بٷگٸندە ٶڭٸردە تٷركٸستان قالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار باستالىپ كەتتٸ. قازٸر قالانىڭ بولاشاق كەسكٸنٸ مەن سەۋلەتٸ, باس جوسپارى مەن دامۋ ستراتەگيياسى تالقىلانىپ جاتىر. تٷركٸستاندى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني-مەدەني ورتالىعى جەنە تۋريزمٸ دامىعان قالاعا اينالدىرۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. تاياۋدا وبلىس ورتالىعىندا القالى جيىن ٶتتٸ. وعان وبلىس ەكٸمٸ مەن بەلگٸلٸ سەۋلەتشٸلەر مەن تاريحشىلار, ارحەولوگتار, سۋرەتشٸلەر مەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ قاتىسىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
باسقوسۋدا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆ قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان كيەلٸ شاھاردىڭ جاڭا قازاق تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار ەكەنٸنە, كەلەشەكتە ەلەمنٸڭ تۋريزمگە تارتىمدى قالالارىنىڭ بٸرٸنە اينالاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ. ەلباسى تاپسىرماسىنا سەيكەس, تٷركٸستاندى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني-مەدەني ورتالىعىنا اينالدىرۋ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتقانىن مەلٸمدەدٸ.
ٶڭٸر باسشىسى بۇدان بٶلەك حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ياساۋي مۋزەيٸن سالۋ جوسپاردا بار ەكەنٸن ايتتى. بۇل مۋزەي ەلەم تۋريستەرٸن قىزىقتىراتىن ەرٸ تاريحتان سىر شەرتەتٸن عاجاپ ورتالىق بولادى دەپ كٷتٸلۋدە. سونىمەن قاتار, ەلباسى تاپسىرماسىنا سەيكەس, ەربٸر وبلىس پەن قالا تٷركٸستانعا بٸر-بٸر نىساننان سالىپ بەرەدٸ. مەسەلەن, استانا قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ە.يسەكەشوۆ «استانا» ساياباعىن سالۋ جٶنٸندە ۇسىنىس بٸلدٸرٸپ ٷلگەرٸپتٸ.
جوبا بويىنشا الداعى ۋاقىتتا 99,6 گەكتار اۋماقتا تٷرلٸ عيماراتتار سالىنادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە تٷركييا تاراپىنان سالىنعان مەشٸتتٸڭ وڭتٷستٸك شىعىس بەتٸندەگٸ 61,8 گەكتار جەر اۋماعىنا «ەتونوساياباق» سالۋ كٶزدەلسە, ەكٸنشٸ كەزەڭدە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ قارسى بەتٸندەگٸ 12,3 گەكتار جەر اۋماعىندا «تٷركسوي» ۇيىمىنا مٷشە ەلدەردٸڭ مەدەني وشاقتارى مەن سول ەلدەردٸڭ تاريحىن سيپاتتايتىن نىسانداردىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلمەك. بۇل رەتتە مەدەني وشاقتارىن سالۋعا تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر دە ٷلەس قوسادى دەگەن بولجام بار. ال ٷشٸنشٸ كەزەڭ بويىنشا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ 88,7 گەكتار اۋماعىنداعى بەكٸنٸس قورعانى مەن ارباتى جەنە ونىڭ بويىنداعى عيماراتتار جاڭعىرتىلماق. مۇنىڭ بەرٸ ەزٸرشە, جوبا عانا. بارلىق جۇمىستار باس جوسپار بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن باستالماق. بٷگٸندە باس جوسپارعا حالىقارالىق كونكۋرس جارييالاندى.
تٷركٸستانداعى كەلەلٸ كەلەستە ە.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان بايتاناەۆ قۇرىلىس جٷرگٸزٸلگەندە كٶپ ەسكەرتكٸشتەر مەن تاريحي ورىندارعا زييانى تيمەسە ەكەن دەگەن تٸلەگٸن جەتكٸزدٸ. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسور, اكادەميك ساتتار مەجيتوۆ تٷركٸستاننىڭ مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى ورتالىق ەكەنٸنە توقتالدى. تٷركٸستاندا تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك مول ەكەنٸن ايتتى. ەدەبيەت سىنشىسى, جازۋشى قۇلبەك ەرگٶبەك «تٷركٸستاندا سالىناتىن مۋزەي حالىقارالىق تالاپقا ساي بولۋى تيٸس. ونى كەسەنەنٸڭ ماڭىنا بايلاپ قويۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ارنايى جەر بٶلٸپ, كٷللٸ ەلەم جۇرتشىلىعى تامساناتىن ورىنعا اينالدىرۋعا بولادى» دەدٸ. سونىمەن قاتار, شاھاردا اۋىز سۋ مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەكتٸگٸن دا اتاپ ٶتتٸ. قر قۇرمەتتٸ سەۋلەتشٸسٸ عابيت سادىرباەۆ تٷركٸستان قازاق قولٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ ورتالىعىنا اينالاتىنىنا, قازاق جاستارىنا جالىن بەرەتٸن شاھار بولاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانگەلدٸ ەبجانوۆ ٶز سٶزٸندە «تٷركٸستاندى ساكرالدى قالا رەتٸندە دامىتۋىمىز كەرەك. بۇل تۋريستەردٸ تارتۋعا دا جاقسى. ەكٸنشٸدەن, تٷركٸستان تۋرالى جازبالار مەن مەلٸمەتتەردٸ تٷگەل جيناپ, زەرتتەگەن جٶن. ٷشٸنشٸدەن, قالا دامۋى ٷشٸن جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ قولعا الۋ قاجەت. مەسەلەن, تٷركٸستاندا ماقتا بار. نەگە كيٸم توقۋ ٸسٸن دامىتىپ, حالىقارالىق برەندكە اينالدىرماسقا? تٶرتٸنشٸدەن, بٸر وبلىسقا جالعىز ۋنيۆەرسيتەت ازدىق ەتەدٸ. جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلسا, عىلىم داميتىن ەدٸ» دەگەن ويىن جەتكٸزدٸ. وبلىس ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆقا ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ون بەسٸنشٸ عاسىردا سالىنعان كٶشٸرمەسٸن سالتاناتتى تٷردە تاپسىردى.
كارتانىڭ تاريحى تۋرالى ح.ەبجانوۆ «بۇل كارتانى بەيجٸڭ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى لين مەيتسۋن سىيعا تارتقان. تٷپنۇسقاسى گونكونگ بانكٸندە ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ قۇنى – 20 ميلليون اقش دوللارى. قىتاي پروفەسسورى ٶزٸندەگٸ ەكٸ كٶشٸرمەنٸڭ بٸرەۋٸن بٸزگە سىيلادى. كارتادا ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ٸرٸ قالالار مەن ٶزەندەر بەلگٸلەنگەن. ٸشٸندە تٷركٸستان قالاسى دا بار. بولاشاقتا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تٷركٸستاندا ٷلكەن مۋزەي سالىناتىنىن ەستٸدٸم. سوندىقتان وسى اسا قۇندى جەدٸگەردٸ تٷركٸستانداعى مۋزەيگە تاپسىرۋدى جٶن دەپ تاپتىم», – دەدٸ.
پروفەسسوردىڭ سىيلىعىنا ريزا بولعان جانسەيٸت تٷيمەباەۆ بۇل كارتا جاڭا مۇراجايدىڭ تٶرٸندە تۇراتىنىن, تٷركٸستان قالاسى تۋرالى جەدٸگەرلەر مەن ارحەولوگييالىق بايلىقتاردى ٸزدەۋ, جيناۋ جۇمىستارىنا اتسالىساتىنىن جەتكٸزدٸ. سونداي-اق, ٶڭٸر باسشىسى عالىمدار مەن ارحەولوگتارعا, تاريحشىلار مەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە ناقتى ۇسىنىستاردى عانا جازباشا كٷيدە تاپسىرۋ جٶنٸندە ٶتٸنٸش بٸلدٸردٸ.
تٷركٸستانداعى كەڭەسكە قاتىسۋشىلار وسى كٷنٸ وتىرار اۋدانىنداعى «وتىرارتٶبە» قالاشىعىنا باردى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ماڭدا ساياحاتشىلارعا قولايلى جاعداي جاسالماق.
– وتىرار قالاشىعىنا كەلە جاتقاندا بٸرنەشە تٶبەلەر بار. ولاردىڭ بەرٸنە زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. كەزٸندە وتىرار ٷلكەن قالا بولسا, سونىڭ اينالاسىنداعى اۋىلدار وعان قىزمەت جاساعان. مىسالى, «التىنتٶبە» دەگەن جەردە وسى شاھارعا قاجەتتٸ تيىنداردى, اقشالاردى, ەيەلدەرگە ەشەكەي بۇيىمدارىن باسقان. ودان كەيٸن «جامان تٶبە» دەگەن جەردە مالدى سويىپ ەتٸن جٸبەرٸپ وتىرعان. «شاقتى تٶبە» دەيدٸ. وندا پىشاقتاردى قايراعان. ياعني, اگلومەراتسييا سول كەزدە بولعان. قازٸر كٶنە قالاشىقتى دامىتۋعا وبلىس قازىناسىنان قارجى بٶلٸنٸپ جاتىر. سەبەبٸ, مۇندا كەلەتٸن تۋريستەرگە تيٸستٸ جاعداي جاسالۋ كەرەك. نەگٸزٸنەن, بۇل ايماق كەلەشەكتە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي ٸسپەتتەس كەلبەتكە يە بولۋى كەرەك, – دەدٸ ج.تٷيمەباەۆ.
الداعى ۋاقىتتا وتىرارداعى تاريحي ورىندار تٷركٸستانمەن بٸرگە دامىپ, ينفراقۇرىلىمى كٷشەيمەك. وسى ارقىلى اۋداننىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸ ارتىپ, ەكونوميكاسى كٶتەرٸلەدٸ دەگەن سەنٸم بار. سەبەبٸ, تٷركٸستاننىڭ دامۋى – تۇتاس ٶڭٸردٸڭ دامۋى!
عابيت ساپاربەكوۆ, تٷركٸستان وبلىسى.
سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن س.مىرزاليەۆ.
