(ٸ باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىنىڭ ٶتكەنٸنە 90 جىل بولدى)
ەڭ العاشقى باكۋدە ٶتكەن تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىنا قازاقستان دەلەگاتسيياسىن بايتۇرسىن احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاپ كەلدٸ (كازاح, پرەد. اك. تسەنترا, ورگ. كوميسسييا, كىزىل-وردا), ونىڭ ٸشٸندە ەزيز باي-سەيدۋلي (كازاح, چل. اك. تسەنترا, كازاكيستان (سويۋز رابپر.), كىزىل-وردا), يلدەس وماروۆ (كازاح, سوتر. اك. تسەنترا, كازاكيستان (نكپ), كىزىل-وردا), نەزٸر تٶرەقۇلوۆ (كازاح, جۋرناليست, ورگ. كوميسسييا, موسكۆا), ي.وماروۆ (قازاق), بٸلەل سٷلەەۆ (كازاح, ۋچيتەل, كازاكيستان (نكپ), كىزىل-وردا) سيياقتى تانىمال ادامدار بولدى.
[caption id="attachment_16204" align="alignright" width="272"]
الماز ٷلۆي (بينناتوۆا), پروفەسسور دوكتور,
ەزٸربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى
نيزامي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتى,
تٷركٸ حالىقتارى ەدەبيەتٸ بٶلٸمٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ, اقىن, ەدەبيەتتانۋشى
بايتۇرسىن احمەد بايتۋرسۋنوۆيچ (احمەت بايتۇرسىنۇلى) جولداس, 1926 جىلى 2 ناۋرىزداعى بٸرٸنشٸ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايى ساپارىندا «قازاق تەرمينولوگيياسىنىڭ پرينتسيپتەرٸ» اتتى بايانداما جاسادى. جۇمىس بارىسىندا «Əلٸپپە جەنە گرافيكا جٷيەسٸن بٸر ٸزگە تٷسٸرۋ مەسەلەسٸ تۋرالى» دەپ اتالاتىن تەزيسٸن دە قوستى. سونىمەن قاتار قۇرىلتايدىڭ تەماتيكالىق وتىرىستارىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ٶز پٸكٸرٸن ايتىپ, جارىسسٶزدەرگە قاتىسىپ وتىردى.
I باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىنان كەيٸن, 1927 جىلى قىرىمدا, 1928 جىلى سامارقاندتا, 1930 جىلى الماتىداعى عىلىمي كونفەرەنتسييا, 1932 جىلدان باستاپ ٶتٸپ تۇرعان تٷركٸ تٸلدەرٸ كونگرەستەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە 1976 جىلى الماتىدا, 1980 جىلى تاشكەنتتە, 1988 جىلى اشحاباتتا ٶتكەن كەڭەستٸك تٷركٸتانۋ كونگرەستەرٸ, I باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىنىڭ ٸزباسارى بولدى, سول بٸر قۇرىلتايدىڭ ميراسقورى بولۋعا تالپىنىس كٶرسەتتٸ.
*****
1926 جىلعى I باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايى ەدەبي-مەدەني مازمۇندى بولسا دا, ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە باسىبايلى ساياسي وقيعا بولىپ تانىلادى. قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋشى تاراپتاردىڭ دا ٶز دٸتتەگەندەرٸ, ٶزٸندٸك ماقساتتارى دا بولعاندىعى انىق. ال قاتىسۋشى تاراپتار كٸمدەر ەدٸ: يمپەرييالىق ٷرەي تاراتا باستاعان كەڭەس سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى جەنە جاڭاشىل ٶمٸر مەن تىڭ جول تاڭداۋعا تالپىنعان تٷركٸ حالىقتارى, باۋىرلاس ەلدەردٸڭ وداعى كٷن تەرتٸبٸندە ەدٸ.
I باكۋ قۇرىلتايى كەڭەس شينەلٸن كيٸپ, ستالين قىلىشىن قولىنا العان ورىس يمپەريياسى زامانىنا تۇسپا-تۇس كەلدٸ. بۇل – تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باستان كەشٸرگەن تاريحتاعى ەڭ زۇلماتتى دا اۋىر, زور جىلدارى ەدٸ. وسى الاپاتتىڭ سوڭى ودان اسقان الاپات وقيعا – اشتىق پەن رەپرەسسيياعا ۇلاسىپ, تٷركٸ حالىقتارىن ەسەڭگٸرەتٸپ تاستاعانى بەلگٸلٸ. تاريحي قۇرىلتاي قۇجاتتارى وسى وقيعا تٸزبەكتەرٸن وقىپ بٸلۋٸمٸزگە, سوتسياليستٸك رەاليزم دەپ اتالاتىن ساياسي ٷدەرٸستٸ پايىمداۋىمىزعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ
اتالمىش قۇرىلتايدى يمپەرييالىق پيعىلدى ساياساتكەرلەر ٶزٸنە جاسالىپ جاتقان قاسكٶيلٸكتەي كٶردٸ, پەندەشٸلٸك قىزعانىش تا قىلاڭ بەردٸ, ەندٸ قۇرىلىپ جاتقان كەڭەستەر وداعىنىڭ تٷپ تامىرىن سلاۆيان تەكتەس حالىقتار قۇرايتىندىعىن جەلەۋ ەتٸپ, ورىستىق-سلاۆياندىق گەگومونييانى نەگٸزگٸ ساياسي باعىت ەتٸپ تاڭدادى. بۇل جولدا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ زييالى قاۋىمى قاسقايىپ قارسى تۇردى. تٷركٸ زييالى قاۋىمىن اقىل-پاراساتپەن جەڭە المايتىندىعىن سەزٸپ, ەرتٷرلٸ سارىنداعى مەدەنيەت پەن ٶنەردٸ, تٸل مەن ەدەبيەتتٸ قامتىعان پەتۋەسٸز رەفورمالاردى باستاپ كەتتٸ. ارتى جاپپاي قىرعىن مەن مەڭگٷرتتەلۋگە الىپ كەلگەن ساياساتتىڭ اتى «ستالينيزم» ەدٸ.
باسقا بٸر تاراپتان, تەۋەلسٸزدٸگٸنە ەكٸ-اق جىل تولعان جاس تٷركييا رەسپۋبليكاسى تٷرٸك حالقىمەن قوسا بارلىق تٷركٸ جۇرتىن قامتيتىن تٸلگە, ەلٸپبيگە, مەدەنيەت پەن ساياساتقا بايلانىستى جاڭا كونتسەپتسييا, جاڭا باعىت-باعدار دايىنداۋ ٷستٸندە ەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە جەر-جەردەگٸ تٷركٸتانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ ٷلكەن بٸر جيىن, قۇرىلتاي ٶتكٸزبەك ويلارى بار ەدٸ. الايدا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزە كەلە ٸ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىن ەزٸربايجاننىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا ٶتكٸزۋ مەمٸلەسٸ «مەنمۇندالاي» باستادى. سونىمەن ول كٷن دە كەلٸپ جەتتٸ: 1926 جىلدىڭ 26-شى اقپانى مەن 6-شى ناۋرىز كٷنٸ ارالىعىندا تٷركٸتانۋشىلاردىڭ بٸرٸنشٸ باكۋ قۇرىلتايى شاقىرىلاتىن بولدى.
قۇرىلتاي دەلەگاتتارىنىڭ جالپى سانى 131 بولىپ, ولاردىڭ 93-ٸ تٷركٸ حالىقتارىنان بولسا, قالعان 38-ٸ باسقا جۇرت ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. بارلىعى – 17 وتىرىس/جينالىس بولىپ ٶتتٸ. مۇندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحىنا, تٸلٸنە, ەتنوگەنەزٸنە, ەتنوگرافيياسىنا بايلانىستى 38 بايانداما تىڭدالدى.
تٷركٸ تٸلٸنٸڭ 7 كەلەلٸ مەسەلەسٸ رەتٸندە مىنا تاقىرىپتارعا نازار سالدى:
1.Əلٸپپە مەسەلەسٸ;
2. ەملە-ورفوگرافييا پروبلەماسى;
3.Teرمين مەسەلەسٸ;
- ەدٸستەمەلٸك-مەتوديكالىق پروبلەمالار;
- تۋىستاس جەنە كٶرشٸلەس تٸلدەردٸڭ سالىستىرمالى زەرتتەلۋٸ جەنە ينتەرفەرەنتسييالىق پروبلەمالارى;
- تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ ەدەبي تٸل پروبلەمالارى, تٷركٸ تٸلدەرٸنە ورتاق بٸر ەدەبي تاڭداۋ مەسەلەسٸ;
- «ۇلى تٸل (جالپىتٷركٸلٸك) تەوريياسى» مەن تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ تاريحي (تاريحيلىق) پروبلەمالارى.
قۇرىلتاي جۇمىسىنا باستان-اياق قاتىسىپ جٷرگەندەردٸڭ بٸرٸ – بەكٸر چوبانزادە بولدى. قۇرىلتايدىڭ باستان-اياق بارلىق قۇجاتتىق جۇمىسى وسى كٸسٸنٸڭ قولىنان ٶتتٸ دەپ اتاپ ٶتسەك, قاتەلەسپەسپٸز.
قۇرىلتايدا اتاقتى عالىم-تٷركولوگتاردان باستاپ, ەرتٷرلٸ شەندەگٸ شەنەۋنٸكتەر دە قالىس قالمادى: تانىمال تٷركٸتانۋشى ەلي بەي حٷسەيٸنزادە, اتاقتى تەوريك-عالىم ن.مارر, كەڭەس يدەولوگيياسىنىڭ قولشوقپارى ا.ۆ.لۋناچارسكيي سيياقتى تانىمال كٸسٸلەر پرەزيديۋم مٷشەلەرٸ بولىپ سايلاندى. قۇرىلتايدى يسمايل بەي گاسپىرالى مەن ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچ رادلوۆتىڭ (Fridrix Vilhelm) قۇرمەتٸنە اتاۋ شەشٸمٸ قابىلداندى.
I باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايىنىڭ قۇرمەتتٸ قوناقتارى رەتٸندە اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمدار مەن تٷركٸتانۋشىلار ٶز سەن-سالتاناتىمەن ورىن الىپ جاتتى: ف.كٶپرٷلٷزادە, A.E.Kرىمسكيي, ن.ن.پوپپەن, ل.ليگەتين, ن.Aشمارين, سونداي-اق T.Meنزەل (نەمٸس), ۆ.رابەدولد (نەمٸس), ي.Meسساروش (ۆەنگر), ي.Oماروۆ (قازاق), X.Oشايەۆ (چەشەن), زيفەلت-سيمۋمياكي (ەستون), M.پ.پاۆلوۆيچ (ەۆرەي), M.پ.پەتروۆ (چۋۆاش), ش.راحيمين (ٶزبەك), ي.سابرين (ٶزبەك), ق.س. قۇبايدۋللين جەنە ق.E.سادين (تاتار), Xaليد سايد Xocaيەۆ (ٶزبەك), Ə.جانىباەۆ (نوعاي), ب.س.سۋلەەۆ (قازاق), ش.Maناتوۆ (باشقۇرت), M.ناديم (قىرىم تاتارى), ن.ق.Kaتانوۆ (حاكاس), د.Koركمازوۆ (قۇمىق), X.K.Koسىەۆ (قالماق), ز.K.Maلساتوۆ (ينگۋش), ۆ.ب.Toماشەۆسكيي (ورىس). اتالمىش قۇرامنان-اق قۇرىلتايدىڭ قانداي جوعارى دەڭگەيدە ٶتكەندٸگٸن جەنە قانداي الىپ اۋماقتى قامتىعانىن پايىمداي الامىز.
باكۋدە ٶتكەن قۇرىلتايدىڭ ۆيدەونۇسقاسى
https://www.youtube.com/watch?v=6iTDyjSdULw
************************
قۇرىلتايدىڭ سوڭعى كٷندەرٸندە ٶزبەك اقىنى ەليشەر ناۋايدٸڭ تۆورچەستۆوسى مەن شىعارمالارىنا بايلانىستى سالتاناتتى جيىن بولىپ, ە.ناۋايدٸڭ «ۆاقفييە», «مٷنشەات» كٸتاپتارىنىڭ, ن.بايقارانىڭ «مير ەليشەر ناۋاي» اتتى ماقالالار انتالوگيياسى مەن «ديۆان» اتتى شىعارماسىنىڭ تۇساۋكەسەر رەسٸمٸ ٶتتٸ.
1926 جىلى I باكۋ تٷركٸتانۋ قۇرىلتايى ە.ناۋايدىڭ 500 جىلدىق مەرەيتويى داتاسىنا ساي كەلٸپ, قۇرامى 10 كٸسٸدەن تۇراتىن مەرەيتوي كوميسسيياسى قۇرىلدى. العاشقى كٷنٸ, ياعني 26 اقپان, 1926 جىلى I قۇرىلتاي اياسىندا «Əليشەر ناۋاي – 500» اتتى سالتاناتتى مەرەيتويلىق كەش ۇيىمداستىرىلدى. ەلبەتتە, بۇعان دەيٸن دە باكۋدە وسى مەرەيتويعا بايلانىستى باسقا ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلعان ەدٸ.
ٶز جۇمىسىن 1919 جىلدان باستايتىن «كوممۋنيست» گازەتٸندە تانىمال جازۋشىلار مەن اقىنداردىڭ ماقالالارى جارييالانا باستادى. ونىڭ ٸشٸندە, يسمايل حيكمەت, Əلي نازىم, Mيرزا Mۇقسىن يبراگيمدەر دە بار ەدٸ. اتالمىش جارييالانىمداردىڭ قاتارىندا ب.چوبانزادەنٸڭ دە 1926 جىلى 4 ناۋرىزدا جارىق كٶرگەن «ناۋاي – تٸلشٸ-لينگۆيست» اتتى ماقالاسى بولدى. سونداي-اق, چوبانزادەنٸڭ ناۋايگە بايلانىستى «ناۋايدٸڭ تٸلٸ جەنە لينگۆيستيكالىق عىلىمى تۋرالى» اتتى جەنە «ناۋاي – تٸلشٸ» اتتى ەكٸ ماقالاسى قولىمىزعا تٷستٸ.
ب.چوبانزادەنٸڭ «كوممۋنيست» گازەتٸندە جارييالانعان ماقالالارى وقىرماندار تاراپىنان ٷلكەن ىقىلاسپەن قابىلداندى, «ناۋاي – تٸلشٸ» اتتى ماقالاسىندا ناۋايدٸ ٷلكەن تٸلشٸ-لينگۆيست رەتٸندە تانىتادى. «قالا تٸلٸ بولماعان تٷركٸلەردە ەدەبي تٸلدٸڭ بولماۋى دا مٷمكٸن ەدٸ» دەگەن ۋەج ايتادى. «ناۋاي شىعارمالارىنىڭ تٸلٸن قالا چينوۆنيكتەرٸنە تەليمٸز بە, ەلدە قارا حالىق, قالىڭ جۇرت «قولداندى ما», ول جاعى بٸزگە بەيمەلٸم, دەي كەلە, عالىم يسمايل حيكمەتتٸڭ كەيبٸر كٶزقاراستىرانا قايشى پٸكٸرلەر ايتادى.
تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ٸرٸ تٸلشٸ جەنە ەدەبيەتتانۋشى عالىمى باكير چوبانزادە ناۋايدٸڭ كلاسسيكالىق تٷركٸ ەدەبيەتٸ تاريحىندا ەلەۋلٸ ورىن الاتىندىعىن, اتالمىش تاقىرىپتىڭ كٷنٸمٸزدە ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ٶتەدٸ. بۇل رەتتە ناۋايدٸڭ پارسى ەدەبيەتٸ ىقپالىمەن جازعان «حامزە» اتتى شىعارماسىن «تٷركٸ تٸلٸنٸڭ دامۋىنا ٷلكەن ٷلەس قوسقان ەڭبەگٸ» دەپ باعالايدى. ماقالاسىن بىلاي جالعاستىرادى: «تٷركٸ تٸلٸنٸڭ تٶرت پٸرٸ بار, ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ, «ديۆان-ي لۇعاتي-ت تٷرك» اۆتورى ماحمۇد قاشقاري, ەكٸنشٸسٸ, «عاريبنامە», اۆتورى شەيح اشىق پاشا جەنە ٷشٸنشٸسٸ ناۋاي بولسا, تٶرتٸنشٸسٸ دە «مەسيرە ٷل-ٷلٷم», اۆتورى بەرعامالى قابيري دەپ اتاپ ٶتەدٸ. وسىلاردىڭ ٸشٸندە ەليشەر ناۋايدٸڭ ورنى ەرەكشە. ول – ورتا ازييا تٷركٸلەرٸ اراسىنان شىققان اسا دارىندى عالىم, فيلوسوف جەنە اقىن. 11 عاسىردا ماحمۇد قاشقاري «قالادا فارس تٸلٸ, دالادا تٷركٸ تٸلٸ قولدانىلادى» دەپ كەتسە, ناۋايدٸڭ شىعارمالارىنان وسى ايتقان سٶزدەردٸڭ شىندىققا جاقىن ەكەندٸگٸن اڭعارا الامىز. ال ونىڭ شىعارمالارى, بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزگە دەلەل دەي كەلە, ماحمۇد قاشقاري دەۋٸرٸنەن كەيٸن, ناۋاي دەۋٸرٸ باستالادى» دەپ قورىتىندىلايدى. ب.چوبانزادە وسى سٶزدەرٸن ايتىپ وتىرىپ, تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ تاريحي دامۋ حرونولوگيياسىن جاساعانداي بولادى.
II تٷركٸتانۋ قۇرىلتايى 1927 جىلى قىرىمدا, ال III-سٸ 1928 جىلى سامارقاندتا ٶتۋٸ تۋرالى ورتاق شەشٸمنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ دە, ەلبەتتە ناۋايدٸڭ 500 جىلدىق مەرەيتويى بولاتىن. الايدا, كەيٸنٸرەك بەلگٸلٸ بولاتىندىعىنداي جوسپارلانعان ٸٸ-شٸ دە, ٸٸٸ-شٸ قۇرىلتاي دا شاقىرىلماي, سىيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ تۇرالاپ قالدى (جوعارىداعى ەپيگرافتا كٶرسەتكەنٸمٸزدەي اتاقتى ٸ قۇرىلتايدان كەيٸنگٸ باسقوسۋلار قاتارداعى كونفەرەنتسييا دەرەجەسٸندەگٸ جيىندار ەكەندٸگٸ شىندىق). سەبەبٸ, قۇرىلتايدىڭ سوڭىنان ٸلە-شالا كەلگەن ەلەۋمەتتٸك دٷربەلەڭ مەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ بەتكە ۇستار عالىمدارى مەن زييالى قاۋىمىن اجال قۇشاعىنا يتەرمەلەپ, ٶلٸم مەن ٶمٸر ارسىنداعى ارپالىس زامانعا ۇلاستىردى دا جٸبەردٸ. قايسىبٸرٸ جازىقسىز وققا ۇشسا, قايسىبٸرەۋلەرٸ سٸبٸرگە ايداۋعا كەتە باردى.
قازاق تٸلٸنە اۋدارعان ەرعالي ەسبوسىنوۆ
