تٷرگەش قاعاناتى
جەتٸسۋ مەن شىعىس قازاقستان جۋجان مەملەكەتتٸڭ شەت ايماقتارى بولاتىن. وسى ايماقتاردا ورنالىسقان تايپالار - تەلە - 492 ج. جۋجاندارعا قارسى شىعىپ, تەۋەلسٸزدٸك مەملەكەت قۇرادى. دەگەنمەن دە, 516 ج. جۋجاندار جاڭا قۇرىلعان مەملەكەتتٸ تاعى دا ٶزدەرٸنە باعىندىرادى. 545 ج. تەلە تايپانىڭ اشينا رۋى جۋجاندارعا قارسى قٷرەستٸ باسقارادى. 551 ج. اشينا رۋىنىڭ باتىرى بۋمىن, قىتايمەن بٸرٸگٸپ, جۋجان مەملەكەتٸنٸڭ تالقاندايدى. سونىمەن, تٷركٸ تٸلدەس تايپالارىنىڭ ٸشٸننەن شىققان تەلە تايپاسى جەتٸسۋدا مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرىپ, كٶرشٸ مەكەندەردٸ ٶزٸنە باعىندىرۋ ٷشٸن ساياسات جٷرگٸزەدٸ. 1 مىڭجىلدىقتا ەۋرازييانىڭ ايماعىندا ەتنيكالىق ٶزگەرٸستەر بولادى. تٷركٸ تٸلدەس تايپالار باسىمدىق الدى.
"تٷرٸك" اتاۋىنىڭ تۇڭعىش رەت اتالۋى قىتاي شەجٸرەلەرٸندە كەزدەسەدٸ جەنە ول 542 جىلعا جاتادى. قىتايلار تٷرٸكتەردٸ سيۋننۋ-عۇندار دەپ اتاعان. ەرتە تٷركٸ مەملەكەتٸ - تٷركٸ قاعاناتى 552 جىلى قۇرىلدى. ونىڭ نەگٸزٸن سالعان - بۋمىن قاعان 553 جىلى قايتىس بولادى. ونىڭ مۇراگەرٸ - قارا-ىستىق-حان - بيلٸگٸ بٸر جىلعا تولماي, قايتىس بولادى. مۇقان-قاعان (553-572) بيلٸك قۇرعان جىلداردا تٷركٸ قاعاناتى ورتا ازييادا ساياسي ٷستەمدٸككە يە بولادى. ولار مانچجۋريياداعى قيدانداردى, ەنيسەيدەگٸ قىرعىزداردى باعىندىرادى, بۇلارعا سولتٷستٸك قىتاي الىم-سالىق تٶلەپ تۇرادى. 563-567جج. ەفتاليت پاتشالىپىن باسىپ الادى. مٸنە, وسىدان كەيٸن ولاردىڭ جەرٸ كاسپيي تەڭٸزٸنەن سولتٷستٸك ينديياعا دەيٸن جەنە شىعىس تٷركٸستانعا دەيٸن سوزىلىپ جاتقان.
باتىس تٷرٸك قاعاناتى تٷركٸلەر ورتا ازييانى جاۋلاپ العاننان كەيٸن جەرورتا تەڭٸزٸنە دەيٸن باراتىن جٸبەك جولىنا يەلٸك ەتتٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ جاۋلاپ الۋ جورىقتارىن جٷرگٸزۋدە يرانعا قارسى ۆيزانتييامەن وداقتاستى, 571 جىلى تٷرٸكتەردٸڭ ەسكەري قولباسشىسى ەستەمي سولتٷستٸك كاۆكازدى باسىپ الادى, سٶيتٸپ كەرچ تٷبەگٸنە (بوسپورعا) شىقتى. ونىڭ بالاسى تٷرٸكسانف كەرچتٸ باسىپ الىپ, 576 جىلى قىرىمعا شابۋىل جاسادى. بٸراق ەستەمي ٶلگەننەن كەيٸن 582-593 جىلدارى بيلٸك ٷشٸن قىرقىس باستالدى. ٶزارا قىرقىس پەن ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتار قاعاناتتى قاتتى ەلسٸرەتتٸ. كٷشەيٸپ العان يران 588 ج. گەرات تٷبٸندە تٷرٸكتەردٸ جەڭٸپ شىعادى. ۆيزانتييا 590 جىلى بوسپوردى قايتادان جاۋلاپ الادى. ٶزارا قىرقىستار, ەلەۋمەتتٸك قاراما-قايشىلىقتار قاعاناتتى ەلسٸرەتٸپ, ونىڭ 603 جىلى شىعىس جەنە باتىس تٷركٸ قاعاناتتارىنا بٶلٸنۋٸنە ەكەلدٸ.
شىعىس تٷركٸستاننان امۋداريياعا, ەدٸل ٶڭٸرٸ مەن تەرٸستٸك كاۆكاز دالالارىنا دەيٸنگٸ جەر قاعانات قاراۋىنا كٶشەدٸ. تٷركٸ مەملەكەتٸنٸڭ باسىندا - قاعان تۇراتىن, ونىڭ وڭ قولى (كٶمەكشٸسٸ) - "ياعبۋ" تيتۋلىمەن اتالاتىن. 568 ج. باستاپ تٷركٸ قاعاناتى 4 بولىسقا بٶلٸنەتٸن. قاعاننىڭ ورداسى (ستاۆكاسى) - التايدا بولعان. حالىق 3 ەلەۋمەتتٸك توپقا بٶلٸنگەن - بەكتەر, قارا-بۋدۋندار (جالپى حالىق), تاتىلار (قۇلدار). تٷرٸكتەرگە باعىناتىن تايپالاردىڭ بارلىعى - وعىز دەپ اتالاتىن. 581 ج. قىتايدا چجوۋ ديناستييانىڭ ورنىنا سۋي ديناستييا كەلگەننەن كەيٸن, جاڭا پاتشا تٷرٸكتەرمەن بارلىق ساۋدا قارىم-قانىستاردى ٷزدٸ. ەندٸ قىتايدان جٸبەك ماتالارى ورتا ازيياعا كەلمەيتٸڭ بولعاندىقتان, تٷرٸك قاعاندارىنىڭ ۇلى جيبەك جولىنداعى رولٸ ازايۋعا باستادى. توبو-حان قايتىس بولعاننان كەيٸن, تٷركٸ قاعاناتتا ٶزارا قىرقىس باستالادى.
سۋي ديناستييانىڭ پاتشالارى وسى ٸشكٸ ٶزگەرٸستەردٸ سەزٸپ, تٷركٸ قاعاناتتى ىدىراتۋعا, ەلسٸرەتۋگە تىرىسادى. وسى ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە, 602-603 جج. قاراي, تٷركٸ قاعاناتى ەكٸگە بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. 604 ج. باتىس تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قاعانى بولىپ تامان سايلاندى. ال شىعىس تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قاعانى بولىپ جانعار سايلاندى. تٷركەشتەر-باتىس تٷرٸك قاعاندىعىنداعى بەس ارىس ەل دۋلاتتىڭ بەلدٸ تايپاسى. تٷركەشتەر- ەجەلگٸ ٷيسٸن,دۋلات ۇلىسىنىڭ ۇرپاعى. شەجٸرە دەرەكتەرٸندە "سارى ٷيسٸن" دەپ اتالادى.تٷركەشتەر ٸلە مەن شۋ ٶزەنٸ ارالىعىندا, ٸلە الاتاۋىنان بالقاش كٶلٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸنە دەيٸنگٸ ٶڭٸردە كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن. بۇل ٶلكە مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى, قۇنارلى ٶرٸس-قونىس بولدى. سونىمەن قاتار وتىرىقشى ەگٸنشٸلٸك وشاعى, بٸرشاما كٶركەيگەن قالالارى بار باي ٶلكە ەدٸ. شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساۋدا-كەرۋەن جولىنىڭ وسى ٶڭٸردٸ باسىپ ٶتەتٸن باستى بٶلٸگٸ تٷركەشتەردٸڭ باقىلاۋىندا بولدى. بۇل جاعداي تٷركەشتەردٸڭ ەسكەري-ساياسي جٸنە شارۋشىلىق قۋاتىن ارتتىرا تٷستٸ.
باتىس Tٷرٸك قاعاناتىنداعى ٶزارا تارتىستار, جەتٸسۋدا ٶز ٷستەمدٸگٸن ورناتۋعا ۇمتىلعان قىتاي يمپەراتورلىق ەۋلەتٸنٸڭ ەسكەري- ساياسي ەرەكەتتەرٸ قاعان بيلٸگٸنٸن ەلسٸرەۋٸنە, سٶيتٸپ بٸرتە-بٸرتە تەك اتى عانا قالۋىنا كٶبٸنە-كٶپ سەبەپشٸ بولدى. «ون جەبە» قۇرامىنا كٸرگەن تايپالاردىڭ ەندٸ قاعان اتىنان ەمەس, ٶز تۋىن كٶتەرٸپ قيمىل جاساۋى جيٸلەي تٷستٸ. 694 جىلى تاققا وتىرعان اشينا تۋيتسزى تيبەتتٸكتەرمەن وداقتاسا وتىرىپ, شىعىستا قىتاي ەسكەرٸنە قارسىلىق ۇيىمداستىرۋعا ەرەكەت جاساعان كەزدە, جەتٸسۋدىڭ ٶزٸندە ازعىر نٷزۇق-يركين, تٷرگەش چىكان جەنە ۇلىق-وق تاي- پاسىنىڭ باسشىسى باستاعان تايپالار سۋياب بەكٸنٸسٸن قورشاۋدى ۇيىمداستىرعان, بٸراق شەجٸرەشٸنٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ولار جەڭٸسكە جەتە الماعان. مۇنىڭ ٶزٸ, شىندىققا ٷيلەسپەيتٸن بولسا كەرەك. قالاعا شابۋىلدىڭ سەتسٸز اياقتالۋى تۋرالى شەجٸرەشٸنٸڭ سٶزدەرٸ ٶكٸلدەردٸڭ مەلٸمدەمەسٸنە عانا نەگٸزدەلگەن. ەدەتتەگٸدەي, شايقاستىڭ قالاي بولعانىن ناقتى سۋرەتتەپ بايانداۋ جوق, شەجٸرەشٸ تەك «جەڭٸلدٸ» دەيدٸ دە قويادى. ول بىلاي تۇرسىن, بۇدان كەيٸن ايماقتىڭ حالقىن بٸردەن تىنىشتاندىرۋ ٷشٸن تٷرٸك حۋسەلونىڭ باستاۋىمەن ارمييا ۇيىمداستىرىلدى (بۇلار تٷرٸكتەردەن قۇرىلعان بولۋى كەرەك) دەلٸنەدٸ. بٸراق جورىققا ەزٸرلەنٸپ جاتقان كەزدٸڭ ٶزٸندە قاعاناتتا جاڭا بٸر كٷش پايدا بولادى دا, مۇنىڭ قۋاتتىلىعى سونشالىق, حۋسە- لو باتىسقا جورىق جاساۋدىڭ ورنىنا اسىعىس تٷردە تايىپ تۇرادى. بۇل كٷش باعا-تارحان (موگە-داعان) دەگەن اتاعى بار ٷشلٸك (ۋچجيلە)17 باستاعان تٷرگەشتەر بولدى. بىتىراڭقىلىق جەنە حۋسەلو قاعاننىڭ قاشىپ كەتۋٸ جاعدايىندا تٷرگەشتەردٸڭ كٶتەرٸلۋٸ كٷتپەگەن جەردەن بولعان وقيعا ەمەس ەدٸ. قاعاناتتىڭ سول قاناتىنىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن, حالقى كٶپ تايپا بولعان تٷرگەشتەر VI عاسىردا-اق شۋ-ٸلە قوس ٶزەنٸ ارالىعىنداعى ٷلكەن ايماقتى الىپ جاتتى جەنە جەتٸسۋداعى كەرۋەن جولدارىنىڭ كٶبٸ سولاردىڭ باقىلاۋىندا بولدى.
تٷرگەشتەردٸڭ ىقپالى بٸرتە-بٸرتە كٷشەيە بەردٸ, ولارعا باعىنىشتى تايپالار سانى كٶبەيدٸ. حۋسەلو جەڭٸلمەستەن بۇرىن-اق ٷشلٸك ٶز جەرلەرٸندە ەرقايسىسى 7 مىڭ ادامنان 20 تٷتٸكتٸك قۇردى. بۇرىن شۋدىڭ سولتٷستٸك-باتىس جاعىندا بولعان ٶز ورداسىن ول سۋيابقا كٶشٸرٸپ, ونى ٷلكەن وردا دەپ اتادى; كٷنگٸت قالاسىندا ونىڭ كٸشٸ ورداسى بولدى. كٷنگٸت جەنە سولاي اتالاتىن تايپا ٸلە ٶزەنٸ اڭعارىندا ورنالاسقان18 (ولار مۇندا XI عاسىردا دا تۇرعان, مۇنى ماحمۋد قاشعاري اتاپ كٶرسەتكەن)19. شەجٸرەدە ايتىلعانىنداي, باتىس تٷرٸك جەرلەرٸ «شىعىستا سولتٷستٸك تۋتسزيۋيلەرمەن (ياعني شىعىس تٷرٸك قاعاناتىمەن), باتىستا — حۋلارمەن (سوعدى كنيازدٸكتەرٸمەن) شەكتەسٸپ, شىعىستا تٸكەلەي سيچجوۋ (تۇرفان) جەنەتينچجوۋ (بەسبالىق) ايماقتارىنا دەيٸنگٸ جەردٸ الىپ جاتقان». بۇل ەكٸ توپتىڭ اراسى ٶتە-مٶتە ۋشىعىپ تۇرعان بولاتىن. ٷستەمدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ بارىسىندا ٸلە تٷرگەشتەرٸ قاپاعان-قاعان باستاعان شىعىس تٷرٸكتەرٸمەن ەسكەري وداق قۇردى. ولاردىڭ اراسىنداعى كٷرەس كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ ەرتٸستەن بٸر تٷندٸك جەردەگٸ بٶلۋ شۋ ٶزەنٸ بويىنداعى شايقاس بولىپ تابىلادى. شۋ تٷرگەشتەرٸ (باسقاشا ايتقاندا, سارى تٷرگەشتەر) قاتتى جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى, مۇنىڭ نەتيجەسٸندە ٷستەمدٸك ولاردىڭ بەسەكەلەستەرٸنە (قارا تٷرگەشتەر, بۇلار ٶز ورداسىن تالاسقا كٶشٸردٸ) اۋىستى. بۇلار قاعان تاعىنا قارا تٷرگەشتەردٸڭ شاپىش (چەبيشي) تايپاسىنىڭ ٶكٸلٸ سۋلىقتى (سۋلۋ) وتىرعىزدى. قۇجاتتار سول كەزدەگٸ تٷرگەش قاعاناتىندا ەلەۋمەتتٸك ٶزگەرٸستەردٸڭ بولعانىن كٶرسەتەدٸ. «جاڭا تان تاريحىندا» بىلاي دەلٸنگەن: «شىعىندار (اقسٷيەكتەردٸڭ) كٷن سايىن ٶسٸپ جاتتى, ال قور دەگەنٸڭ بولعان جوق. سوڭعى جىلدارى ول (قاعان) تاپشىلىقتى سەزٸنە باستادى, سوندىقتان تالاپ الىنعان ولجالاردى بٸرتە-بٸرتە بٶلٸسكە سالماي, ٶز قولىندا ۇستادى. مٸنە, وسى كەزدە باعىنىشتىلار دا ودان بٶلٸنٸپ شىعا باستادى». داۋ-جانجالدار قارا تٷرگەشتەر مەن سارى تٷرگەشتەردٸڭ بيلەۋشٸ توپتارى اراسىنداعى كٷرەسكە ۇلاستى. 738 جىلى سۇلىق-قاعان ٶلگەن كەزدەن باستاپ بۇل كٷرەس ٶتە-مٶتە شيەلەنٸسە تٷستٸ.
شەجٸرەدە ايتىلعانداي, تٷرگەش قاعاناتىندا «سٶگەنٸڭ (ساقالدىڭ) ۇرپاقتارىن سارى رۋلار (سارى تٷرگەش) دەپ, ال سۇلۋ (سۋلۋق) ٷلىسىن قارا رۋلار (قارا تٷرگەش) دەپ اتايدى, (ولار) بٸرٸمەن-بٸرٸ جاۋلاسادى, بٸرٸنە- بٸرٸ سەنبەيدٸ». تٷرگەش شونجارى شۋمەكەن بەكان-كٷلٷگ-شوراسىنىڭ (فۋ- يان-تسيۋەليۋ-چو) حاتىندا دا وسى تۋرالى ايتىلادى: «بٸز دالادا, تولقىپ تۇراتىن ەلدە تۋدىق, بٸرٸنە-بٸرٸ شابۋىل جاساپ, كەسكٸلەسٸپ جاتادى...» ارابتار ورتا ازيياعا جاۋلاۋى باستالعان كەزدە, قازاقستان مەن ورتا ازييانىڭ باسىم بٶلٸگٸ باتىس تٷركٸ قاعاناتى قول استىندا بولدى. ارابتارعا قارسى كٷرەستە جەتٸسۋدا ٶكٸمەت باسىنا كەلگەن تٷرگەشتەر بولدى. ونىڭ نەگٸزٸن سالعان ٷش-ەلٸگ قاعان (699-706 جج.). ونىڭ ورداسى شۋ بويىنداعى سۋياب قالاسى بولدى. ەكٸنشٸ (كٸشٸ) ورداسى ٸلە ٶزەنٸ جاعاسىنداعى كٷنگٸت قالاسىندا ورنالاستى. ٷش-ەلٸگ-قاعان ەلدٸ 20 تٷتٸكتٸككە (ەنشٸلٸككە) بٶلدٸ, ونىڭ ەرقايسىسىنىڭ 7 مىڭنان ەسكەرٸ بولدى. ٷش-ەلٸگ-قاعان قىتاي يمپەريياسىمەن جەنە سوگدا مەملەكەتٸمەن ساياسي بٸرلەستٸك قۇرىپ, ارابتارعا قارسى كٷرەسەدٸ. تٷرگەش قاعاناتىندا ٷش-ەلٸگتەن كەيٸن ونىڭ مۇراگەرٸ بولىپ, بالاسى ساقال-قاعان (706-711) تاققا وتىرادى. ونىڭ كەزٸڭدە تٷرگەش مەملەكەتٸندە ٸشكٸ بٸرلٸك بولمايدى جەنە قاعانات ٷنەمٸ ارابتارمەن, قىتايلارمەن كٷرەس جٷرگٸزٸپ وتىردى. تٷرگەش قاعاناتى سۋلىق قاعان (715-738) تۇسىندا كٷشەيدٸ.
ونىڭ تۇسىندا تٷرگەشتەر ەكٸ مايداندا كٷرەس جٷرگٸزدٸ. باتىستان ارابتار, شىعىستان تان ەۋلەتٸ كۇش كٶرسەتتٸ. ەلشٸلٸك جولىمەن (نەكە بايلانىسى) جەنە ەسكەري شارالار ارقىلى سۋلىق شىعىستان كەلەتٸن قاتەردٸ بولدىرمادى. بۇل جاعداي تٷرگەشتەردٸڭ باتىستا بەلسەندٸ ەرەكەت ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزدى. 723 جىلى فەرعانا قارلۇقتارىمەن جەنە شاش تۇرعىندارىمەن تٸزە قوسىپ, تٷرگەشتەر ارابتاردى جەڭەدٸ.
سۋلىقتى ارابتار ابۋ مۇزاحيم (سٷزەگەن) دەپ اتايدى. 737 جىلى سۋلىقتى ٶز قولباسشىسى باعا-تارحان ٶلتٸرەدٸ. ونىڭ قازاسىنان كەيٸن "سارى" تٷرگەشتەر مەن "قارا" تٷرگەشتەر اراسىندا ٶكٸمەت بيلٸگٸن الۋ ٷشٸن كٷرەس باستالدى. 746 جىلى جەتٸسۋعا التاي مەن تارباعاتايدان قارلۇقتار كەلٸپ قونىستانادى. ارابتارمەن, سونداي-اق ٶزارا قىرقىستاردان ەلسٸرەگەن تٷرگەشتەر قارلۇقتارعا بەلسەندٸ قارسىلىق كٶرسەتە المايدى. مۇنى قىتاي يمپەريياسى پايدالاندى. ونىڭ شىعىس تٷركٸستانداعى ۋەليلەرٸ 748 جىلى ٶز ەسكەرٸن سۋياب قالاسىنا اتتاندىرادى دا, ونى باسىپ الادى. شاشتىڭ يەسٸ دارعا اسىلادى.
ونىڭ بالاسى ارابتاردان كٶمەك سۇراپ كەلەدٸ. 751 ج. تاراز جانىنداعى اتلاح قالاسى ماڭىندا ارابتار مەن قىتاي ەسكەرٸ اراسىندا زور شايقاس بولادى. شايقاس بەس كٷنگە سوزىلادى. شەشۋشٸ سەتتە قىتايلاردىڭ تۋ سىرتىنداعى قارلۇقتار كٶتەرٸلٸس جاساپ, ارابتار جاعىنا شىعادى. قىتايلار تولىق جەڭٸلەدٸ. تان ەسكەرٸ جەتٸسۋدى, شىعىس تٷركٸستاندى تاستاپ كەيٸن شەگٸنٸپ كەتەدٸ. ارابتار شاشقا قاراي كەتەدٸ. بٸراق ٸشكٸ قىرقىس تٷرگەش مەملەكەتٸن ەبدەن تۇرالاتىپ تاستادى. 756 جىلى تٷرٸك تٸلدٸ قارلۇق تايپالارىنىڭ ەرەكەتٸنەن تٷرگەش مەملەكەتٸ قۇلادى.
