احاڭنىڭ وسى بٸر جولدارىنداعى «...ولاردىڭ بٶگەتشٸلٸك كٷشٸ ٷلكەندٸگٸندە ەمەس, كٶپتٸگٸندە», – دەگەن سٶزٸ تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ ويعا قالدىم.
نە كٶپ?..
اشىپ ايتسام, ەركٸم ەركٸن ويلاپ, ويىن اشىق جەتكٸزە المايتىن قوعامنان دامۋ كٷتۋدٸڭ ٶزٸ پارادوكس! تەك ەركٸن وي دەگەندٸ اۋزىڭا كەلگەندٸ ايتىپ, ەركٸمدەردٸ بٸر قارالاۋ نەمەسە ورىنسىز ودا جازۋ دەپ تٷسٸنبەۋٸمٸز كەرەك ەدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي بٷگٸنگٸ باسپاسٶزدٸڭ جايىنان سونى انىق كٶرۋگە بولادى.
نەگٸزٸ ەشبٸر باسىلىم ەش ۋاقىتتا قولجاۋلىق بولماۋى تيٸس, گازەت حالىقتىق تريبۋنا بولۋى كەرەك!
كەيدە سول گازەتتەر تريبۋنا بەرمەي قويعان دٷنيەڭدٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە جٷكتەي سالعان دا جەڭٸلٸرەك. بٸراق اعا بۋىننىڭ كٶبٸسٸ ەلٸ كٷنگە ونى ەدەتكە اينالدىرماعاندىقتان نەگٸزگٸ وقىرمان قاۋىمعا جەتپەي قالا ما دەپ الاڭدايسىڭ. بولماسا مەسەلە, قايدا جازعانىڭدا دا ەمەس. ويىڭدى دۇرىس جەتكٸزە العانىڭدا جەنە سول كٶتەرٸلٸپ وتىرعان ماشاقاتتى ۇلت بولىپ تالقىلاپ ٷيرەنۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋدا بولىپ تۇر.
قايسىبٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بولماسىن اۋزىنا كەلگەنٸن ايتىپ, ارنايى تاپسىرىسپەن جابىلا تالايتىن «قوعامدىق وي» يەلەرٸنٸڭ قورقىنىشىنان جەكە-دارا اشىق وي بٸلدٸرٸپ جاتاتىندار دا نەكەن-ساياق.
ەلدە بٸر جاعدايدا جۇرت نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ٷشٸن ورتاعا بٸر "تاقىرىپ" تاۋىپ تاستالسا بولدى, بارلىعى سونى «تالاۋعا» قۇمار. اقيقاتىن, انىقتاپ الايىقشى دەگەن جان ساۋساقپەن سانارلىق.
ەلدە, ەلگٸ, احاڭ ايتقان «ۇساق ٸستەر مەن, ۇساق كەدەرگٸلەر كەلتٸرەتٸن بٶگەتشٸلٸك كٷشٸ» دەگەن وسى ما ەكەن?
ال ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ ەلەۋمەتتٸك ەجەتحانا دەپ ەسٸگٸن اشپايتىن اعالاردى دا ەستٸپ جٷرمٸز. بٸراق بٷگٸنگٸ كٷندٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸز ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ?.. كٸم بٸلسٸن?
مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, وسى تۇستا باسپاسٶزدٸڭ رٶلٸن تٷسٸنگەن بولاسىڭ. بٸراق جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرمەن ەلەمجەلٸگە "ەلەي بولسىن" ايتىپ بارا قالساڭ شە?..
بۇل جەردە دە ەر جازعانىڭدى اڭدىپ, شي ٷستٸنەن شٸركەي اتاتىن «سۇرمەرگەندەي» مىلتىعىن كەزەپ دايىن وتىراتىن توپتىڭ بارى ەشكٸمگە جاسىرىن ەمەس. تاساداعى تاپسىرىس بەرگٸشتەردٸ جىعا تانىماساق تا شىرامىتاتىنداي شاماعا كەلگەنبٸز.
كەي جازباڭدى وقي سالا, ەنە, ايتتىم عوي, بۇل بيلٸكتٸڭ ادامى, – دەپ الاقايلاۋعا دا ەزٸر.
مٷمكٸن, بٸردە قاتتىراق ايتارمىز, بٸراق جالعان ايتقان, جالا جاپقان جەرٸمٸز جوق. ول ٷشٸن بيلٸك بٸتكەنمەن بٸتٸسپەس جاۋ ەكەن دەگەن دە كٶزقاراس قالىپتاسپاۋى قاجەت.
ٶكٸمەتتٸڭ جىلاعانىن كٶرسەم راقاتتانام, حا-حا-حا!, – دەپ قۇدىرەشە قارقىلداي كٷلمەيمٸز, بٸراق كەرەك جەرٸندە «ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسىن جىلدامىراق جولعا قويسا جٶن بولار ەدٸ», – دەگەن ويىمىزدى اشىق جەتكٸزگەنٸمٸز ٷشٸن بٸزدٸ جاۋ ساناۋ ارتىق.
كەرٸسٸنشە, بٸلدەي بٸر ۇلتتىڭ يدەولوگيياسىنان ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ يدەولوگيياسى جوعارى بولماسا ەكەن; اقپارات قۇرالدارى اتالاتىن باسىلىمداردى ەلەمجەلٸ باسىپ وزباسا ەكەن; ول جاقتاعى راس-ٶتٸرٸگٸ ناقتىلانباعان نەبٸر لاس دٷنيەلەردٸڭ جاستارىمىزدىڭ, تٸپتٸ ۇلتىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاماسا ەكەن دەسەڭ, مۇنىڭ نەسٸ سوراقى? مۇنىڭ بەرٸن نە ٷشٸن تٸزٸپ وتىرمىن?
سونىمەن...
يە, «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كٶك سيىرى», – دەمەكشٸ, تالاي داۋلاردىڭ باسىنا اينالعان كەزەكتٸ ناۋقان تاعى بٸر سايلاۋدىڭ ۋاقىتى جاقىن قالدى. جەلٸلەردە جەلدەي ەسكەن ەلەمتاپىرىق دٷنيەلەردٸ وقىپ وتىرىپ كەيدە تٸپتٸ, دەنەڭ تٷرشٸگەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, بۇل جولعى كانديداتتاردىڭ توقاەۆتان باسقاسى ەلگە جاقىن تانىس ەمەس. ال وپپوزيتسييا اتاۋلىنىڭ دوداعا بٸر ازامات تاۋىپ قوسا الماعانى, تٸپتٸ ٶكٸنٸشتٸ. ونى مويىندايىق.
ونىڭ ٷستٸنە, سايلاۋ جاقىنداعاندا عانا شۋىلداپ, قالعان ۋاقىتتا «قالىڭ ۇيقىعا كەتەتٸندەردٸ» لايىقتى وپپوزيتسييا دەي الامىز با? "اياق استىنان جارييالانعان سايلاۋ!", - دەپ كەزەكتەگٸدەي دٷرلٸكپەس ٷشٸن قوعام ٶمٸرٸنەن سىرت قالماي ٷنەمٸ ەلمەن بٸرگە بولسا كٸم قوي دەپتٸ?!
ەكٸنشٸدەن, «كٶرمەس, تٷيەنٸ دە كٶرمەس», – دەي بەرمەي, بٸر سەت: «زامان قالاي, ادام قالاي ٶزگەردٸ?..» دەپ بٷگٸنگٸ وڭ ٶزگەرٸستٸ دە ايتىپ ٷيرەنەيٸك دەگٸم كەلگەن. شٷكٸر, وتىز جىل بويى ٶزگەرمەستەي بولعان نازارباەۆ دەۋٸرٸنٸڭ كٶشكەنٸن دە كٶز كٶردٸ.
تەك, «جەتٸمەككە جەل قارسى», – دەپ, قازٸر ەلەمدە ۋشىعىپ تۇرعان گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى بارلىق جەردٸ قىمباتشىلىق قىسىپ تۇرعانى دا, شيەلەنٸسكەن ۇلتتىق احۋالدىڭ ٶرشٸپ تۇرعانى دا جاسىرىن ەمەس. بٸراق ونىڭ زاردابىن جالعىز قازاق ەمەس, بارلىق ەلەم تارتىپ وتىر دەسەك, تاعى جالعان ايتقان بولماسپىز. مٸنە, وسىنىڭ ٶزٸن كٶزٸر كارتاداي پايدالانعىسى كەلەتٸندەر از ەمەس جەنە نەگٸزٸنەن ولاردىڭ كٸمدەر ەكەنٸ دە بەلگٸلٸ.
بٷگٸن ۇزاق ۋاقىت سول «كوماندانىڭ» سەرٸگٸ بولعان ادامنىڭ ەل بيلٸگٸنە كەلۋٸنە كٷمەنمەن قاراۋشىلار بارشىلىق. نەگٸزگٸ كٷمەن وسى عانا دەپ ويلايمىن.
دەي تۇرعانمەن ٶمٸردٸڭ ٶزگەرگەنٸن ەرينە, جاقسى جاعىنا, كٷندەلٸكتٸ كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرىپ ٷندەمەي قالۋدىڭ ٶزٸ قالاي بولار ەكەن?
كەشەگٸ كٷنٸ: «ٶي, ونى نازارباەۆ ٶزٸ سايلادى», – دەگەنٸمٸز ٶتٸرٸك ەمەس قوي? (ٸشٸندە ٶزٸم دە بارمىن). ٶتٸرٸك ەمەس. ٶيتكەنٸ سوندايعا ساياتىن.
ەرتەڭ سول نازارباەۆتى تٷگەل ەشكەرەلەپ جاتسا تاعى: "ٶزٸ ادام قىلىپ ەدٸ, ەندٸ ٶزٸن...", دەپ ٶزەۋرەيتٸنٸمٸز ٶزگە تٷگٸل ٶزٸمٸزگە مەلٸم. قوناەۆتىڭ كەزٸندە نازارباەۆ تۋرالى, نازارباەۆتىڭ تۇسىندا قاجىگەلدين تۋرالى تۋرا وسىلاي ايتقانىن قازەكەم ۇمىتا قويماعان بولار? مۇنى ەشكٸم جوققا شىعارا الماس.
ەندەشە, نەگە ەكٸنشٸ رەت مٷمكٸندٸك بەرٸپ كٶرمەسكە? نەگە سول «ٶزٸ سايلاعان ادام, ٶزٸن...» دەگٸزبەس ٷشٸن, لەگيتيمدٸ سايلاۋدا تازا جەڭٸسكە جەتۋٸنە قارسىلاسامىز?
مٷمكٸن, بۇل كٸسٸگە دە «مەنٸ حالىقتىڭ ٶزٸ سايلادى», – دەگەن سەنٸم كەرەك بولار? تازا ادامعا جاڭاعى ايتىلعان سٶزدەردٸڭ بەرٸن جوققا شىعارۋ ٷشٸن دە, وسىلاي اياق استى سايلاۋ ٶتكٸزۋ ساياساتى قاجەت بولعان شىعار? ەلدە, باسقا دا شۇعىل سەبەپتەر? شىنىمەن ٶزٸن سىناپ, ەلٸنٸڭ ٷمٸت ارتقانىن كٶرگٸسٸ كەلسە شە? بار كەرەگٸ سول بولسا ونىڭ نەسٸ ايىپ?
«قاجەتتٸلٸك قاعيداسىمەن» قازاققا تانىمال بولعان ەكەجان قاجىگەلديننٸڭ: «ادامعا ٷش سوم بەردٸڭ بە, ەندٸ تولىق بوستاندىق بەر. ەيتپەسە, سەنٸڭ بەرگەن ٷش سومىڭنان نە پايدا?», – دەگەن قاعيداسىن قايدا قويامىز?
بيىلعى سايلاۋ دا سول تەمسٸلدٸ قولدانۋعا سۇرانىپ تۇرعانداي.
ەرينە, توقاەۆ مەنٸڭ جارنامامدى قاجەت ەتپەس تە. تەك ازاماتتىق ويىن ايتۋعا ەركٸم دە قۇقىلى دەگەندٸ بارلىعىڭىزعا جەتكٸزگەن تٷرٸم.
شىندىعىندا جاي ۋاقىتتا مەنٸڭ دە بيلٸكپەن توقايلاسپايتىن تۇستارىم جەتەرلٸك. قاي نەرسەنٸڭ دە ٶز ۋاقىتى بار. قازٸر بٸر تٷسٸنگەنٸم تەك توقاەۆ ەمەس, بيلٸكتٸڭ بٸر ادامىن كٶرسەك جامانداي بەرۋ بٸز ٷشٸن ەدەتكە اينالىپ كەتكەن سيياقتى.
تٷسٸنەمٸن, وعان كٸنەلٸ 30 جىل ويىنا كەلگەنٸن ٸستەگەن رەجيم! بٸز ەلٸ كٷنگە سول ويدان ارىلار ەمەسپٸز. ەيتپەسە, كٷنٸ كەشە قاڭتاردا اق وردادا اياعىنا دەيٸن قالىپ ارپالىسقان ازاماتتان كٸنە ٸزدەگەنٸمٸز جٶن بە? ەلٸن تاستاپ قاشىپ كەتسە نە بولار ەدٸ?
بٷگٸن بالامىزدىڭ بالاعىن كەسٸپ, قىزدارىمىزعا قارا جامىلدىرىپ, پەرەنجە كيگٸزٸپ وتىرار ما ەدٸك, شيرك, شيرك, – دەپ, كٸم بٸلسٸن?
نەگٸزٸ, قازاقتىڭ قۇدايى بار. شىن ايتام.
مٸنە, بٸتتٸ دەگەن تالاي جەردە وسى ۇلتتى قورعاپ قالۋدان جاڭىلعان ەمەس. بۇل جولى دا سولاي بولعان سەكٸلدٸ. يە, بەرٸمٸز جاتتاپ, جابىسىپ العان «سترەليات نا پوراجەنيە!», – دەگەن سٶزدٸڭ استارىنا شىن ٷڭٸلٸپ كٶردٸك پە?
كٸم ٶز حالقىنا «وق جاۋدىر!», – دەپ بۇيرىق بەرەدٸ? ەرينە, جوق! ەندەشە, بۇل بۇيرىقتىڭ قالاي جەنە نە ٷشٸن بەرٸلگەنٸن نەگە تارازىلامايمىز?
ەشەيٸندە: تٶڭكەرٸس كەرەك بولسا بٸزگە ايتىڭدار, ەكٸ كاماز تاس بولسا بولدى, تاس-تالقان عىپ قۋىپ شىعامىز, – دەپ ەكٸ بٸردەي پرەزيدەنتٸن ەلدەن بەزدٸرگەن ايىر قالپاقتى اعايىنداردىڭ ۇتقانى قايسى, بٸزدٸڭ ۇتىلعانىمىز قايسى? سارالاپ كٶرەلٸكشٸ.
قادىر مىرزا-ەلٸشە ايتقاندا:
ۇلت بولىپ, ۇيىپ كەلە جاتقان كەزدە,
سان مەرتە سٷت كٷيٸندە تٶگٸلٸپتٸ...
يە, كەشە, تەي-تەي باسىپ تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلعان 36 جىلدىق ارالىقتا قازاقتىڭ قانى تٶرت مەرتە تٶگٸلٸپتٸ!
ەڭ العاش 1986 جىلعى جەلتوقسان قانى...
ول قاندى «بٸرەۋلەر» قوناەۆتىڭ موينىنا ٸلۋگە تىرىسقان...
ونان سوڭ, 2006 جىلعى شاڭىراقتاعى باقاي قانىن, يمانعالي مەن اروننىڭ موينىنا ارتىپ, 2011 جىلعى جاڭٶزەننٸڭ دە قانىن تاعى «بٸرەۋلەرگە» جٷكتەمەك بولعاندار, قاڭتاردىڭ قانىن قاسىم-جومارتقا ٸلە سالامىن دەگەن ەسەبٸنەن جاڭىلمادى!
قالاي ويلايسىزدار, تانىس قولتاڭبا سيياقتى ەمەس پە? وسى تٶرت بٸردەي قانتٶگٸستٸڭ ايىرماشىلىعى نەدە?
بيلٸكپەن بٸتٸمگە كەلمەگەندەردٸڭ بەرٸ قان ارقالاعان سيياقتى كٶرٸنبەي مە? ويلانايىقشى?! قان ارقالاۋ ەشكٸمگە دە وڭاي ەمەس!
كەشٸرٸلمەيتٸن كٷنە. سوندىقتان بايىبىنا بارعان جٶن.
سىن ساعاتتاردا اق ورداسىن تاستاي قاشپاعان باسشىسى سەكٸلدٸ قالىڭ نٶپٸردٸڭ ورتاسىنان تابىلعان قانات بوزىمباەۆ, نۇرلان نوعاەۆ, ەرالى توعجانوۆتاي ازاماتتار بٸلە-بٸلسەڭٸز ەرلٸككە پارا-پار ٶنەگە كٶرسەتتٸ.
«مىنالاردى قۇرباندىققا شالامىز!», – دەگەن توپتىڭ ورتاسىندا قايمىقپاي تۇرا بٸلۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك!
«ٶز ۇلىن, ٶز ەرلەرٸن ەسكەرمەسە...», – دەگەندٸ دە ەستەن شىعارا بەرمەيٸك. بٸلمەيمٸن, انا «سيستەمانى» اينالىپ ٶتە الماعان تۇستارى بار دا شىعار. ولاي كٸنەلايتىن بولساق سول ۋاقىتتا, سول قوعامدا ٶمٸر سٷرگەنٸمٸز ٷشٸن-اق بەرٸمٸز دە كٸنەلٸ بولىپ شىعارمىز, بەلكٸم?!
ەندەشە, مۇنداي ازاماتتارعا سەنٸم ارتۋدان نەگە قورقامىز?!
ال انا مۋزەيدٸ كەۋدەسٸمەن جاپقانداي قورعاپ قالعان زامانداسىمىز بيبٸگٷل دەندٸقاراقىزىمەن نەگە ماقتانباسقا?! قازاقتىڭ سونداي ارۋلارىن نەگە مەپەلەمەسكە? ودان دا باسقا ەسكەرۋسٸز قالعان ەرلەرٸمٸزدٸ نەگە ۇمىتامىز?! ەلٸ تالايى انىقتالا دا جاتار. ەش نەرسە دە مەڭگٸلٸك قۇپييا كٷيٸندە قالۋى مٷمكٸن ەمەس. ولاي بولسا, بولاشاقتا بۇلارمەن ماقتاناتىن دا بولارمىز?
يە, بەرٸنە ۋاقىت تٶرەشٸ!
تاقىرىپقا قويىلعان «ۋاقىتتىڭ ٶزٸنە ۋاقىت كەرەك!» دەگەن سٶزدٸڭ استارىندا وسى بٸر بەكەنە وي جاتىر. ۋاقىت بەرەلٸك. سەنٸم ارتالىق. سٸرە بولماي جاتسا حالىقتان اسقان قاھارلى كٷشتٸڭ جوعىن بۇل ازاماتتار كٶزٸمەن كٶرگەن. سول عانا. ال تاپ قازٸر, ەسٸن ەندٸ جييا باستاعان حالىقتى كٶشەگە شاقىرۋ بۇل دۇرىس ەمەس! كەزەكتٸ قانتٶگٸستٸ اڭسايتىنداردىڭ ارباۋىنا تٷسپەۋ كەرەك! ودان حالىقتىڭ ۇتارى شامالى.
حالىقتىڭ اتىنان سٶيلەيتٸن سەن كٸمسٸڭ?!, – دەمەس ٷشٸن, مەنٸڭ ويىما قوسىلاتىن ەلدٸڭ اتىنان عانا ايتايىن دەگەنٸم: بٸز سٸزگە سەنٸم ارتامىز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى جەنە بۇل شەشٸمٸمٸزدٸ ٶزٸڭٸزگە ارتىلعان امانات دەپ تە بٸلٸڭٸز!
ەندٸ بٸر مەسەلە, وسى سايلاۋدان سوڭ شىن «جاڭا قازاقستان» قۇرامىز دەگەن وي بولسا بٸراز قۇرىلىمدار مەن مينيسترلەردٸڭ قىزمەتٸن قايتا قاراپ, ەلٸم-جەرٸم دەپ جٷرگەن ازاماتتاردى سىرتقا تەپپەي, كەرٸسٸنشە سەنٸم ارتىپ, اقساپ جاتقان سالالارعا جۇمىلدىرىپ كٶرگەن دە دۇرىس بولار.
«جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل», دەيدٸ. «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولماس», – دەگەن دە بار.
ال جورنالشى, بلوگەر قاۋىمعا ەلگٸ: سىنىق ٷستەلدٸڭ استىنداعى تەسٸك شەلەك, – دەپ ىلعي كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ تەرە بەرمەي جاقسىنى جاقسى دەپ, وسى ٷكٸمەتتٸڭ قۇرامىندا حالقىنىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جٷرگەن ازىن-اۋلاق دەپۋتاتتار مەن مينيسترلەردٸ دە ورىنسىز سىناپ-مٸنەگەندٸ دوعارعان جٶن سەكٸلدٸ. بۇل ولارعا مٷلدەم تيٸسپەۋ دەگەن دە سٶز ەمەس. ورىندى سىن كەرەك. دەموكراتييا دەگەنٸمٸز «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا», – دەپ باس-كٶزسٸز تٶپەلەي بەرۋ ەمەس. وسىنى دۇرىس تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتكەن سيياقتى.
ر.S. «دالانىڭ ٶز زاڭى, ٶز تەرتٸبٸ بار. ونىمەن ساناسپاسقا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق. قالا, قالاما – بەرٸبٸر مويىندايسىڭ, تەرتٸبٸنە كٶنەسٸڭ. دالا پەرزەنتٸ ەكەنسٸڭ, ماڭدايىڭا جازىلعانى سول. ودان باسقا جول جوق, بولسا, ول – ٶلٸم. قاسىم سۇلتان مۇنى سول كٸشكەنتاي كەزٸنەن-اق سەزٸنگەن ەدٸ».
«حVI ع. بٸرٸنشٸ شيرەگٸندە قازاق اتىن جەر جٷزٸنە جەتكٸزگەن قاسىم حان ەسٸمٸ قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساحناسىندا مەڭگٸ ورىن الىپ, جارتى مىڭ جىلدان اسا ساقتالىپ كەلە جاتىر. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» وسىنىڭ كۋەسٸ!», – دەگەن جولداردان ەسٸمحاننىڭ ەسكٸ جولىن بۇزىپ, قاسقا جول تٷزەگەن قاسىم حاندى قازاقتىڭ نە ٷشٸن قادٸرلەگەنٸن ۇعاسىڭ!
نۇرىمجان ماۋىت
جۋرناليست, ەنتسيكلوپەديست
