ناعاشىبەك قاپالبەكۇلى, جازۋشى, يۋنەسكو مەدەنيەتتەردٸ جاقىنداستىرۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ:
«تٷركٸستاندى تٷلەتۋ – «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنىڭ بٸر پاراسى»
تٷركٸستان – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعى. قازاقستاننىڭ تاريحي تۋريزم وشاعى سانالاتىن تٷركٸستاننىڭ تۋريستەردٸ تارتۋعا ەلەۋەتٸ زور. تەك قانا تاريحي تۋريزم اياسىندا عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك مەدەني, ساياحاتتاۋ ماقساتىندا ەتنوتۋريزم اياسىندا تۋريستەردٸ تارتا الادى. تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحي-مەدەني تۋريزمٸنٸڭ دامۋىنا ٷكٸمەت مەيلٸنشە مول نازار اۋدارا باستادى. بۇل دەگەنٸمٸز – تۋريزم ارقىلى تەك تابىس الىپ كەلۋ عانا ەمەس, تٷركٸستانداي كيەلٸ جەردٸ ەلەمگە تانىتىپ, پاش ەتۋ ەمەس پە?!
وسىدان ەكٸ جىل الدىن, تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعى مەرتەبەسٸن العان بولسا, بٷگٸندەرٸ جاڭاشا كەلبەتتە, جاڭاشا ناقىشتا كەربەزدەنٸپ كەلەدٸ. ەندٸگٸ باستى مٸندەت – تٷركٸستاندى ٶزٸنٸڭ تاريحي ورنىنا سەيكەس بيٸككە كٶتەرۋ. كيەلٸ شاھاردىڭ بولاشاقتا حالىقارالىق تۋريستٸك ورىنعا اينالدىرۋ ٷشٸن جاڭادان قوناقٷيلەر, باسسەيندەر, سۋبۇرقاقتار سالۋ, جولداردى تٷزەتۋ, ايماقتى كٶگالداندىرۋ, ورتا جەنە كٸشٸ كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ, تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن تۇرعىزۋ, ساياباقتاردى كٶركەيتۋ, ونىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ ٷشٸن كٶپتەگەن شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. اتا-بابادان ميراس بولىپ قالعان ۇلتتىق قولٶنەردٸ جاڭعىرتىپ, ونى جاڭا سەۋلەت ٶنەرٸمەن ۇشتاستىرىپ, ٷندەستٸرٸمٸز كەرەك. جاڭادان سالىناتىن عيماراتتار, سپورتتىق ساۋىقتىرۋ كەشەندەرٸ, زەۋلٸم مەدەنيەت ورتالىقتارى, تۇرعىن ٷيلەر, ەكٸمشٸلٸك-ٸسكەرلٸك ورتالىق جەنە كٸتاپحانا كەشەندەرٸ دە قالا كەلبەتٸنە ەرەكشٸ كٶرٸك سىيلاپ, تاڭعاجايىپ تٷركٸستاننىڭ كٶركٸ كٶز الدىمىزدا جاڭاراتىنىنا شٷبە جوق.
كەشەگٸ ايداي ەلەمگە ەيگٸلٸ بولعان ەلوردامىزدان كەيٸن بٷگٸنگٸ تٷركٸستانعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ − ۇلت كەلەشەگٸ الدىنا قويىلىپ وتىرعان ٷلكەن مەجە دەپ سانايمىن. تٷپتەپ كەلگەندە, وسى ايتىپ وتىرعان تٷركٸستان قالاسى بەرٸسٸ قازاقتىڭ, ارىسى كٷللٸ تٷركٸنٸڭ قايتا ٶرلەۋٸنٸڭ, قايتا دەۋٸرلەۋٸنٸڭ, قايتا جاڭعىرۋىنىڭ ايقىن مىسالى دەسە دە بولادى. سەبەبٸ, حالىقتى وياتۋ ٷشٸن, تاريحتى وياتۋ كەرەك. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ٷشٸن جىل سايىن تەرەڭنەن قوزعاپ ماقالا جازۋى, ۇلتتىق رۋحتىڭ, تاريحي سانانىڭ قوزعالۋىنا ەرەكشە رٶل وينايتىن تٷركٸستاندى تٷلەتۋدٸ ماقسات تۇتۋى – «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنىڭ بٸر پاراسى دەپ تٷسٸنەمٸز.
قۇلاحمەت بايجٸگٸتوۆ, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ بوتانيكالىق باق ديرەكتورى, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
«تٷركٸستان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تۋريزمٸ دامىعان ٷلكەن رۋحاني ورتالىققا اينالۋعا قاۋقارلى»
كيەلٸ تٷركٸستان قالاسىنىڭ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعانىنا بٷكٸل ەل بولىپ قۋاندىق دەسەم ارتىق ايتپاعاندىق بولار. كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىن بٸر ورتالىققا ۇيىستىراتىن تٷركٸستان اتاۋى قاشان دا كيەلٸ ۇعىم ەكەنٸن ۇمىتپاعان لەزٸم. بٷگٸندە ٶڭٸر قارقىندى دامۋدىڭ داڭعىلىنا تٷسٸپ, وبلىس ورتالىعى جاڭا كەيٸپكە ەنٸپ كەلەدٸ. كەلەشەكتە تٷركٸستان قالاسىنىڭ بٸر عانا بٸزدٸڭ ەلگە ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸ حالىقتارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن, قازاقتىڭ كٶنە تاريحىن ەلەم جۇرتشىلىعىنا تانىتاتىن, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تۋريزمٸ دامىعان ٷلكەن رۋحاني ورتالىق بولارىنا سەنٸمٸم مول.
ەلٸمٸزدەگٸ حالىق سانى كٶپ ٶڭٸردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىن تٷركٸستاننىڭ دەموگرافييالىق ٶسٸم كٶرسەتكٸشٸ دە جوعارى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. 2020 جىلداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى دا كٶڭٸل كٶنشٸتەدٸ. وبلىستا 168,7 ملرد تەڭگەنٸڭ ٶنەركەسٸپ ٶنٸمٸ ٶندٸرٸلٸپ, ناقتى كٶلەم يندەكسٸ ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 109,1 %-دى قۇراعان. تارتىلعان ينۆەستيتسييا 160 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە بولىپ وتىر. بۇل دەگەنٸڭٸز ارتىلعان سەنٸم مەن ٷكٸلەگەن ٷمٸتتٸڭ زور ەكەنٸن اڭعارتسا كەرەك-تٸ.
وبلىستىڭ دامۋ داڭعىلىنداعى نەگٸزگٸ درايۆەرٸ بولىپ سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ايتارلىقتاي ٶزگەشەلٸكتەر بار. بيىلعى كٷنٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ 110,0 ملرد تەڭگەنٸ قۇراپ, ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 2,5%-عا ارتقان. ونىڭ ٸشٸندە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى – 18,3 ملرد تەڭگەنٸ (100,0%) قۇراسا, مال شارۋاشىلىعى 90,8 ملرد تەڭگەنٸ ياعني 102,8%-دى قۇراپ وتىر. ٶڭٸردە 71,1 مىڭ توننا ەت (تٸرٸدەي سالماقتا), 221,1 مىڭ توننا سٷت, 65,2 ملن دانا جۇمىرتقا ٶندٸرٸلگەن. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتارداعى كٶرسەتكٸش بولىپ سانالادى. جالپى, وبلىس رەتٸندە قۇرىلعالى بەرٸ ەگٸس كٶلەمٸ 12 مىڭ گەكتارعا ارتقان. بۇل اتالمىش كٶرسەتكٸشتەر وسى مەجەمەن توقتالىپ قالادى دەگەن سٶز ەمەس. الداعى ۋاقىتتا دا ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ مەن دامۋىنا سەپتەسەتٸن تالاي باستامالار كٶتەرٸلەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن.
ايتىلار سٶز بەن جەتكٸزەر پٸكٸر شەكسٸز. ەڭ باستىسى, تەكتٸلٸكتٸڭ تٶرٸنە اينالعان تٷركٸستاننىڭ گٷلدەنۋٸ – بارشامىزعا ورتاق ەكەنٸن كٶكٸرەك كٷمبەزٸمٸزبەن سەزٸنە بٸلەيٸك.
قورىتا ايتقاندا, تٷركٸستان تۋرالى شەرحان مۇرتازانىڭ سٶزٸمەن تارقاتساق, «ەر ەلدٸڭ, ەگەر ول ٶز تاريحىن, ٶز مەدەنيەتٸن, ٶز نامىسىن باعالاي بٸلەتٸن ەل بولسا, پٸر تۇتاتىن بٸر مەكەنٸ بولادى. مىسالى, ول ٶزبەكتەردە – سامارقان, بۇحارا. ورىستاردا – سۋزدال, ۆلاديمير. يراندا – ماشحات. ال, بٸز, قازاقتار ٷشٸن سونداي رۋحاني الىپ – تٷركٸستان» دەيدٸ. راسىندا دا بٷكٸل قازاق, تٸپتٸ تٷركٸ ەلەمٸ, يٸسٸ مۇسىلمان قاۋىمى تەۋ ەتەتٸن تٷركٸستاننىڭ تىڭنان تٷرەن سالاتىن كەزٸ دە كەلدٸ دەپ سانايمىز. ٶيتكەنٸ ول – تٷركٸ جۇرتىنىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸن بايلانىستىراتىن رۋحاني ٷندەستٸك ٸسپەتتەس.
ەزٸرلەگەن, تيمۋر اتاباەۆ
