنەرسەدەن قورىقپايتىن, ٶتە باتىل جان جامال!» دەپ يۆان ياكوۆلەۆيچ اپاتايىمنىڭ ٶزٸ كۋە بولعان ەرلٸگٸن تامسانا ايتۋمەن بولدى. «كەرەمەت! ونداي ٶلٸمنەن قورىقپايتىن, وقتان ٷرٸكپەيتٸن جاندى كەزدەستٸرگەن ەمەسپٸن. بٸردە نەمٸستٸڭ بٸر ۆزۆود سولداتتارى كونتسەرت ٶتٸپ جاتقان الاڭقايعا دەيٸن جاقىنداپتى. جارالى سولداتتار قارسى تۇردى. اتىس-شابىس باستالدى دا كەتتٸ. ارتيستەردٸڭ بەرٸ باس ساۋعالاپ, قۋىس-قۋىسقا جاسىرىندىق. ماشينانىڭ كۋزوۆىندا ەن سالىپ تۇرعان جامال عانا ورنىنان قوزعالعان جوق. جالعاستىرا بەردٸ, ٶيتكەنٸ ونىڭ داۋىسى رەپرودۋكتور ارقىلى مايدانداعى سولداتتارعا جەتٸپ جاتىر ەمەس پە, ەن ٷزٸلسە «قاڭعىعان وقتىڭ قۇربانى بولدى ما?» دەپ ولاردىڭ دا ەڭسەسٸ تٷسۋٸ ىقتيمال عوي. ەلگە بارعاندا مەنەن دۇعاي-دۇعاي سەلەم ايتىڭىز» دەدٸ لەمەشوۆ قوشتاساردا.
– ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋگە شاقىرۋلارىڭىزدى قالاي قابىلدادى, ۋاقىت تىعىزدىعىن العا تارتقان جوق پa?
– كەزدەسۋگە كەلدٸ. ٶزٸنٸڭ رەپەرتۋارىنداعى ەڭ سٷيٸكتٸ ەنٸ «ەۆگەنيي ونەگين» وپەراسىنان ونەگيننٸڭ اريياسىن ورىندادى. سول ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدە دە جامال اپاتايىم جايىندا جاقسى ەستەلٸكتەر ايتتى. سٶزٸنٸڭ سوڭىندا «سٸزدەرمەن كەزدەسۋگە رەكتور شاقىرعانعا ەمەس, ٶزٸم اسا قۇرمەتتەيتٸن جامال وماروۆانىڭ اتىنان تۋىسى شاقىرعان سوڭ كەلدٸم» دەدٸ.
– قازاق ٶنەرٸ تاريحىمەن تامىرلاس جامال اپانىڭ عۇمىرى قىزىقتى وقيعالارعا تولى عوي. كەزٸندە ٶزٸنە قاتتى ەسەر ەتكەن سەتتەردٸ ايتقان دا بولار? ەسٸڭٸزدە قالعانى بولسا ايتاساڭىز?
– اپاتايىم ماقتانبايتىن. سوعىس اياقتالىسىمەن مەسكەۋدەگٸ جەڭٸس پارادىنا قاتىسادى. كرەملدەگٸ جەڭٸس سالتاناتى قۇرمەتٸنە جايىلعان داستارقانعا ارنايى شاقىرىلادى. ارنايى شاقىرىلعان سوڭ قازاقستاندىق دەلەگاتسييا قۇرامىنداعىلار «نە ٸستەۋ كەرەك, ٶزدەرٸن قالاي ۇستاۋلارى تيٸس» بەرٸن الدىن الا ويلاستىرىپ, اسا جاۋاپتى جيىنعا تاس-تٷيٸن دايىندىقپەن بارىپتى.
سالتاناتتى وتىرىستا ورىندالۋعا تيٸس ٸس-شارالاردىڭ جوسپارىن جاسايدى. سول كٷندەردٸ ەرەكشە بٸر شابىتپەن ەسكە الاتىن ەدٸ اپاتايىم. «گەورگيەۆ زالىنا جينالعان ەلدٸڭ ەڭ بەتكە ۇستارلارى ستاليننٸڭ شىعار سەتٸن اسىعا كٷتۋدە. بٸر كەزدە ستالين دە كەلدٸ. قۇتتىقتاۋ سٶزٸن سٶيلەپ, شامپان قۇيىلعان بوكالىن كٶتەرە بەرگەندە ۆانو مۋرادەليدٸڭ ەيگٸلٸ «زاستولنايا» ەنٸن شىرقاي جٶنەلدٸم» دەيتٸن. «ۆىپەم زا رودينۋ, ۆىپەم زا ستالينا» دەگەن قايىرماسىنا كەلگەندە بٷكٸل زال قوسىلىپ كەتەدٸ. ريزا بولعان ستالين ٷزٸلٸستە قاسىنا شاقىرىپ, «ەگەر كٶمەك كەرەك بولا قالسا تٸكەلەي ٶزٸمە ايت, قىسىلما» دەپ قاسىنداعى كٶمەكشٸسٸنە تابىستايدى. سول جولى مىڭ بۇرالعان بيشٸ شارا جانداربەكوۆا روكوسسوۆسكييمەن بيلەپ, قازاقتىڭ قوس قىزى شىنايى ٶنەرٸمەن كٶپشٸلٸكتٸ تامساندىرسا كەرەك.
