ساياساتتانۋشى, ەكونوميست, فيلوسوفتاردىڭ باسىن قوسقان كيپر پٸكٸر-سايىس كلۋبىنداعى سٶزسايىستىڭ جالعاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
«مەسكەۋدٸڭ كٶزٸنە قوس كٶرٸنٸپ جٷر»
– رەسەي يمپەرييالىق جولدى تاڭدادى. كرەمل تەرريتوريياسىن كەڭٸتٸپ جاتىر. يمپەرييالىق جولعا تٷسكەن مەملەكەتتٸڭ ەرٸ قارايعى جٷرٸسٸ, باعىتى قانداي بولماق?
مەسكەۋ قازٸرگٸ ۋكرايناداعى جاعدايدى جاھاندىق تەكەتٸرەس تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ال باتىس: «مەسكەۋدٸڭ كٶزٸنە قوس كٶرٸنٸپ جٷر. بۇل جاھاندىق تەكەتٸرەس ەمەس, ايماقتىق داعدارىس» دەيدٸ.
رەسەي ٶزٸن بۇل جاعدايدىڭ نەگٸزگٸ ويىنشىسى رەتٸندە مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. باتىس دەل سولاي ويلايدى.
بٸزگە مۇنىڭ بەرٸنە كٶرەرمەن رەتٸندە قاراۋدان باسقا امال جوق. بٸزگە كٶپۆەكتورلىق كەرەك. مۇنى قازاقستان ويلاپ تاپقان جوق. بۇل بارلىق ەلسٸز مەملەكەتتٸڭ «دەستٷرلٸ» تٷردە ۇستاناتىن سىرتقى ساياساتى.
«مايدان بولماسا قىرىم دا بولماس ەدٸ»
– ۋكراينا قالىپتاسپاعان مەملەكەت. ٸرگەتاسى ەلسٸز. قازاقستان بۇدان 3 ساباق الدى:
بٸرٸنشٸسٸ – مايدان. بٸز بۇدان قورقۋ كەرەكپٸز.
ەكٸنشٸسٸ – بيلٸكتٸڭ وليگارحتىق جٷيەگە اينالۋى قاۋٸپتٸ. بۇدان دا قورقۋعا تيٸسپٸز.
ٷشٸنشٸسٸ – ەلدٸ سىرتقى كٷشتەردٸڭ بيلەپ-تٶستەۋٸنەن ساقتاسىن دەيٸك.
مايدان نەگە الىپ كەلدٸ? ۋكراينا حاوسقا تٷستٸ. بۇل مايداننىڭ ەڭ باستى نەتيجەسٸ. مۇندا مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس بولدى.
مايدان نەگە الىپ كەلدٸ? ۋكراينا تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنان ايىرىلدى. مايدان بولماسا قىرىم دا بولماس ەدٸ.
مايدان نەگە الىپ كەلدٸ? ازاماتتىق سوعىسقا. بۇل نە? بۇل ەكٸ تٷرلٸ كٶزقاراستىڭ, ەكٸ تٷرلٸ ۇستانىمنىڭ تەكەتٸرەسٸ.
بٸز فاشيزم مەن انتيفاشيزمنٸڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك. مەنٸڭ ارالاساتىن ۋكراين تانىستارىم ٶتە كٶپ. بىلتىر لۋگانسكٸدە تۇراتىن ەسكٸ تانىسىمنان حات الدىم. «وپولچەنەتستەر» قاتارىنداعى ۇلىمدى ٶلتٸرٸپ كەتتٸ. ەندٸ مەن ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مٸندەتتٸمٸن. سەبەبٸ, مەنٸڭ اتام مەن ەكەم ۋكراينانى فاشيستەردەن بوساتقان بولاتىن. ماعان ولاردىڭ ەرەكەتٸن قايتالايتىن كەز كەلدٸ...» دەدٸ. ياعني, ۋكراينانى فاشيستەردەن ارىلتۋعا تيٸستٸمٸن دەگەنٸ عوي.
مايدانعا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتكەن ادام اقىرى بيلٸككە كەلدٸ. ول – پوروشەنكو. مايداندى تٶلەگەن سول.
ۋكراينادا ۇلتتىق بٸرلٸك جوق جەنە بولماعان دا. ال بٸزدە بار. ەلباسىمىز مۇنى ەردايىم ايتىپ كەلەدٸ. بٸرەۋگە ۇناماۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل ادامداردى بٸرٸكتٸرەتٸن كٷش.
«ەسكٸ مەن جاڭانىڭ قاقتىعىسى»
– ەرتە, ەلٸ دە ەرتە. «مايداننىڭ قورىتىندىسى قانداي بولدى?» دەۋگە بٸر جىل از.
رەۆوليۋتسييا تۋرالى ايتقاندا ەڭ الدىمەن ۇلى فرانتسۋز تٶڭكەرٸسٸ ويعا ورالادى. بۇل بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا دەۋٸرٸن اشقان تٶڭكەرٸس بولدى. بٸراق ول كەزدەرٸ دە بۇعان قانداي دا بٸر باعا بەرۋگە بولمايتىن ەدٸ. ونىڭ نەتيجەسٸن اراعا عاسىرلار سالىپ كٶرٸپ وتىرمىز. بٷگٸنگٸ ٶزگەرگەن ەلەم, جاڭارعان جاھاندىق جاعدايعا دەل وسى رەۆوليۋتسييا سەبەپ بولدى.
وسى وتىرعانداردىڭ ٶز كٶزقاراسى, مٷددەسٸ بار. رەسەيشٸل ساياساتتانۋشىلار, ساراپشىلار وتىر ارامىزدا. اتىن ايتپاي-اق قويايىن, بٸراق سوندايلاردىڭ بٸرٸ «ۋكراينا ەلسٸز مەملەكەت» دەپ قالدى. كەرٸسٸنشە, بٷگٸنگٸ مايدان بۇل ۇيقىسىنان ويانعان ۋكراين قوعامىنىڭ مىقتىلىعى. قوعام ٶستٸ, ٶزگەردٸ. ەندەشە ەسكٸنٸڭ دە ٶزگەرۋٸ زاڭدى.
ەسكٸ جەنە جاڭانىڭ قاقتىعىسى. اتاقتى تاريحشى نورمان دەۆيس «بارلىق رەۆوليۋتسييا» وسىنداي دٷنيەلەرمەن بايلانىستى» دەيدٸ. پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸك وسىنداي بۋرجۋازييالىق تٶڭكەرٸستەردٸڭ فازاسىنا كٸرگەندەي. بۇل دەموكراتييالانۋ كەزەڭٸ, جاڭا قاتىناستاردىڭ دەۋٸرٸ نەمەسە كاپيتاليزمنٸڭ كٷشەيە تٷسكەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ.
بۇل ۋكراين داعدارىسى ەمەس, بۇل تۇتاس پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ورىستىق كوممۋنيزم ٷلگٸسٸنٸڭ داعدارىسى.
ۋكراينادا ۇلتتىق بٸرلٸك جوق دەگەنگە دە كەلٸسپەيمٸن. 1994 جىلى بۇل ەل ەۋرووداقپەن شارتتاسۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعان. جەنە زاڭناماسىن دا سوعان ساي بٸرتٸندەپ ٶزگەرتۋٸ تيٸس ەدٸ. سايىپ كەلگەندە پۋتين اتى ٶشكەن «سەبەت ٷكٸمەتٸن» قايتا تٸرٸلتۋگە تالپىنىپ جاتقان تۇستا ۋكرايندىقتاردىڭ ٶز قالاۋىمەن تاڭداعان باعىتى بار-تىن.
«ۋكراينا ەڭ كەدەي ەلگە اينالادى»
– ۋكراينا ەكونوميكاسى 2014 جىلى قانشالىقتى ٶزگەردٸ? سول تۋرالى ايتايىن. يانۋكوۆيچ بيلٸككە كەلگەلٸ بەرٸ ۋكراين ەكونوميكاسى ٶسۋمەن بولدى. ٸجٶ جىلىنا 20 پايىزعا ٶستٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل كٶرسەتكٸش 20-25 پايىزعا تٶمەندەدٸ. ەكسپورت 25 پايىزعا, يمپورت 20 پايىزعا, كٶمٸر ٶندٸرٸسٸ 30 پايىزعا, قۇرىلىس سالاسى 10-15 پايىزعا ازايدى. تۋريزم 3 پايىزعا تٶمەندەدٸ. مەكتەپ سانى 5 پايىزعا ازايدى.
ۋكراينا تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى تٶمەندەي تٷسەدٸ. بۇل ەل مولدوۆادان كەدەي مەملەكەتكە اينالۋى مٷمكٸن.
«ناعىز رەسەيدٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸلدٸك...»
– ەڭگٸمە ۋكراينادا ەمەس, رەسەيدە جاتىر. «ۋكراينا -2014» – بۇل تاپ-تازا پۋتيندٸك جٷيەنٸڭ جوباسى. قازاقستان بۇدان قانداي ساباق الدى?
مەنٸڭشە, بٸز ناعىز رەسەيدٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸلدٸك, ول بەتپەردەسٸن سىپىردى. 2014 جىلعا دەيٸن رەسەيدٸ ۆەستفالد جٷيەسٸنە باعىناتىن ۇلتتىق مەملەكەت رەتٸندە قاراستىرىپ كەلدٸك. بٸراق, پۋتين ەلدٸ حٸح, حح عاسىرعا بٸر-اق سىرعىتتى.
ۇلتتىق بٸرلٸك تۋرالى ايتىپ جاتىرسىزدار. ۋكراينانى تاعى دا سىنعا الدىڭىزدار. بٸرلٸك دەگەنٸمٸز نە? ەڭ الدىمەن – سەنٸم. بٸز بەرٸمٸز دە قازاقستاندى ورتاق وتانىمىز, ال ٶزٸمٸزدٸ بٸر ۇلت قابىلداۋىمىز كەرەك. بٷگٸنگٸ جيىندا ولاي ويلامايتىندار وتىر...
ۋكرايناداعى وقيعالار بٸزدٸڭ بٷگٸنگە دەيٸن قالىپتاسقان بٸرلٸگٸمٸزگە, ىنتىماعىمىزعا دا ەسەر ەتۋدە. پسيحولوگييالىق فون ٷلكەن ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. قازاق پەن «ٶزٸمٸزدٸڭ ورىستىڭ» اراسىنداعى ٶزارا سەنٸمگە سەلكەۋ تٷستٸ.
اشىعىن ايتايىن, ەرتەڭ كرەمل دەل مۇنداي ستسەنارييدٸ قازاقستاندا قايتالار بولسا, قازاق قولىنا قارۋ ۇستاپ ۇرىسقا شىعادى? ال ورىس شە? ولار قايتپەك? قازاقتىڭ ارتىنان ەرە مە, ەلدە باسقىنشىلاردى (نەمەسە ٶزٸنٸڭ ەتنيكالىق باۋىرلارىن) نان مەن تۇز كٶتەرٸپ قارسى الا ما?
«سولتٷستٸك قازاقستان – رەسەيدٸكٸ» دەيتٸندەر تٷرمەدە وتىرۋى تيٸس»
– كرەملدەن قورعانۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى زاڭناماسىن قاتاڭداتۋ قاجەت. تەۋەلسٸزدٸككە تٸل تيگٸزگەن, كٷمەن كەلتٸرگەن, «سولتٷستٸك قازاقستان – رەسەيدٸكٸ» دەگەندەر تٷرمەدە وتىرۋى تيٸس.
ەكٸنشٸ, قازاقستاننىڭ تاريحىن ايتۋ كەرەك. بالا كەزدەن ادامنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, «بۇل – بٸزدٸڭ جەر جەنە بۇل جەرگە ەشكٸمنٸڭ تۇمسىق تىعۋعا قۇقى جوق» دەپ تەربيەلەگەن جٶن. كەرەك دەسەڭٸز, بۇل ەربٸر تاكسيستٸڭ ساناسىندا بولۋى تيٸس.
رەسەي – قۇراي المايدى, بٸراق بٷلدٸرە الادى
– قازٸرگٸ اۆتوريتارلىق جٷيەلەر زورلىق-زومبىلىقتىڭ ورنىن اقپاراتتىق ناسيحاتپەن الماستىرعان. كرەمل حالىقتى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى الداپ-ارباپ وتىر. رەسەي مۇنى مەيلٸنشە پايدالانۋدا. ال بۇدان باسقا رەسۋرسى جوق. رەسەي بٸرنەرسەنٸ جٶنٸمەن قۇراي المايدى. ٷلكەن جوبالارعا قارايىقشى... بٸراق, بٷلدٸرە الادى. وعان ۋكراينا عانا ەمەس, مولدوۆا , گرۋزيياداعى وقيعالار مىسال.
حالىقارالىق قۇقىق, قاۋٸپسٸزدٸك. بۇعان رەسەي ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸز مٷددەلٸمٸز.
«ۋكراينا سانا تەۋەلسٸزدٸگٸن الدى»
– يە, قازاقستان بٶلەك مەملەكەت. بٸراق ۋكرايناعا ۇقساس تۇستارىمىز ٶتە كٶپ. ونى جاسىرماي ايتۋ كەرەك. ۋكراينادا جاعداي كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋ سەتٸندەگٸ تاريحي وقيعالاردىڭ جالعاسى ٸسپەتتٸ. ۋكراين حالقى سانا تەۋەلسٸزدٸگٸن الدى جەنە مۇنىسى ٷشٸن بٷگٸنگٸدەي كٷيگە تٷستٸ. كرەمل وسى ارقىلى «ەركٸن ويلاعىسى كەلگەن ەلدەر ۋكراينانىڭ كەبٸن كيەتٸنٸن» كٶرسەتٸپ وتىر.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
