قادٸرلٸ وقىرمان, ەشتەن كەش جاقسى. بيزنەسمەن بولۋ قيىن شارۋا ەمەس. سٸزدٸڭ دە قولىڭىزدان كەلەدٸ. ينتەرنەتتٸ پايدالانىپ, ساۋدا جاساۋدىڭ تٷك قيىندىعى جوق. تٶمەندەگٸ جازبالاردى وقىڭىز, ويلانىڭىز, شابىت الىڭىز!
الما پٸس, اۋزىما تٷس...
افريكانىڭ بٸر اۋىلى ماڭىندا پاپاييا دەگەن جەمٸس تالدىڭ باسىندا ٶسەدٸ ەكەن. كٷزدە دەل سول جەمٸس پٸسكەن كەزدە قاتتى جەل سوعادى ەكەن دە, سول اۋىلدىڭ ادامدارى جەرگە تٷسكەن جەمٸستٸ مول قىلىپ جيناپ الىپ, جىل بويى قورەكتەنەدٸ ەكەن.
بٸر جىلى كٷزدە جەل سوقپاي قالىپتى دا, سول اۋىلدىڭ ادامدارى تٷگەل اشتان قىرىلىپ قالعان كٶرٸنەدٸ...
بٸزدٸڭ كەي باۋىرلارىمىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ سول اۋىل ادامدارىنىڭ تٸرلٸكتەرٸن ەسكە تٷسٸرەدٸ... «الما پٸس, اۋزىما تٷس» دەگەن وسى عوي.
[caption id="attachment_10373" align="alignleft" width="357"]
تەحنيكا تٸلٸن بٸلەتٸن قازاق نەگە جوق?
بٷكٸل الماتىدان ۆيدەوكونفەرەنتسييا جاساۋدى ۇيىمداستىرىپ بەرەتٸن بٸر قازاق تاپپادىم.
بٸرٸنشٸ «بيزنەس ترەنينگتٸ» استاناعا ونلاين رەجيمدە ۇيىمداستىرماق بولىپ, ماماندار ٸزدەدٸك. ەدەتتەگٸدەي «گۋگلعا» جٷگٸنەمٸز عوي. ٶكٸنٸشكە قاراي, 2 كٷندە جيىرما شاقتى كومپانييالارمەن جەكە ادامدارعا حابارلاسىپ, ٸشٸنەن بٸر قازاق مامان تاپپادىق. امالسىز ورىس ازاماتتارىنىڭ قىزمەتٸن پايدالاناتىن بولدىق. باعاسى دا ارزان ەمەس.
تٶلەن رامازانۇلى سيياقتى باۋىرلار: «قازاقتار ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا بٸلمەۋٸ كەرەك» دەپ ايعايلايدى. سوندا بار تەحنيكانىڭ تٸلٸن باسقا ۇلتتار بٸلٸپ, بٸز سول ٶلەڭ ايتىپ, مال باعىپ, تەشكٸ يتەرٸپ جٷرە بەرەمٸز بە?..
گوللاندىق اۋرۋ نەمەسە جەر استى بايلىعىنىڭ قارعىسى
ەكونوميكادا «گوللاندسكايا بولەزن يلي پروكلياتيە رەسۋرسوۆ» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.
كٶپ ەلدەر ٷشٸن جەر استى بايلىعى باق ەمەس, سور بولىپ جابىسقان. بٸز سولاردىڭ اياعىن قۇشپاس ٷشٸن جانتالاسىپ, ساۋدانى يگەرٸپ, قىزمەت كٶرسەتەتٸن مەكەمەلەر, ٶندٸرٸس ورىندارىن اشۋمەن اينالىسۋىمىز كەرەك.
تاعى دا جەر استى بايلىعى تۋرالى...
ۇلان بايتاق جەرٸ بار, بٸراق ەتتٸ ارگەنتينا مەن برازيلييادان, سٷتتٸ قىرعىز اعايىننان, كٶكٶنٸستٸ كٶرشٸ ەلدەن, كيٸم كەشەگٸن قىتاي مەن قىرعىزدان, كۇرىلىس ماتەريالىن رەسەي مەن قىتايدان, باسقاسىن باسقا ەلدەردەن ساتىپ الىپ, شوۋلاتىپ جٷرگەن بٸر ەل بار! ول – مىنا بٸز, قازاق دەگەن حالىقپىز!
عىلىم دا, ٶندٸرٸس تە, بيزنەس تە دامىماعان. كەز كەلگەن ەرٸنبەگەن شەتەلدەن كەلگەن كەلٸمسەكتەر بٸزگە كەلٸپ, كافە, رەستوران, ساۋدا دٷكەندەرٸن, ٶندٸرٸس ورىندارىن اشىپ, قازاقتى جالداپ جۇمىس ٸستەتٸپ, تابىس تاۋىپ جاتىر!
بٸزدە قازٸر نيەتٸ قارا بٸر توپ بار. ولاردىڭ ويى مەن ٸسٸ: قالايدا قازاقتى وسى نادان قالپىنان شىعارماي, تٸل دە ٷيرەتپەي, ساۋدا دا جاساتقىزباي, ٶندٸرٸسكە جولاتپاي, بيزنەس تە اشتىرماي, وسى قالپىندا ۇستاپ قالۋ!
ولار: «قازاق تەك قازاق تٸلٸندە سٶيلەسٸن, ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا ٷيرەنبەڭدەر, وسى قالپىندا قالىڭدار! «تٸل ٷيرەن, ٶنەر ٷيرەن, كەسٸپ جاسا» دەگەندەر – قازاقتىڭ جاۋلارى, سەندەردٸ مەڭگٷرت قىلماقشى» دەگەن ۇرانمەن تۋعان حالقىنا قاستاندىق جاساپ جاتىر!
ەدەيٸ ەمەس, بٸلمەگەندٸكتەن! ەلەمدٸك بەسەكەلەستٸكتٸ, عالام مەن عىلىم قايدا دامىپ بارا جاتقانىن تٷسٸنبەگەندٸك پەن قاراڭعىلىقتىڭ كەسٸرٸنەن.
ولارعا داۋىس قوسىپ جٷزدەگەن, مىڭداعان قازاق جاستارى مويىن تامىرلارى بٸلەۋلەنٸپ, ايعايعا باسادى.
ايتاتىندارى: «قازاقتار تىنىمسىز عىلىمدى دا, تٸلدٸ دە, ٶندٸرٸس پەن كەسٸپتٸ دە يگەرٸپ جاتىر, بٸراق بەرٸنە بيلٸك كٸنەلٸ! بيلٸك بولماسا, ولار كەرەمەت بولىپ كەتەر ەدٸ!».
«تىم بولماسا كەتتٸڭ عوي مال باعا الماي». اباي اتام جىلاعان قازاق سول كەيپٸندە.
ەرتەڭ جەر استى بايلىعى تاۋسىلعاندا وسىلاردىڭ كەسەلٸنەن 1932 جىلعى قاسٸرەت ويىنشىق بولىپ قالا ما دەپ شوشيمىن!!
قازاق باي بولسا, كٸمگە زييان?
سوندا قازاقتاردىڭ بەرٸ كەسٸپ اشىپ, بايىپ كەتەدٸ مە?
بٸراز قازاقتاردى وسى وي شوشىتادى. «ايتۋعا وڭايعا» بٸر كەسٸپكەر باي اعامىز قاتىستى. مال شارۋاشىلىعى, كافەسٸ بار ەكەن. «مەن جاستار تەزٸرەك كەسٸپ اشىڭدار, بيزنەسپەن اينالىسىڭدار» دەپ ايتىپ جاتىر ەدٸم, ەلگٸ اعامىزعا سٶز تيگەندە:«سەن نە ايتىپ وتىرسىڭ, سوندا قازاقتىڭ بەرٸ كەسٸپكەر, باي بولىپ كەتەدٸ مە?» دەپ دٷرسە قويا بەردٸ. ول كٸسٸنٸڭ سٶزٸن سول جەردە وتىرعان شەنەۋنٸك تە ٸلٸپ ەكەتٸپ, قولداپ, مەنٸ مازاقتاپ كٷلدٸ.
قازۇۋ-دٸڭ جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرٸمەن جەنە ماگيسترانتتارىمەن جولىقتىم. ارت جاقتا وتىرعان بٸر جٸگٸت ورنىنان تۇرىپ: «سوندا قازاقتىڭ بەرٸ كەسٸپكەر بولۋى كەرەك پە? مىسالى, نەگە جاقسى سانتەحنيك بولمايدى? جۇمىستى سوندا كٸم ٸستەيدٸ?» دەپ كەڭٸردەكتەپ بولماي قويدى.
ارتىنان سۇراسام, ايدىن دەگەن مۇعالٸمٸ ايتادى: «ول ٶزٸ بايدىڭ بالاسى, ٶزٸ دە كەسٸپكەر» دەپ.
وسى فەيسبۋكتا دا تەمٸربەك سيياقتى اعالارىمىز «احمەتبەك, وسى سەن نە ايتىپ جٷرسٸڭ, قازاقتىڭ بەرٸ كەسٸپكەر بولىپ كەتسە, مالدى كٸم باعادى, ەدەندٸ كٸم جۋادى?» دەپ قويمايدى.
اعايىندار-اۋ, قازٸرگٸ قازاقتىڭ 80%-ىندا باي بولۋ ەمەس, كٷن كٶرٸس مەسەلەسٸ تۇر!
قازاقتىڭ دەنٸ ساۋدا ٸستەپ, قىزمەت كٶرسەتەتٸن ورىندار اشىپ, شاعىن ٶندٸرٸس قۇرىپ, جوقتىقتان قۇتىلسا, سٸزدەرگە نە زييان? جوق, مەنەن باسقاعا بولماسىن دەگەن مىسىقتٸلەۋ مە? سونى ۇعا المادىم!
[caption id="attachment_10374" align="alignright" width="392"]
بيزنەس ترەنينگ دەگەن نە?
«ەسٸك الدى توپ شەڭگەل, توپ شەڭگەلگە كەلگەندە, ٶزٸڭە ٶزٸڭ سەنسەڭ كەل» دەگەندەي, «بيزنەس-باستاۋعا» ٶزٸڭە ٶزٸڭ سەنسەڭ كەل» دەيمٸز!
بيزنەس ترەنينگكە قاتىسامىن دەگەن اعايىنعا بٸراز نەرسەلەردٸ ەسكەرتە كەتسەم دەپ ەدٸم.
جالپى, مەنٸڭ تٷسٸنگەنٸم كٶپتەگەن ادامدار, بۇرىن بيزنەس ترەنينگتەرگە قاتىسپاعان سەكٸلدٸ. بيزنەس ترەنينگ دەگەننٸڭ نە ەكەنٸ جايلى ورتاق تٷسٸنٸك, پٸكٸر جوق ەكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاق تٸلٸندە دە بيزنەس ترەنينگ جايلى مەلٸمەتتەر جوق!
«گۋگلدەن» «بيزنەس ترەنينگ – چتو ەتو تاكوە» دەپ ٸزدەسەڭٸز, جٷزدەگەن انىقتامالار شىعادى.
بيزنەس باستاۋدىڭ بيزنەس ترەنينگتەرٸ ٷش توپقا ارنالادى:
- كەسٸپ باستايىن دەپ ويلاپ, ارمانداپ, دايىندالىپ, بٸراق نەدەن باستاپ, نەمەن اينالىسايىن, قاي جولعا تٷسەيٸن دەپ جٷرگەن جاندارعا دۇرىس جول تاڭداپ الماسا, اداسىپ, بانكروت بولۋ قاۋپٸ بار ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
2. كەسٸپ باستايىن دەگەن بٸرنەشە يدەيالارى بار, بٸراق قالاي باستاۋدى بٸلمەي جٷرگەن ادامدارعا.
3. كەسٸبٸ بار, بٸراق تۇتىنۋشى از بولىپ, تابىسىنا كٶڭٸلٸ تولماي, ٸسٸمدٸ ۇلعايتسام دەيتٸن كەسٸپكەرلەرگە.
بٸزدٸڭ ترەنينگتەردٸڭ باسقا بيزنەس ترەنينگتەردەن ايىرماشىلىعى:
1. قامتىلاتىن تاقىرىپتار. قازاقستاندا جەنە باسقا مەملەكەتتەردەگٸ بيزنەس ترەنينگتەر نەگٸزٸ بەلگٸلٸ بٸر تاقىرىپتا عانا ٶتەدٸ. ونى ينتەرنەتتەن جەنە بولىپ جاتقان بيزنەس ترەنينگتەردٸڭ باعدارلاماسىنان كٶرە الاسىزدار. بٸز بيزنەس باستاۋ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ بەرٸن قامتيمىز.
2. باعاسى. بٸر عانا تاقىرىپتى قامتيتىن بٸر كٷندٸك ترەنينگتەردٸڭ باعالارى 100 000-نان 200 000 تەڭگەگە دەيٸن. قازٸر بولىپ جاتقان گاندپاپس, ارحانگەلسكيي جەنە دە باسقا ترەنينگ ۇيىمداستىرۋشىلارىنان سۇراپ بٸلۋگە بولادى. بٸزدٸڭ ترەنينگتەر ولاردان 5-10 ەسەگە دەيٸن ارزان.
3. ساباق كەستەسٸ. بيزنەس ترەنينگ 4 تاقىرىپقا بٶلٸنگەن. ۇناعانىنا جەنە كەرەگٸنە عانا قاتىسا الاسىز. اقىسى بٶلەك تٶلەنەدٸ.
4. نەتيجەسٸ. تالابى مەن قاجىرلىلىعى جەتٸك ادامدار بٸر ايدان سوڭ ٶز كەسٸپتەرٸن باستاپ كەتە الادى. بٸز ناقتى جولدارىن كٶرسەتٸپ بەرەمٸز. كٶپ ترەنينگتەردەن ٶتكەن ادامداردان بٸر ايدان سوڭ سۇراساڭىز, نە ەستٸپ, نە قويعانىن ەسٸنە دە تٷسٸرە المايدى.
5. ناقتى ٸس جٷزٸندە كٶمەگٸمٸز. بيزنەس جاساۋداعى ەڭ قيىن بٶلٸگٸن بٸز ٶزٸمٸزگە الۋعا تىرىسامىز.
عالامتوردا سايت جاساۋ. قازٸر قازاقستاندا جاقسى سايت جاساي الاتىن كومپانييالار ٶتە از جەنە باعالارى تىم قىمبات. ەرينە,سٸزدەر جاقسى سايت جاسايتىن كومپانييا تابا الساڭىزدار سول جەرگە جاساتا بەرەسٸز.
عالامتوردا جارناما جاساۋ. كونتەكست جەنە سمم. بۇل قۇرالداردى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن قازاقستاندا ساناۋلى عان اماماندار بار. ونى يگەرۋ ٷشٸن كومپيۋتەردٸ ٶتە جاقسى بٸلۋ كەرەك جەنە بٸرنەشە اي بويى جاتتىعۋ كەرەك. ونى دا بٸز ٶز موينىمىزعا الۋعا تىرىسامىز. ەگەر دە سٸز كونتەكست پەن سمم-د ٸجٷرگٸزٸپ بەرەتٸن باسقا مامان, نە ٶزٸڭٸز يگەرٸپ الساڭىز, ەرينە, وندا ٶز ەركٸڭٸز بٸلەدٸ.
6. سەرٸكتەس تاۋىپ بەرۋ. شەتەلدەردەن سەنٸمدٸ, ساپالى زات جٸبەرٸپ تۇراتىن سەرٸكتەس (پوستاۆششيك) تاۋىپ بەرۋ. ونى دا بٸز كٶمەكتەسٸپ, شەشٸپ بەرۋگە تىرىسامىز. بٸراق بارلىق كەسٸپ باستايمىز دەگەن ادامدارعا تاۋىپ بەرەمٸز دەپ ۋەدە بەرە المايمىز. بۇنداي قىزمەتتٸ بٸردە-بٸر ترەنينگ ٶتكٸزەتٸن كومپانييا جاسامايدى.
سٶز سوڭىندا ايتاتىنىمىز: 100% كەپٸلدٸك تەك اللانىڭ قولىندا. بٸز جولىن كٶرسەتەمٸز, بٸلگەنٸمٸزدٸ ٷيرەتەمٸز. ارى قاراي سول اۋىر دا قيىندىعى مول جولدى سٸز جٷرٸپ ٶتۋٸڭٸز كەرەك!
business – دەلو, ٸس.
بيزنەسمەن – زانياتوي چەلوۆەك – جۇمىسباستى ادام, ٸسكەر ادام.
ەسكٸ اعىلشىن تٸلٸندە بيزيگنەس – bisig, «تىنىمسىز, ارپالىسقان, شارشاعان, قوبالجىعان, ابىرجىعان, تىرمىسقان, تەگەۋرٸندٸ, تاباندى, قاجىرلى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
ٶزٸڭٸزگە سەنٸمٸڭٸز بولماسا, بيزنەسكە جولاماعان دۇرىس. ٸستەپ جٷرگەن جۇمىسىڭىزدان ايرىلىپ, دالادا قالساڭىز وبالى بٸزگە بولادى.
«ەسٸك الدى توپ شەڭگەل, توپ شەڭگەلگە كەلگەندە, ٶزٸڭە ٶزٸڭ سەنسەڭ كەل» دەگەندەي, «بيزنەس-باستاۋعا» ٶزٸڭە ٶزٸڭ سەنسەڭ كەل» دەيمٸز!
وڭاي جول جوق!
