بٸلە بٸلسەڭٸز, تاريحتا دٸنارالىق تاتۋلىققا قول جەتكٸزگەن مەملەكەتتەردٸڭ سانى ساناۋلى عانا. ال بٸز بۇعان اينالاسى 26 جىلدىڭ ٸشٸندە قول جەتكٸزدٸك. وڭاي بولعان جوق. سىناقتاردان, قيىندىقتاردان ٶتتٸك. كٷش-قۋاتىمىزدى, قاجىر-قايراتىمىزدى جۇمسادىق.
وسىدان نەبارى 30 جىل بۇرىن بٸر كەزگٸ كسرو-نىڭ قول استىنداعى حالىقتار دٸننەن بٸرجولاتا قول ٷزۋگە شاق تۇرعان. دٸني ٶمٸردەن الىستاپ, اتەيزمگە قاۋىشۋعا از قالعانبىز.
ەگەمەندٸك الۋىمىز قازاقستاندا تۇراتىن ونداعان ۇلت پەن ۇلىسقا 70 جىلعا سوزىلعان اتەيستٸك ٶمٸردەن كەيٸن ٶز دٸندەرٸمەن قايتا قاۋىشۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بٸزگە بەرگەن سىيى, باقىتى دەپ سانايمىز.
ٸلگەرٸدە ايتتىق. دٸنارالىق تاتۋلىقتىڭ كٸلتٸن تابۋ وڭاي ەمەس. بۇل ٶتە نەزٸك مەسەلە. سالعىرت قاراعاندى كٶتەرمەيدٸ.
وسى 26 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستان – كەلٸسٸمدٸ دٸني قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزدٸ. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە بٸز كونفەسسييالىق سان الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەتٸن ەلەمدەگٸ ازىن-اۋلاق ەلدەردٸڭ ساناتىنا كٸردٸك.
بۇل ٶز الدىنا. بٸزدٸڭ جولىمىزبەن جٷرگٸسٸ كەلەتٸن مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمدەگٸ اسا قاجەتتٸ تەجٸريبەسٸ ەلەمگە تانىمال بولىپ وتىر قازٸرگٸ كٷنٸ.
دٸنارالىق تاتۋلىق دەگەنٸمٸز نە? بۇل ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ تەڭدٸك. دٸندەگٸ تەڭدٸك. ارازداسۋ جوق, تٷسٸنٸسۋ بار.
بايقاساڭىز, وسى ۋاقىتقا دەيٸن مەملەكەت ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردەگٸ دٸننٸڭ يگٸلٸكتٸ رٶلٸن ارتتىرۋعا كٷش سالدى. ونىڭ يماندىلىق, رۋحاني جەنە ەلەۋمەتتٸك فۋنكتسييالارىن كٷشەيتتٸ.
بٸر دٸندٸ شەتكە شىعارىپ, كەلەسٸسٸن تٶرگە وزدىرعان جوق. تەڭ قارادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدە دٸنگە سەنۋشٸلەر مەن دٸني نانىمداعىلار كٶبەيٸپ, دٸني بٸرلەستٸكتەر قىزمەت اتقارۋدا. ولاردىڭ قوعامداعى ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق, دٸنارالىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋعا, قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن حال-قادٸرٸنشە قوسىپ وتىرعاندارى بەرٸمٸزدٸ قۋانتادى.
ىنتىماقتى بولۋدىڭ بٸر جولى
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا تاتۋلىعى مەن ىنتىماعى جاراسقان, ماقساتى مەن مۇراتى ورتاق 120-دان استام ۇلت پەن 20-عا جۋىق كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸ تاتۋ-تەتتٸ عۇمىر كەشٸپ جاتىر.
قاتەلەسپەسەك, 2006 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدە قاسيەتتٸ قۇربان ايتتىڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸ مەن پراۆوسلاۆيە روجدەستۆوسى 7-شٸ قاڭتار دەمالىس كٷندەرٸ بولىپ بەكٸتٸلدٸ.
وسى ارادا تٸلگە تيەك ەتەر بٸر جايت بار. يە, رەسمي دەڭگەيدە دٸن مەملەكەتتەن بٶلەك دەپ جارييا ەتٸلگەن. الايدا, شىن مەنٸندە, بٸز ولاردى بٸر-بٸرٸنەن وقشاۋلاۋ المايمىز.
بٸزدٸڭشە, بۇلار بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستاعى تٷسٸنٸكتەر, تٸپتٸ ٶزارا سەرٸكتەس دەپ ايتساق ارتىق ەمەس.
مٸنە, اتالعان ٷش شارت, جالپى العانداعى, قازاقستانداعى دٸنگە سەنەتٸن ازاماتتاردىڭ دٸن ۇستانۋ بوستاندىعى پرينتسيپٸن, ولاردىڭ قۇقىعىن جەنە ەلدەگٸ رۋحاني بٸرلٸكتٸ نىعايتۋدى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتەدٸ.
ەلٸمٸزدەگٸ ار-وجدان بوستاندىعى باعىتىنداعى زايىرلى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ 3 پرينتسيپٸن دە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك, بۇلار: بەيتاراپتىلىق, تاعاتتىلىق جەنە تەپە-تەڭدٸك پرينتسيپتەرٸ.
دٸنارالىق تاتۋلىققا قالاي قول جەتكٸزدٸك?
بٸزدٸڭ تەجٸريبەمٸزدەن ٷلگٸ العىسى بار ەلەم ەلدەرٸن وسى ساۋال قىزىقتىرادى ەكەن.
وسى ورايدا ساراپشى مامانداردى مازالايتىن بٸر ساۋال بار. بٸزدٸڭ ەل قانداي پرينتسيپتەرگە باسىمدىق بەردٸ?
ايتايىق. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلدەگٸ دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ ٸشكٸ ٸس-شارالارىنا تۇمسىق تىقپاۋ, قانداي دا بولماسىن دٸني ۇستانىمدى بٸر-بٸرٸمەن سەيكەستەندٸرمەۋ جەنە دە تەڭدٸك, تەڭ مٷمكٸندٸك مەسەلەلەرٸن قامتيتىن مەملەكەتتٸڭ دٷنيەتانىمىندا بەيتاراپتىلىق (نەمەسە نەيتراليتەت) پرينتسيپٸنە باسىمدىق بەرۋ.
تولەرانتتىلىق مەسەلەسٸن دە مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ ناسيحاتتاپ كەلەدٸ. تەگٸن ەمەس. وسى تٷسٸنٸكتٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن تٷسٸنبەيتٸن ەلٸ دە بار. كٶپشٸلٸگٸ تٶزٸمدٸلٸك دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ شەڭبەرٸنە سىيعىزىپ قويادى.
ال انىعىندا تولەرانتتىلىق دەگەنٸمٸز ٶزگەلەردٸڭ دٸني سەنٸمٸنە شىدامدىلىقپەن, تٶزٸمدٸلٸكپەن قاراۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ سەنٸمٸنە سىي-قۇرمەتپەن قاراۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
ەگەر بەرٸدەن الساق بۇل ۇستانىم, ازاماتتاردىڭ دٸنگە سەنۋشٸلەر مەن اتەيستەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن قارىم-قاتىناستارىنا, ال ەرٸدەن الساق, تۇتاس مەملەكەتتٸك تەرتٸپ شەڭبەرٸندە ەرتٷرلٸ دٸندەر مەن زايىرلى ۇيىمداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن تٸزە تٷيٸستٸرٸپ, بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸنە دە قاتىستى.
ال تەپە-تەڭدٸك پرينتسيپٸ دەگەنٸمٸز نە? مۇنى دا تٷسٸندٸرە كەتەلٸك. تەپە-تەڭدٸك نەمەسە پاريتەتتٸك پرينتسيپٸ زاڭدا كٶرسەتٸلگەندەي, ٶزگە دٸندەردٸڭ دە قۇقىعى بٸردەي بولاتىندىقتان, مەملەكەت قانداي دا بٸر بولماسىن دٸني بٸرلەستٸككە باسىمدىق بەرە المايدى. نەگە? ٶيتكەنٸ, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ بارلىعى زاڭ الدىندا تەڭ. مٸنە, سولاي.
تەۋەلسٸزدٸك العالى ٷكٸمەت دٸندٸ ۇستاناتىن جەنە ونى ۇستانبايتىن ازاماتتاردىڭ اراسىندا, بۇدان سىرت تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ دٸني بٸرلەستٸكتەر اراسىندا ٶزارا تٶزٸمدٸلٸك پەن قۇرمەت قاتىناستارىن ورنىقتىرۋعا جەردەمدەستٸ, جەردەمدەسٸپ تە كەلەدٸ.
تاعى بٸر جايت...
مامان بولعاننان كەيٸن تٷرلٸ شارالارعا قاتىساسىڭ. حالىق دٸنگە قاتىستى ساۋالداردى كٶپ قويادى. ايتالىق, دٸن بٷگٸن كٸمگە كەرەك, دٸن تەك دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە, ييا بولماسا, دٸندارلارعا عانا قاجەت پە دەگەن سۇراقتى جيٸ ەستيمٸن.
نەگٸزٸندە قازٸرگٸ تاڭدا دٸن بٸزدٸڭ بٷكٸل قوعامعا, بەرٸمٸزگە قاجەت. دٸنسٸز ادام بولۋى مٷمكٸن, بٸراق دٸنسٸز قوعام ەستە بولمايدى. سەبەبٸ, دٸن –قوعامدىق قۇبىلىس. ەندەشە مەملەكەت تە ودان شەت قالا المايدى.
كەرەڭ دەسەڭٸز, تاريحقا ٷڭٸلەلٸك. ەيگٸلٸ ناپولەون بوناپارت يمپەراتورلىق تاققا كەلگەندە فرانتسۋز حالقىنا ٶز دٸنٸن قايتارىپ, دٸن جولىنا رۇقسات بەرگەندە, “دٸنسٸز حالىق – مۇحيتتا كومپاسسىز جٷزٸپ جٷرگەن كەمەگە تەڭ” – دەگەن ەكەن.
مٸنە, ەندەشە دٸن – ەر كەزدە, ەر ۋاقىتتا ۇلتتىڭ رۋحاني-مەدەني تٸرەگٸ, قاۋىمدى توپتاستىرۋشى قۇرال بولعان جەنە بولىپ قالا دا بەرمەك. دٸن – ۇلتتىڭ قاسيەتتٸ سيپاتى. ۇلتتىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ قاسيەتتٸ سيپاتى – تٸل بولسا, ەكٸنشٸسٸ – دٸن دەپ ەسەپتەيمٸز.
دٸنارالىق تاتۋلىقتىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ – قازاقستان
قازٸرگٸ قازاقستان – كٷللٸ ەلەمدٸك دٸندەردٸڭ: بۋدديزمنٸڭ, حريستياندىقتىڭ جەنە يسلامنىڭ, زورواستريزمنٸڭ دە, يۋدايزم مەن يندۋيزمنٸڭ ايتار ويى مەن جازار پٸكٸرٸن بٸر ارناعا توعىستىرعان ٶزٸندٸك كٷلتٶبەگە اينالىپ وتىر.
وسى ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە بٸز كٷللٸ ەلەمگە ٶزٸمٸزدٸڭ دٸنارالىق كەلٸسٸم مەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ التىن ورداسى ەكەندٸگٸمٸزدٸ دەلەلدەدٸك.
مەملەكەت باسشىسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلوردامىز استانادا سوناۋ 2003 جىلدان بەرٸ ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر جەتەكشٸلەرٸنٸڭ سەزٸ تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل دا بٸزدەگٸ دٸنيارالىق تاتۋلىقتىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ ٸسپەتتەس.
مٸنە, وسى سەزدەرگە قاتىسقان ەلەمدٸك جەنە ۇلتتىق دٸندەردٸڭ باسشىلارىمەن تٸلدەسكەن بولاتىنبىز. بارلىعى بٸراۋىزدان رۋحاني ىنتىماق مەن دٸنارالىق كەلٸسٸمدٸ ورناتۋدا قازاقستاننان الاتىن تەجٸريبە مەن ٷلگٸنٸڭ مول ەكەندٸگٸن تالاي مەرتە اتاپ ٶتكەن ەدٸ.
اتقارعان ٸسٸمٸزدٸڭ جەمٸسٸ رەتٸندە, ناقتىلاپ ايتساق, دٸندەر مەن مەدەنيەتتەر اراسىنداعى ەلەمدٸك ديالوگقا سەبەپشٸ بولعان بٸزدٸڭ استانا سەزٸنٸڭ ٷلگٸسٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ رەزوليۋتسييالارىندا اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. بٸلە بٸلگەنگە, بۇل – ٷلكەن جەتٸستٸك.
دٸندەر اراسىنداعى ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ, دٸني قۇرمەت پەن دٸني تولەرانتتىلىقتىڭ ٸرگەسٸن نىعايتۋ – ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتاعى شەشۋشٸ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ.
ٸلگەرٸدە ايتىپ ٶتكەن اۋقىمدى دٸني فورۋمداردىڭ قازاقستاندا ٶتۋٸ – حالقىمىزعا, ەلباسىمىزعا دەگەن ٷلكەن قۇرمەت پەن زور سەنٸم. باستىسى بٷگٸندٸ تاڭدا سول سەنٸمدٸ تولىقتاي اقتاپ كەلەمٸز.
2003 جىلدان بەرٸ ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر جەتەكشٸلەرٸنٸڭ سەزٸ تۇراقتى تٷردە قابىلداپ كەلە جاتقان ەلوردامىز استانا شارتاراپتاعى كٷللٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, ورتاق يگٸ مەمٸلەگە شاقىراتىن ٶزٸندٸك رۋحاني ورتالىققا اينالدى. ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸ قازاقستاننىڭ برەندٸنە, “بەت-بەينەسٸنە” اينالدى دەسەك ارتىق ەمەس.
سٶز سوڭىندا
ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بٸزدٸ جاڭا كٶكجيەككە باستارىنا سەنٸمدٸمٸز. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ استىندا ٷلكەن مازمۇن, ايرىقشا ماقسات جاتىر. رۋحاني جاڭعىرۋ دەمەك, رۋحاني قۋاتقا يە بولۋ.
دٸني سەنٸمٸنە ادال, دٸندٸ بەرٸك ۇستانعان ازاماتتىڭ بويىنا ەرەكشە كٷش-قۋات پەن جٸگەر بولادى. دٸني سەنٸم ٶز كەزەگٸندە ادامنىڭ جٷرەگٸنە ەدەپتٸلٸك پەن يماندىلىقتى ۇيالاتادى, ساناسىن تازالىق پەن سابىرلىققا شاقىرادى. ناعىز دٸندار ادامنىڭ سانا-سەزٸمٸ, دٷنيەتانىمى, تٸپتٸ ازاماتتىق پوزيتسيياسى ٶزگەشە دە ەرەكشە قالىپتاسادى.
باستىسى, شىن تازا دٸندار ازاماتتار مەملەكەتكە اسا ەرەكشە ىقىلاسپەن, قۇرمەتپەن قارايدى, بيلٸككە مويىنسۇنادى جەنە دە وتانشىل كەلەدٸ. مٸنە, وسىنداي كەزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» تٷسٸنٸگٸ دە ٶزەكتٸ ەكەنٸن ۇعىنامىز.
توق ەتەرٸن ايتقاندا, دٸنارالىق تاتۋلىقتىڭ ٶزەگٸندە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ ساياسات جاتىر. ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ مىقتى بولسا, ەندەشە ونىڭ بولاشاعى دا ايقىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىنىڭ باستى باعىتى دا وسى. وسى سەبەپتٸ دە, بٸز ويىمىزدى تازارتىپ, رۋحىمىزدى كٷشەيتٸپ, رۋحاني جۇتاڭدىقتان ارىلۋعا بارىنشا كٷش سالۋىمىز كەرەك.
جاسىرارى جوق, دٸن تۋرالى اقيقاتتى سوڭعى جىلدارى عانا تٷسٸنٸپ بٸلە باستادىق. دٸني ۇستانىمدار ٶمٸرٸمٸزگە ەندٸ-ەندٸ ورنىعىپ, ىقپالى كٷشەيٸپ كەلەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە بٸزدٸڭ تۇرمىسىمىزعا دا ەسەر ەتەتٸنٸ انىق. اقيقاتى: بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن دا باياندى بولۋى بٸرجاعىنان دٸنٸمٸزگە دە بايلانىستى ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. ەندٸگٸ ماقسات دٸني نانىم-سەنٸمٸمٸز, دٸني ساۋاتىمىزدى ارتتىرۋ. جەنە وسىدان تۋىندايتىن دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ جەنە رۋحاني تەربيە شارالارى اياسىندا تولەرانتتى مٸنەزدٸ دامىتۋ. مۇنىڭ بارلىعى ەزٸرگٸ قوعام ٷشٸن اسا ماڭىزدى. ەلٸمٸزدە قالىپتاسقان كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمنٸڭ ساقتالۋى دا اتالعان فاكتورلارمەن تىعىز بايلانىستى.
امانبەك مۇحاشەۆ
دٸنتانۋشى, مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ
حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ
باس ساراپشىسى
