سوڭعى ۋاقىتتا ينتەرنەت جەلٸلەرٸ دٸني اقپاراتتى جەدەل ەرٸ تٷرلٸ فورماتتا تاراتۋعا, الماسۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. سونىمەن بٸرگە, ينتەرنەتتٸڭ دامۋى بٸلٸم الۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تەحنيكا, قوعامداعى قارىم-قاتىناس, ادام بالاسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ٷردٸسٸن كٷرت ٶزگەرتٸپ, چاتتار, فورۋمدار, تٷرلٸ سايتتار ادام ٶمٸرٸن تۇتاس قامتيتىن بولدى. ال, ۆيدجەت, گادجەت, بلوگ, Facebook, Twitter, YouTube سيياقتى قۇرالدار مەن جەلٸلەر كەز كەلگەن مەلٸمەتتٸ جىلدام الۋعا جول اشتى. بۇل جاقسى ما, جامان با?
اق پەن قارانى اجىراتۋ
عالامدىق اقپاراتتىق كەڭٸستٸك ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸمٸزدٸ تولىقتىرىپ, قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني تۇرعىدان قاناعاتتاندىرىپ وتىر ما? جاڭا اقپاراتتىق كٷي قالىپتاسقان عالامدا تەپە-تەڭدٸكتٸ قالاي ساقتاۋىمىز قاجەت? الداعى ۋاقىتتان قانداي ەففەكتٸلەر مەن ٶزگەرٸستەر كٷتۋگە بولادى? مٸنە, وسى سۇراقتارعا (پسيحولوگييانىڭ بٸر سالاسى رەتٸندە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان) جاڭا تەحنولوگييانىڭ ادامعا ەسەرٸن زەرتتەيتٸن كيبەرپسيحولوگييا جاۋاپ بەرەدٸ.
بٸراق, بۇل ارادا كيبەرپسيحولوگييا دەگەن نە? ونىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار كٸمدەر? پايدا بولۋ تاريحىنا جەكە توقتالىپ جاتپايمىز. ماقسات – كيبەرپسيحولوگييانىڭ زەرتتەۋ ەدٸستەرٸمەن ينتەرنەت ارقىلى تاراپ جاتقان دٸني اقپاراتقا ادامنىڭ تەۋەلدٸلٸگٸ, سانانى فورماتتاۋ تەحنولوگيياسى, ەسەرٸ مەن نەتيجەسٸ تۋرالى وي ٶربٸتۋ.
دەل بٷگٸن دە الا-قۇلا دٸني اقپاراتتار ەرقايسىمىزدىڭ ينتەرنەتتەگٸ جەكە ادرەستەرٸمٸزگە سٸلتەمە نەمەسە سپام تٷرٸندە دە كەلٸپ جاتادى. يسلام, پايعامبار, اقىرەت... دەگەن جالپى دٸني ۇعىمداردى جەلەۋلەتكەن تٷسٸنٸكسٸز اقپاراتتاردىڭ استارىنان قانداي «قۇبىجىق» شىعا كەلەتٸنٸن دە ەلٸ تولىق سەزٸنٸپ بولعانىمىز جوق. مىسالى, دٸني سارىنداعى مىنانداي اقپاراتتاردى جيٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى.
ۇيالى تەلەفونىما كەلگەن مىنا بٸر حاتتا ادامدى ٸشتەي كٷيزەلٸسكە تٷسٸرەتٸن وقيعانى بايانداپ كەلٸپ: «بۇل اقپاراتتى 20 ادامعا تاراتساڭ, 5 مينۋتتان كەيٸن ٶمٸرٸڭدە ٶزگەرٸس بولادى. قۇراندى تەرٸسكە شىعارۋعا بولمايدى», – دەپ قورىتىندىلاعان.
تاعى بٸر حاتتا قۇراندى قورلاعان قىزدىڭ تىشقانعا اينالىپ كەتكەندٸگٸ تۋرالى ايتىلعان. تٸپتٸ, جان تٷرشٸگەرلٸك سۋرەتٸ دە كٶرسەتٸلگەن. بٸراق, سۋرەتتەر مەن ۆيدەو روليكتەردٸ جارييالاۋدى جٶن سانامادىق. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) يسلام دٸنٸن وسىلاي جەتكٸزگەن بە ەدٸ? مۇنداي مەلٸمەتتەر داعۋات (دٸن جەتكٸزۋ) عىلىمىنىڭ شارتتارىنا سەيكەس كەلە مە?
ال, تاعى بٸر ۆيدەو روليكتە قابٸر ازابىن تارتقان جاس جٸگٸتتٸڭ كٷنەعا تولى ٶمٸرٸ تۋرالى باياندالعان. يسلام دٸنٸندە قابٸر ازابىنىڭ بولاتىندىعى تۋرالى ايتىلعان جەنە ەش كٷمەنسٸز سەنەمٸز. مٷنكەر-نەكٸر پەرٸشتەلەرٸنٸڭ سۇراق سۇرايتىنى دا اقيقات. ٶيتكەنٸ, ول نەرسەلەر قاسيەتتٸ قۇران مەن حاديستەردە ايتىلعان.
«2000 جىلدارى ينتەرنەت قولدانۋشىلارى بار بولعانى 4% ەدٸ. ال قازٸر 65%-عا جەتتٸ. بۇل شىنىمەن دە اقپاراتتىق تٶڭكەرٸس», – ەندريۋ كوحۋت, PewResearchGroup, PBS (31.12.2009).
«ەلەمدەگٸ ەربٸر 13 ادامنىڭ Facebook ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە اككاۋنتى بار, امەريكاندىقتاردىڭ 48%-ى اقپاراتتى وسى جەلٸدەن الادى جەنە 20 مينۋت سايىن جەلٸگە 2,7 ملن سۋرەت سالىنادى», – France24 (26.02.2011).
«جاسٶسپٸرٸمنٸڭ 95%-ى ينتەرنەت تۇتىنادى جەنە 78%-نىڭ جەكە ۇيالى تەلەفونى بار...», – Pew Internet Survey: Teens and Technology, 2013 .
جالپى دٸني مازمۇنى بار وسىنداي اقپاراتتاردى كٶپتەپ كەزدەستٸرۋگە بولادى. تٸپتٸ, قالاساڭىز دا, قالاماساڭىز دا جاقىن دوس-جاراندارىمىز كٷندەلٸكتٸ قارىم-قاتىناستا ەلەكتروندىق پوشتامىزبەن, ۇيالى تەلەفون قوسىمشاسىنا وسىنداي مەلٸمەتتەردٸ جيٸ جٸبەرٸپ وتىراتىنىن بٸلەمٸز.
پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) دٸندٸ جەتكٸزۋگە قاتىستى بٸر حاديسٸندە: «دٸندٸ اۋىرلاتپاڭدار – جەڭٸلدەتٸڭدەر. قورقىتپاڭدار – سٷيٸنشٸلەڭدەر», – دەگەن. بۇل – اسىل دٸنٸمٸز يسلامدى ناسيحاتتاۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ. جوعارىدا كەلتٸرگەن مىسالداردىڭ ەشقايسىسىندا بۇل شارتتار ساقتالماعان. سوندا, ينتەرنەت ەلەمٸن كەزٸپ جٷرگەن تەرٸس تٷسٸنٸك پەن سەنٸم قالىپتاستىراتىن ەموتسييانالدى ۆيدەو روليكتەر مەن كارتينالاردىڭ كٸمگە كەرەگٸ بار? نە ٷشٸن جاسالعان? استارىندا نە جاتىر? ەرينە, مۇنداي اقپاراتتار بەلگٸلٸ بٸر ماقساتتا قولدان جاسالاتىنى بەلگٸلٸ. ول قانداي ماقسات? ماقسات – قوعامنىڭ ەڭ نەزٸك دٸني سەنٸمٸ مەن يمانىنا كٷدٸك ۇيالاتۋ. «حاتتى 5 ادامعا تاراتا سالىپ, شەكسٸز باقىتقا كەنەلەسٸڭ» دەۋ اقىلعا سييا ما? مۇنىڭ استارىندا دٸندٸ شىنايى ٶمٸر زاڭدىلىقتارىنان الشاقتاتىپ, ۇشقارى, جەڭٸل-جەلپٸ ەتٸپ كٶرسەتۋ مٷددەسٸ جاتقان جوق پا?
ەگەر ادامنىڭ دٸن تۋرالى تٷسٸنٸگٸ ٶزگەرسە, دٷنيەتانىمى دا ٶزگەرەدٸ, دٷنيەتانىممەن بٸرگە دٸلٸڭ دە, تەربيەڭ دە, تۇتاس ٶمٸرٸڭدە باسقاشا ارنا تابادى.
ەكٸنشٸ ەففەكت. عىلىمدا «پانيكا» (ٷرەي) دەگەن ۇعىم بار. ەگەر سوعىس كەزٸندە كٸم «ٷرەيگە» بەرٸلسە, سول جەڭٸلٸسكە ۇشىرايدى. سول سيياقتى, بۇقارالىق ٷرەي دە بەلگٸلٸ بٸر ماقساتتا قولدان جاسالادى. ٷرەي تەك سوعىستا عانا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە دە ٶتە قاۋٸپتٸ. اقپاراتتىق قارىم-قاتىناستىڭ جىلدامدىعى ارتقان ۋاقىتتا قوعام اراسىندا ٷرەي تۋدىرۋدىڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ٷرەي بولعان جەردە ماقسات بولمايدى. سول سەبەپتٸ, جالعان دٸني اقپارات تاراتۋ, تەرٸس دٸني پٸكٸر قالىپتاستىرۋ, سول ارقىلى ٷرەيلەندٸرۋ – باسقارۋدىڭ بٸر قۇرالى. بۇل پروتسەسس ۇزاق ۋاقىت بويى پروگراممالانىپ, ادامنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٸس-ەرەكەتٸ مەن جەكە ٶمٸرٸنە دەيٸن ەسەر ەتەدٸ. ونىڭ نەتيجەسٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن كٶرٸپ, بايقاپ جٷرمٸز. جالعان دٸني اقپارات ارقىلى تٷرلٸ دوگمالار مەن يدەولوگييالاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ەسەرٸ ٶتە كٷشتٸ. اتوم بومباسىنىڭ زييانى بەلگٸلٸ بٸر تەرريتورييا مەن ۋاقىتتى قامتىسا, دٸني جالعان اقپارات تەرريتورييا مەن ۋاقىتقا تەۋەلدٸ ەمەس. ٶيتكەنٸ, ول ادامنىڭ ساناسىندا دٷنيەتانىمدىق دەڭگەيدە تامىر جاياتىندىقتان مىڭداعان جىلدار بويى ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكٸزٸلٸپ وتىرادى. ەكٸنشٸ ەففەكتٸنٸڭ نەتيجەسٸ – ٷرەي مەن ماقساتسىز ەرەكەت.
ٷشٸنشٸ ەففەكت. تەرٸس دٸني اقپاراتتىڭ باسقارۋشى ەدٸس ەكەنٸ انىق. بۇل كٷردەلٸ پروتسەسس اقپاراتتى تاسىمالداۋ ارقىلى ٸسكە اساتىنى دا بەلگٸلٸ. مەسەلەن, بٷكٸل ەلەمنٸڭ, عالامنىڭ ٶزٸندٸك ىرعاعى بار. ەلەكترون – اتوم يادروسىنىڭ شەڭبەرٸندە تەربەلەدٸ. اتوم مولەكۋلانىڭ شەڭبەرٸندە تەربەلٸستە بولادى. اي جەردٸ اينالىپ تەربەلەدٸ. جەر كٷندٸ اينالىپ ٷزدٸكسٸز تەربەلٸستە بولادى. ال, ٶز كەزەگٸندە كٷن گالاكتيكا كەڭٸستٸگٸندە تەربەلٸپ قوزعالادى. جارىق – تەربەلٸستەن تۇرادى, ماگنيتتٸك تولقىن – تەربەلٸس, دىبىس – تەربەلٸس, راديواكتيۆتٸ تولقىن – تەربەلەدٸ. ال تەربەلٸستەر بەلگٸلٸ بٸر ٶلشەمدەگٸ – اقپاراتتان تۇرادى. مىسالى, راديو تولقىنى دا بەلگٸلٸ بٸر ٶلشەمدەگٸ اقپارات. ول تولقىن – ناقتى بٸر اقپاراتتى تاسىمالدايدى. دەمەك, راديو تولقىنى عالامنىڭ بٸر بۇرىشىنان, ەكٸنشٸ بۇرىشىنا بەلگٸلٸ بٸر قۇرىلىمى, ٶلشەمٸ بار اقپاراتتى تاسىمالدايدى. سوندا تاسىمالداۋ دەگەن نە? بۇل جەتكٸزۋ دەگەن سٶز. ال, اقپاراتتى بٸر جەردەن ەكٸنشٸ جەرگە جەتكٸزۋ – باسقارۋ پروتسەس ەكەنٸ انىق.
تٸپتٸ, جٷرەگٸمٸزدە بەلگٸلٸ بٸر ىرعاقتا تۇرادى. ەندٸ سوڭعى ۋاقىتتا عالىمدار مي ٶلشەۋگە بولاتىن تولقىندى ىرعاقتا تۇرىپ جۇمىس جاسايتىنىن انىقتادى. ول تولقىندار سٸز اشۋلانىپ تۇرسىز با, ەلدە قۋانىپ تۇرسىز با, ەلدە اۋىرىپ تۇرسىز با سوعان بايلانىستى قۇبىلىپ تۇرادى ەكەن. قىسقاشا ايتقاندا, ميىمىزدىڭ ىرعاعى بٸزدٸڭ قانداي كٷيدە تۇرعانىمىزدى انىق كٶرسەتٸپ تۇراتىن اينا دەسەك بولادى. ەندٸ مي ىرعاعى باسقارىلاتىن بولسا, نە بولار ەدٸ? قىزىق, ادامداردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ دٸني اقپاراتقا اربالىپ قالاتىنى نەمەسە تٷرلٸ جالعان دٸني يدەولوگييانىڭ ىقپالىنان شىعا الماي قامالىپ قالۋى, ونىڭ ميىنىڭ ىرعاعىن بٸرەۋ باسقارىپ وتىر دەگەن سٶز ەمەس پە? بۇل شىندىق دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەسە كەرەك... ٷشٸنشٸ ەففەكتٸنٸڭ نەتيجەسٸ – تەرٸس دٸني اقپاراتقا سانالى تٷردە تەۋەلدٸلٸك.
ادامنىڭ قورعاشاعان ورتا, جاراتىلىس, عالام, كٶزگە كٶرٸنەت, كٶرٸنبەيتٸن ەلەمدەر, دٸن, جاراتۋشى تۋرالى كٶزقاراسى, تٷسٸنٸگٸ, دٷنيەتانىمى قانداي بولسا, ونىڭ ٸشكٸ تۇلعالىق قاسيەتٸ مەن سيپاتى دا سونداي بولادى. ناقتىلاپ ايتساق, سىرتتان العان اقپاراتىمىزدىڭ قۇرىلىمى قانداي بولسا, بولمىسىمىز دا سول مەلٸمەتكە ساي بولادى. بٸز كٷندەلٸكتٸ دەنەمٸزگە قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸكتٸ تابيعي قۇرامى باي بولسا – پايدالى, حيمييالىق قۇرامى جوعارى بولسا – زييان دەپ تاڭداپ, تالعاپ تۇتىنامىز. ٶيتكەنٸ, ول تاعامدار دەنەمٸزگە اينالاتىنىن بٸلەمٸز. سول سيياقتى, دٸني اقپارات تا بٸزدٸڭ بولمىسىمىزدى قالىپتاستىراتىندىقتان مۇقييات سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ بارىپ قابىلداۋىمىز قاجەت.
تارازى
كٷن ساناپ جاڭا تەحنولوگييالار دامىپ جاتقان ۋاقىتتا دەگەنٸڭە جەتكٸزبەيتٸن, اداستىراتىن, الجاستىراتىن كەدەرگٸ اقپاراتتار از ەمەس. ادامعا عۇمىر بويى ەڭ قيىنى – سولاردىڭ ىرقىنان جول تاۋىپ شىعۋ مەسەلەسٸ.
سانا بوستاندىعىنا ەركٸم-اق ەرٸكتٸ. بٸراق, كەيدە «ەشقانداي يدەياعا تەۋەلدٸ ەمەسپٸن, ٶز ويىمدى ٶزٸم باسقارامىن, ەرٸك-جٸگەرٸم ەركٸن, تەۋەلسٸزبٸن» دەپ ايتىپ تۇرساق تا, «5 ادامعا حات تارات» دەگەن بەلگٸسٸز بٸرەۋدٸڭ بۇيرىعىن قالاي ورىنداپ قويعانىمىزدى سەزبەي قالىپ جاتامىز. سوندىقتان, جاس بول, جاسامىس بول, ەيتەۋٸر ەل امان, جۇرت تىنىشتا «تٶل مازھابىمىزدىڭ جولىنان جاڭىلمايىق, سانامىزدى بٸرەۋ بيلەپ كەتٸپ جٷرمەسٸن!....» دەگەن ويدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك سيياقتى.
انىق نەرسە بٸرەۋ: كٷردەلٸ اقپاراتتىق زاماندا كەز-كەلگەن دٸني اقپاراتقا سەنٸپ, سوڭىنان ەرٸپ كەتە بەرمەيتٸن, ٶزٸن بەرٸك ۇستاي الاتىن, بىلايشا ايتقاندا, ەكٸ اياعىن نىق باسقان يماندى كٶزقاراس يەسٸ, تٷپتەك كەلگەندە ناعىز ٸزگٸ ەرەكەت جاساي الاتىن ەلگە تۇلعا, ازامات دەرەجەسٸندەگٸ جاستار عانا ەلدٸڭ بولاشاعى. ال, بۇل دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋ – تەرەڭ تامىرلى ەرٸ كٷردەلٸ پروتسەسس.
ەسەت بەكتۇر, قمدب باسپاسٶز بٶلٸمٸنٸڭ باس مامانى, دٸنتانۋشى
