قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان 27 جىلدا ەلٸمٸز ٷشٸن عىلىمدى دامىتۋ نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولدى. 2009 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸن ۇسىندى. وسى مودەل زاڭ بولىپ قابىلدانۋى ٷشٸن قىرۋار جۇمىستار اتقارىلعان بولاتىن. نەتيجەسٸندە 2011 جىلى 18 اقپاندا ەلباسى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. اتالمىش زاڭ اياسىندا عىلىم سالاسىنا كادرلار دايارلاۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸ قاراستىرىلدى. جاڭا زاڭ عىلىمدى باسقارۋدىڭ زاماناۋي ٷلگٸسٸ جەنە ەلەمدٸك تەجٸريبەگە بارىنشا بەيٸمدەلگەن قارجىلاندىرۋدىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن نۇسقاسىن جٷزەگە اسىردى. وسىلايشا ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمى بەلسەندٸ جان-جاقتى دامۋ جولىنا تٷستٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم سالاسىندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ ادام كاپيتالىن دامىتۋ ماقساتى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونى مىناداي ساندىق مەلٸمەتتەردەن انىق اڭعارۋعا بولادى.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي باسشىلىعىمەن جٷزەگە اسقان «بولاشاق» باعدارلاماسى دا جاستاردىڭ عىلىمعا بەت بۇرىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە بارىنشا ىقپال ەتتٸ. بٷگٸندە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تٷلەكتەرٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ سان قىرلى سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ, ەلٸمٸزگە پايداسىن تيگٸزٸپ كەلەدٸ.
«بولاشاق» تٷلەكتەرٸنٸڭ وتاندىق عىلىمعا تيگٸزٸپ وتىرعان پايداسى جايىندا ايتساق, ەڭ الدىمەن اۋىزعا «ۇلتتىق مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى» اق-نىڭ مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما باسقارماسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدٸڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرٸندە بٸلٸم العان جاستار جۇمىس ٸستەپ, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ مەملەكەتتٸك قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىلعان عىلىمي جوبالارىنا عىلىمي ساراپتاما جاساۋدا اقش, ەۋروپا, جاپونييا سىندى دامىعان ەلدەردٸڭ عالىمدارىن تارتىپ, ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزى زور جۇمىستاردى ابىرويمەن اتقارىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
يە, بٸزدەن باسقا جوو مەن كٶپتەگەن عىلىمي ورتالىقتاردا دا «بولاشاقتىڭ» تٷلەكتەرٸ تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ, قازاقستان عىلىمنىڭ ەلەمدٸك عىلىمي قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاستىق دامىتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ جٷرگەنٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بٸر عانا عىلىم سالاسىندا ورىن العان ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستٸڭ بٸرٸ. مەملەكەت باسشىسى «بولاشاق» باعدارلاماسىن قابىلداعاندا ونىڭ وسىنداي نەتيجەلٸ ٸستەرگە جول اشاتىنىن ەۋەل باستان بايقاعانى انىق. سوندىقتان مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قابىلدانىپ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاعاسىن تاۋىپ وتىرعان «بولاشاق» باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 30 ەلدٸڭ قاتىرىنا كٸرۋ ٷشٸن بارىنشا ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
ەندٸگٸ كەزەكتە سٶزٸمٸزدٸ ناقتى ساندارمەن تۇزدىقتاي تٷسسەك. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا رەسپۋبليكامىزدا جەنە شەتەلدەردە وقىپ بٸلٸم العان بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى ماماندار تارتىلىپ, 2016 جىلدىڭ ٶزٸندە 7,5 مىڭعا جۋىق زەرتتەۋشٸ عىلىمي دەرەجەگە يە بولدى. وسىلايشا قازاقستاندا عىلىمعا بەت بۇرعان ادامداردىڭ سانى ارتا تٷسكەنٸن بايقايمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ستاتيستيكاسىنىڭ دەرەكتەرٸنە كٶز جٷگٸرتسەك, 2016 جىلى عىلىمي زەرتتەۋ جەنە زەرتتەمەلەردٸ ورىنداۋمەن 383 مەكەمە شۇعىلدانعان, بۇل 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا (345) 38-گە ارتىق.
سول سيياقتى, جىلدان جىلعا عزتكج-مەن اينالىساتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدٸ. ستۋدەنتتەرگە بٸلٸم بٸلٸم بەرۋمەن قاتار عزتكج-مەن اينالىسىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 2012 جىلى 83 بولسا, 2016 جىلى 93 بولىپ وتىر.
قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىنا سٷيەنٸپ جٷرگٸزٸگەن ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قازٸر قازاقستان عىلىمى جاسارىپ كەلە جاتاقانى كٶڭٸل قۋانتاتىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كٶز سالعان ادام قازٸرگٸ تاڭدا 35 جاسقا دەيٸنگٸ جاس ماماندار ەلٸمٸزدەگٸ جالپى عىلىممەن اينالىسۋشىلاردىڭ ٷشتەن بٸرٸن قۇراپ وتىرعانىن بايقايدى. 2016 جىلى ولاردىڭ ٷلەسٸ 35,5% نەمەسە جالپى عالىمداردىڭ 8 مىڭىن تولىقتىرادى. جاس عالىمدارىمىزدىڭ ٶز بٸلٸمٸن ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جۇمساعانى بٸزدٸ دە قاتتى قۋانتادى. وسى رەتتە جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىممەن اينالىسۋشى جاس ماماندارعا قاجەتٸ جالاقى مەن قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ, بارىنشا جاعداي جاساعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلٸمٸزدە عىلىم مەن بٸلٸمگە ۇمتىلعان جاستاردىڭ ارتۋىنا بارىنشا مٷددەلٸلٸك تانىتىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتٸڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن استانا تٶرٸندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بوي كٶتەرٸپ, ەلٸمٸزدە ماڭداي الدى ماماندار دايارلايتىن بٸلٸم وشاعىنىڭ پايدا بولۋى عىلىم مەن بٸلٸم سالاسىنا جاسالعان ٷلكەن قولداۋ دەپ بٸلەمٸز. قازٸرگٸ تاڭدا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ» بٸلٸكتٸ مامان عانا دايىنداپ وتىرعان جوق. سونىمەن قاتار وتاندىق عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە دە بارىنشا كٷش سالىپ كەلەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتساق, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ» عىلىم قازاقستانداعى ماڭدايالدى عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ كٶشٸن باستاپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى.
«نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتi» يننوۆاتسييالىق زەرتتەۋ قىزمەتٸن جٷرگٸزۋگە باعىتتالعان قازٸرگٸ زامانعا ساي, كٷشتٸ عىلىمي ينفراقۇرىلىمى بار ٸرگەلٸ وقۋ ورىن. بٷگٸندە ۋنيۆەرسيتەتكە ەڭ ٷزدٸك ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق زەرتتەۋشٸلەر شاقىرىلىپ, ولارعا شىعارماشىلىق قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ جاعدايلار جاسالىنۋدا. وسىلايشا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ تۋرالى باستاماسى تولىقتاي ٸسكە اسىپ, ٸرگەلٸ بٸلٸم ورداسى قازاق عىلىمى مەن بٸلٸمنٸڭ كٶشٸن ٶرگە سٷيرەپ كەلەدٸ.
«سوڭعى 3 جىلدا عىلىمعا 100 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇستانىمنان اينىماي, عىلىمنىڭ قارقىندى دامي بەرۋٸنە جاعداي جاساي بەرەتٸن بولامىز», – دەگەن بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن. نازارباەۆ قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان قر ۇعا-نىڭ جالپى جينالىسىنىڭ سالتاناتتى سەسسيياسىندا.
ايتسا ايتقانداي, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە باستامالاردىڭ نەتيجەسٸندە سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە عزتكج-پەن اينالىساتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانى جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيە تٷستٸ. ايتالىق, 2016 جىلى ولاردىڭ سانى 23 مىڭ ادامدى قۇرادى. سوعان قاراماستان, عىلىممەن تٸكەلەي اينالىسۋشى زەرتتەۋشٸ-مامانداردىڭ سانى 17 421 ادام. 2016 جىلى عزتكج-دى قارجىلاندىرۋ 66,6 ملرد تەڭگەنٸ قۇراپ 2012 جىلعا قاراعاندا (51,2 ملرد. تگ) 30%-عا ارتقان.
سوڭعى جىلدارى عىلىمدى دامىتۋعا عىلىممەن اينالىسۋشى مەكەمەلەردٸڭ ىنتا تانىتىپ, ٶز قاراجاتتارىن ٶزدەرٸنٸڭ جوبالارىن دامىتۋعا جۇمساپ جاتىر. ٶيتكەنٸ عىلىم دامىمايىنشا ەكونوميكا العا باسپايتىنىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەدٸ. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, 2016 جىلعى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ 50%-دان اسىپ 26,4 ملرد-قا جەتتٸ. الداعى ۋاقىتتا بۇل سومانىڭ كٶبەيە بەرەتٸنٸن انىق.
بٷگٸندە عىلىمدى دامىتۋ بويىنشا اشىلعان جاڭالىقتاردى ٶز ەلٸمٸزدە عانا پايدالانۋ ەمەس, ونى ەلەمدٸك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ تالقىسىنا سالىپ, پايدالىسىن الىپ, نەتيجە شىعارۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە سوڭعى 5 جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ عالىمدارىنىڭ شەتەلدٸك رەيتينگٸ جوعارى باسىلىمداردا ماقالالارىن جارييالاۋى ايتارلىقتاي ٶسكەن.
قازٸرگٸ كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىعان زاماندا اقپاراتتىق تەحنولوگييالار عىلىمنىڭ دامۋى باعىتىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەنٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸندە عىلىمدى عىلىمي اقپاراتسىز كٶزگە ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ەلەمدە ورىن العان وسى بٸر ٷردٸستٸ باسشىلىققا العان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان عىلىمىنىڭ كٶشتەن قالىپ قويماۋى ٷشٸن وتاندىق عالىمدار مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ (جوو مەن عزي) دٷنيەجٷزٸلٸك اقپارتتىق رەسۋرستارىنا ۇلتتىق جازىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ٸسٸنە ىقپال ەتكەنٸ بەلگٸلٸ.
وسىلايشا قازاق عىلىمى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ۇشتاي تٷسۋ ٷشٸن مەملەكەت قازىناسىنان قارجى بٶلٸنٸپ, عىلىمي ىنتماقتاستىقتىڭ اياسى كەڭي تٷستٸ. قازاقستان عالىمدارىنىڭ حالىقارالىق عىلىمي مەلٸمەتتەر بازاسىنا قول جەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدا «ۇلتتىق مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى» اق-نا ماڭىزدى مٸندەت جٷكتەلگەن بولاتىن. بٷگٸندە ورتالىق حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتارعا قول جەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتٸپ, قازاقستان عىلىمنىڭ زامان اعىمىنا ساي دامۋىنا بارىنشا ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. قازاقستان ٷكٸمەتٸ وتاندىق عالىمداردىڭ حالىقارالىق عىلىمي مەلٸمەتتەر بازاسىنا قول جەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى جۇمساپ, عىلىمنىڭ دامۋىنا كٶڭٸل بٶلۋدە.
قازاقستان 2011 جىلى قازان ايىندا Springer Nature جەنە Clarivate Analytics (ەرتەرەكتە Thomson Reuters-تٸڭ عىلىم جەنە زيياتكەرلٸك مەنشٸك جٶنٸندەگٸ بٶلٸمشەسٸ) كومپانيياسىمەن تاريحي كەلٸسٸمگە قول قويعان بولاتىن. مٸنە, سودان بەرٸ عالىمدارىمىز, ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى حالىقارالىق عىلىمي مەلٸمەتتەر بازاسىن مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تەگٸن پايدالانىپ كەلەدٸ. بۇل – مەملەكەتتٸڭ وتاندىق عىلىمنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە ٷلكەن قولداۋ بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
بۇل الدىمەن قازاقستاندىق عىلىمي قوعامداستىقتىڭ 2011 جىلى Web of Science, Scopus, Springer سىندى بەدەلدٸ حالىقارالىق اقپارات رەسۋرستارىنا قولجەتٸمدٸلٸككە يە بولۋىمەن بايلانىستى. شەتەلدٸك عىلىمي جۋرنالداردا 2011 جىلى 422 ماقالا شىقسا, 2016 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 4 ەسەگە, (Web of Science Core Collection مەلٸمەتٸنشە 1747-گە دەيٸن) ٶسكەن. جارييالانىم سانى بويىنشا قازاقستان 220 ەلدٸڭ ٸشٸنەن 2011 جىلى 100 ورىندا تۇرسا, 2016 جىلى 80 ورىنعا كٶتەرٸلدٸ.
عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي مەلٸمەتتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانىپ, عىلىمدى دامىتۋدا ۇمعتسو قىزمەتكەرلەرٸ بار كٷش-جٸگەرلەرٸن جۇمساپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارمەن اينالىساتىن عالىمدارىمىز Clarivate Analytics جەنە Springer كومپانيياسىنىڭ عىلىمي مەلٸمەتتەرٸنە جٷگٸنۋدٸڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸنگەن. وسىلايشا «ۇمعتسو» اق ۇجىمى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جٷكتەگٸن ماڭىزدى تاپسىرمانى ٶز دەڭگەيٸندە ورىنداپ, وتاندىق عالىمداردىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستاردى ساراپقا سالعان ادام, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عىلىمدى دامىتۋداعى ارمان-ماقساتىنىڭ ٸسكە اسقانىن انىق اڭعارادى.
ەندٸگٸ كەزەكتە بۇل باعىتتا قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ ناقتىلاپ, ەڭگٸمەلەي كەتسەك. بٷگٸندە «ۇمعتسو» اق-ى ەلٸمٸزدەگٸ عىلىم مەن بٸلٸم مەكەمەلەرٸنٸڭ حالىقارالىق مەلٸمەتتەر بازاسىن قالاي پايدالانىپ جاتقانىنا ۇدايى تالداۋ جۇمىستارى مەن مونيتورينگ جٷرگٸزٸپ تۇرادى. ەندٸگٸ كەزەكتە ەلٸمٸزدەگٸ قايسى عىلىمي ۇيىم شەتەلدٸك عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىن قانشالىقتى قولدانىپ جاتىر دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەك. ايتالىق, Web of Science اقپاراتتىق رەسۋرسىن قولدانۋدا ۇمعتسو, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ» جەنە س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ توپ باستاپ كەلەدٸ. ال ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي ورتادا ەڭ تانىمال Springer بازاسى بويىنشا, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ», نەيوحيرۋرگييا ورتالىعى, ق.يااسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷركٸ ۋنيۆەرسيتەتٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, عىلىم ورداسىنىڭ عىلىمي كٸتاپحاناسى الدىڭعى ورىندا تۇرعانىن بايقايمىز.
سونىنمەن قاتار, قازاقستاندىق جارييالانىمدارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىن ورتاشا سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى كٶرۋگە بولادى. مەسەلەن, 2011 جىلى كٶرسەتكٸش 0,49-دان بولسا, 2016 جىلى 0,84-كە ارتىپ, ەلەمدٸك ورتاشا دەڭگەي 1,0-گە جەتتٸ.
بٷگٸندە قازاقستاندا جوعارى دەڭگەيدە دامىعان عىلىمنىڭ فيزيكا, حيمييا سىندى سالالارى دا ٶزٸنٸڭ قارقىندى دامۋىن جوعالتقان جوق. ال جاڭا باعىتتاعى جاڭا نانوتەحنولوگييا, جاساندى ينتەللەكت, نەيروتەحنولوگييا, بيومەديتسينا سالالارىندا دا جان-جاقتى دامىپ, ەلەمدٸك دەرەجەدەگٸ ٶلشەمدەر بويىنشا جوعارى عىلىمي نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ بۇل سٶزٸمٸزگە زەرتتەۋشٸ-عالىمدارىمىزدىڭ فيزيكا, حيمييا, مەديتسينا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, زوولوگييا, روبوت جاساۋ, بيولوگييا جەنە بيوحيمييا, اگرارلىق عىلىم سالالارى بويىنشا 1% جوعارى سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشتەرگە يە بولعان جۇمىستارى ايقىن دەلەل بولا الادى.
وسى رەتتە 2011 جىلى 18 اقپاندا ەلباسى قول قويعان «عىلىم تۋرالى» زاڭ دا عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. بۇل – زاڭ عىلىمي جۇمىستاردى باعالاۋدىڭ ەدٸل نورماسىن ەنگٸزٸپ, مٶلدٸرلٸكتٸ قالىپتاستىردى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتكەن بۇل باعىتتار بويىنشا عالىمداردىڭ ٶزٸ ەدٸل باعاسىن بەرٸپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. وسى رەتتە سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن ماتەماتيكا جەنە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك تىنىسبەك كەلمەنوۆتٸڭ مىنا بٸر پٸكٸرٸن مىسالعا كەلتٸرسەك بولادى. «عىلىمي ساراپتامانىڭ قانداي پايداسى بولعانىن ٶزٸمنٸڭ ماماندىعىم – ماتەماتيكا عىلىمىمەن بايلانىستىرىپ ايتقانىم جٶن شىعار. كەڭەس زامانىندا قازاقستاننىڭ ماتەماتيكا سالاسى وداق بويىنشا ورىستار مەن ۋكرايندەردەن كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ورىندا تۇردى. ال توقسانىنشى توقىراۋ جىلدارى سەگٸز, توعىزىنشى ورىنعا دەيٸن تٶمەندەگەن ەدٸ. ال عىلىمي جۇمىستارعا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزٸزە باستاعالى بەرٸ قازاقستاندا ماتەماتيكا عىلىمى جوعارى دەڭگەيدە دامۋ ٷردٸسٸن جوعالتپاعانىن بايقادىق. بۇعان ماتەماتيكا عالىمدارىمىزدىڭ شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ قاراۋىنا جٸبەرٸلگەن عىلىمي جۇمىستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ جوعارى بالعا يە بولدى. وسى ساراپتامانىڭ ارقاسىندا قازاق عىلىمنىڭ دامۋ دەگەيٸ قانداي دەرەجەدە ەكەنٸن باعامدادىق. بۇدان بٶلەك ەلەمدٸك عىلىمي كەڭٸستٸكپەن ىنتىماقتاستىعىمىز ارتا تٷستٸ. قازاق عالىمدارى يمپاكت-فاكتورى جوعارى عىلىمي جۋرنالدارىنا عىلىمي ەڭبەكتەرٸ جايىندا ماقالا جارييالاپ, جوعارى سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشكە يە بولدى. وسىلايشا تمد ەلدەرٸ اراسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷيەسٸن جەتٸلدٸرگەن بٸردەن-بٸر ەل اتاندىق. قازٸرگٸ تاڭدا كٶرشٸلەس ەلدەر بٸزدٸڭ جولىمىزعا تٷسٸپ جاتىر. ٶز باسىم مۇنى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى عىلىمدى دامىتۋداعى سەتتٸ رەفورمانىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن», – دەگەن بولاتىن.
قازٸرگٸ تالاپ بويىنشا قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىلعان عىلىمي جۇمىستى ەكٸ شەتەلدٸك, بٸر قازاقستاندىق ساراپشى قاراپ شىعىپ, رەتسەنزييا جازادى. مۇندا ولاردىڭ اتى-جٶنٸ قۇپييا ساقتالادى. بۇدان كەيٸن ەر باعىت بويىنشا عىلىمي كەڭەستٸڭ مٷشەلەرٸ ساراپشىلاردىڭ عىلىمي جوبا جايىنداعى رەنتسەنزيياسىمەن تانىسىپ, شەشٸم قابىلدايدى. شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ عىلىمي جۇمىسقا ەدٸل باعاسىن بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸندە «ۇمعتسو» اق-ى عىلىمي جۇمىستارعا ساراپتاما جاساۋ ٷشٸن عىلىمى جوعارى دەڭگەيدە ٶركەندەگٸن اقش, باتىس ەۋروپا, جاپونييا سىندى ەلدەرٸندەگٸ عالىمدار تارتىپ وتىرى. ولار ەلەمدٸك عىلىمي ٷردٸستٸڭ قاي باعىتتا دامىپ جاتقانىن ەسكەرٸپ, قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸن ەدٸل باعاسىن بەرٸپ كەلەدٸ. قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن ٸسكە اسىرعان عىلىمي جوبالاردى باعالاۋ ٸسٸ بٷگٸندە ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ وتىر دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي جۋرنالداردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ حالىقارالىق عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىمەن ىتماقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىرعانى ەسٸمٸزدە. قازٸرگٸ تاڭدا «ۇمعتسو» اق بۇل باعىتتا دا قىزۋ جۇمىستار جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە عالىمدارىمىز عىلىمي ماقالالارىن اعىلشىن تٸلٸندە جازىپ, عىلىمي ەڭبەكتەردٸ ەلەمدٸك اقپاراتتىق رەسۋرستارعا ەنگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور.
ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «ۇمعتسو» اق-ى تاياۋدا عانا «قازاقستاندىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ حالىقارالىق دەرەجەسٸ مەن ساپاسىن كٶتەرۋ مەسەلەلەرٸ» دەگەن اتپەن دٶڭگەلەك ٷستەل ۇيىمداستىرىپ, بۇل مەسەلە ەلٸمٸزدەگٸ عالىمدارمەن بٸرلەسٸپ تالقىلاعان بولاتىن. اتالعان باسقوسۋعا قاتىسقان قر بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ اسلانبەك ەمرين: «بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ يمپاكت-فاكتورعا يە بولعان قازاقستاندىق 7 جۋرنالدىڭ سانىن الداعى ۋاقىتتا ارتتىراتىن بولامىز. بٷگٸنگٸ باسقوسۋ الداعى ۋاقىتتا تۇراقتى تٷردە ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. وسىنداي كەزدەسۋلەر نەگٸزٸندە اۆتورلار مەن عالىمداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرٸلەدٸ جەنە الداعى ۋاقىتتا ٷزدٸك دەپ تانىلعان جۋرنالدار مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋعا يە بولادى. سول ٷشٸن دە سٸزدەر مەن بٸزدەر قانداي جۋرنالدار تٸزٸمگە ەنۋٸ قاجەتتٸگٸن انىقتاۋىمىز قاجەت. ەلٸمٸزدە جارىق كٶرەتٸن عىلىمي جۋرنالداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الداعى جىلى ٶڭٸرلەردە 300-گە جۋىق تەجٸريبەلٸك سەمينارلار ۇيىمداستىرىلۋ كٶزدەلٸپ وتىر. اۆتورلارىمىزدىڭ ماقالالارى شەتەلدٸك عالىمدار تاراپىنان سٸلتەمەگە يە بولۋى باعىتىندا دا جۇمىستار اتقارۋىمىز قاجەت. بٷگٸندە يسلام ەلدٸرٸنٸڭ بٸرىڭعاي سٸلتەمەلٸك بازاسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەرٸلدٸ. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ تاريح, قازاق تٸلٸ, ەدەبيەت سالالارى بويىنشا شەتەلدٸك جۋرنالداردا جارييالاعان ماقالالارىمىز سٸلتەمەگە يە بولماي وتىر نەمەسە سٸلتەمەسٸ از. وسى باعىتتاعى قوردالانعان مەسەلەلەر كەلەسٸ جىلدىڭ اقپان ايىنداعى كەڭەستە تالقىلانىپ, ۇسىنىستار بويىنشا جۇمىسىمىزدى جالعاستىراتىن بولامىز», – دەپ ويىن ورتاعا سالعان بولاتىن.
كٷنٸ كەشە عانا «ەكسپو – 2017» كٶرمەسٸنٸڭ جابىلۋ سالتاناتى اياسىندا يەۇ-نىڭ عىلىم جەنە تەحنولوگييالار جٶنٸندەگٸ بٸرٸنشٸ سامميتٸندە ەلباسى يسلام ەلدەرٸ باسشىلارىنان عىلىمدى دامىتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن ايتىپ, يەۇ-نىڭ ارنايى كەڭەسٸن قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ٶيتكەنٸ عالىمدار مەملەكەت قولداۋىنسىز ٶز جاڭالىقتارى مەن ٶنەرتابىستارىن العا جىلجىتا المايدى. جەنە بٸر عانا مەملەكەتتٸڭ بۇل مەسەلەمەن اينالىسۋى ەلەمدٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاۋقارسىز. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام مەملەكەتتەرٸندەگٸ عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپٸن بەرەتٸن «ٷلكەن جيىرمالىق» بالاماسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
ٶز كەزەگٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ: «يىۇ-دا جەنە بٷكٸل ەلەمدە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, وسى ۇيىمنىڭ ماقساتتارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بولاشاقتا كٷشٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرۋگە شاقىرامىن. ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن بٷگٸندە دە, بولاشاقتا دا ماڭىزدى مەسەلە بولعاندىقتان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اياسىندا يسلام ەلەمٸنٸڭ ٶسٸمدٸكتەر, جانۋارلار جەنە ميكرواعزالاردىڭ گەنەتيكالىق قورى بانكٸن ۇيىمداستىرۋدى جەنە گەنومدىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ» – دەگەن بولاتىن.
عىلىم سالاسى بويىنشا بەسەكەلەستٸك ورتانى قالىپتاستىرىپ, ٶز سالاسى بويىنشا ناقتى نەتيجە بەرەتٸن بٸلٸمدٸ ماماندارعا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى جىلداردا دا عىلىمدى دامىتۋعا بارىنشا كٶڭٸل بٶلە بەرەتٸنٸ سٶزسٸز.
نۇرلان جۇماحان,
ارايلىم بيمەنديەۆا
«ۇمعتسو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ
